Hadis Edebiyatını Anlamada Derleme Tenkidi Yöntemi ve Stephen Burge

Öz

Bu makalede, hadis eserlerini anlamaya yönelik bir çaba olan derleme tenkidi (compilation criticism) yöntemi ele alınmaktadır. Stephen Burge, derleme tenkidi yönteminin teorik zeminini ilk defa ortaya koyan araştırmacıdır. Bu yöntemde; merkezcil (centripetal), merkezkaç (centrifugal) ve geniş merkezkaç (broad centrifugal) okuma usulleri önerilmektedir. Merkezcil okumada hadisin anlamı, rivayet özelinde incelenmektedir. Merkezkaç okuma usulünde ise rivayetin anlamı Muslim b. el-Ḥaccāc’ın (ö. 261/875) es-Ṣaḥīḥ’i gibi içinde bulunduğu eserde kullanılan bağlamıyla ortaya konmaktadır. Geniş merkezkaç okuma usulünde de ilgili rivayet, esere alındığı dönemde örfte anlaşıldığı şekliyle incelenmiş olacaktır. Ayrıca bu yöntemde, eserin tasnif edildiği dönemde hadisin nasıl anlaşıldığını tasvir eden bir hors-texte (metin dışı resim) hazırlamak önerilmektedir. Derleme tenkidi yöntemi, özellikle hadis kaynaklarına bütüncül bir biçimde bakarak rivayetleri anlamlandırma açısından alana katkı sağlayabilecektir. Türkiye’de bu konuda herhangi bir incelemenin yapılmaması çalışmanın önemini arttırmaktadır. Makalenin amacı, derleme tenkidi yönteminin teorik zeminiyle uygulandığı örneklerdeki işlevini ortaya koyarak hadisleri ve hadis literatürünü anlama hususunda farklı bir yöntem incelemesi sunmaktır. Makalede doküman analizi yöntemi kullanılmış ve dijital beşerî bilimlerden de istifade edilerek frekans ve söylem analizi yapılmıştır. Bu hususta metin analizi programlarından Voyant Tools tercih edilmiştir. Sonuçta, derleme tenkidi yönteminin hadisleri ve hadis eserlerinin bütününü anlamaya katkı sağlayacak yönlerinin bulunduğu ve hadis rivayet kaynaklarını anlamlandırmada yararlı olabileceği anlaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Hadis Edebiyatı
• Yorum
• Şerh
• Derleme Tenkidi
• Stephen Burge.

The Compilation Criticism Method in Understanding Hadith Literature and Stephen Burge

Öz

This article discusses the method of compilation criticism, which is an effort to understand books of hadiths. The theoretical foundation for the compilation critique approach was first established by Stephen Burge. Centrifugal, centripetal, and broad centrifugal reading techniques are suggested in this approach. In centripetal reading, the narrative context is used to analyze the hadith's meaning. The meaning of the story is given in the context of the book in which it appears in the centrifugal reading method, like in the case of Muslim b. al-Ḥajjāj's (d.261/875) al-Ṣaḥīḥ. The relevant narrative is analyzed using the broad centrifugal reading approach according to the customs of the time period in which it was incorporated. Furthermore, in this method, it is recommended to prepare a hors-texte depicting how the hadith was understood at the time the work was classified. The compilation criticism method can contribute to the field, especially in terms of understanding narrations by examining hadith sources holistically. The research is more significant because no research has been done on the topic in Türkiye. Through instances of the use of the compilation critique approach and its theoretical underpinnings, this article seeks to offer an alternative methodological analysis of comprehending hadiths and hadith literature. The article uses document analysis and draws on digital humanities to perform frequency and discourse analysis. For this, Voyant Tools was selected as the text analysis application. Ultimately, it was discovered that the compilation critique approach can be helpful in reading hadith sources and aids in comprehending the hadiths and hadith works overall.

Anahtar Kelimeler

• Hadith Literature
• Interpretation
• Commentary
• Compilation Criticism
• Stephen Burge.

Kaynakça

1. Altıntaş Fatma Betül ve diğerleri. Batı’da Hadis Araştırmaları. Ed. Fatma Betül Altıntaş. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2025.
2. Altıntaş, Fatma Betül ve diğerleri. Oryantalizmin Ötesinde Batı’da Hadis ve İslam Araştırmaları Üzerine Söyleşiler. Ed. Fatma Betül Altıntaş. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2025.
3. Altıntaş, Fatma Betül. Tarihsel Eleştiri Yöntemleri. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2020.
4. el-Buḫārī, Ebū ʿAbdullāh Muḥammed b. İsmāʿīl. el-Cāmiʿu’ṣ-Ṣaḥīḥ. Tah. Şuʿayb Arnaʾūṭ ve ʿĀdil Murşid. 5 c. Dımaşḳ: Dāru’r-Risāleti’l-ʿĀlemiyye, 2011.
5. Burge, Stephen. Angels in Islam: Jalāl al-Dīn al-Suyūṭī’s al-Ḥabāʾik fī akhbār al-malāʾik. London: Routledge; Culture and Civilization in the Middle East Series, 2012.
6. Burge, Stephen. “Compilation Criticism: Exploring Overarching Structures in the Six Books.” Beyond Authenticity Alternative Approaches to Hadith Narrations and Collections, ed. Mohammad Gharaibeh, içinde 20-54. Leiden: Brill, 2023.
7. Burge, Stephen. “Hadith.” Encyclopaedia of the Bible and its Reception. Berlin: De Gruyter 10:1096-1100.
8. Burge, Stephen. “Impurity/Danger!.” Islamic Law and Society 17 (2010): 320-349.

9. Burge, Stephen. “Myth, Meaning and the Order of Words: Reading Ḥadīth Collections with Northrop Frye and the Development of Compilation Criticism.” Islam and Christian–Muslim Relations 27:2 (2016): 213-228.
10. Burge, Stephen. “Reading between the Lines: The Compilation of Ḥadīṯ and the Authorial Voice.” Arabica 58:3-4 (2011): 168-197.
11. Burge, Stephen. “Review: Harald Motzki, Reconstruction of a Source of Ibn Isḥāq’s Life of the Prophet and Early Qurʾān Exegesis: A Study of Early Ibn ʿAbbās Traditions (Piscataway, NJ: Gorgias Press, 2017).” Review of Qur’anic Research 5 (2019): 47-54.
12. Burge, Stephen. “Review: Harald Motzki, with Nicolet Boekoff-van der Voort and Sean W. Anthony, Analysing Muslim Traditions: Studies in Legal, Exegetical and Maghāzī Ḥadīth (Leiden: Brill, 2010).” British Journal of Middle Eastern Studies 40 (2013): 215-218.
13. Burge, Stephen. “Review: Jonathan A. C. Brown, Hadith: Muhammad’s Legacy in the Medieval and Modern World (Oxford: One World, 2009).” Journal of Qurʾānic Studies 12 (2010): 214 – 217.
14. Burge, Stephen. “Scattered Pearls: Exploring al-Suyūṭī’s Hermeneutics and Use of Sources in al-Durr al-manthūr fī’l-tafsīr bi’l-maʾthūr.” Arabica 65 (2018): 251-296.
15. Burge, Stephen. “The Angels’ Roles in Death and Judgement: Al-Suyūṭī’s Approach to Hadith.” The Meeting Place of British Middle Eastern Studies: Emerging Scholars, Emergent Research and Approaches. ed. Amanda Phillips; Refqa Abu Remailleh. Newcastle: Cambridge Scholars Press, 2009, 20-54.
16. Burge, Stephen. “The “Ḥadīth Literature”: What Is It and Where Is It?.” Arabica 65 (2018): 64-83.
17. Çamur, Fatma Yüksel. Anlatıbilim ve Hadis. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2025.
18. Ebū Dāvūd, Suleymān b. el-Eşʿas es-Sicistānī. Sunenu Ebī Dāvūd. Tah. Muḥammed ʿAvvāme. 5 c. Cidde: Dāru’l-Ḳıble li’s̠-S̠eḳāfeti’l-İslāmiyye, 1998.
19. Frye, Northrop. Eleştirinin Anatomisi. Çev. Hande Koçak. 2. baskı. İstanbul: Ayrıntı Yay., 2021.
20. Frye, Northrop. Büyük Şifre Kitab-ı Mukaddes ve Batı Edebiyatı. Çev. Selma Aygül Baş. 2. baskı. İstanbul: İz Yayıncılık, 2023.
21. Gümüş, Hicran. “Arketipsel Eleştirinin Temel Kaynakları.” GAB Akademi 1:1 (2021): 133-148.
22. Günaydın, Tuğçe. Hadis Rivayetinde Âlî İsnadlar. İstanbul: İFAV Yayınları, 2023.
23. İbn Ḥacer, Ebu’l-Faḍl Şihābuddīn Aḥmed el-ʿAsḳalānī. Fetḥu’l-Bārī bi-Şerḥi Ṣaḥīḥi’l-Buḫārī. Tah. ʿAbdulʿazīz b. ʿAbdullāh b. Bāz. 13 c. Riyad: el-Mektebetu’s-Selefiyye, 2015.
24. İbn Māce, Ebū ʿAbdullāh Muḥammed b. Yezīd el-Ḳazvīnī. Sunenu İbn Māce. Tah. Muḥammed Fuʾād ʿAbdulbāḳī. 2 c. Kahire: Dāru İḥyāʾi’l-Kutubi’l-ʿArabiyye, 1953.
25. Kilpatrick, Hilary. Making the Great Book of Songs: Compilation and the Author's Craft in Abû I-Faraj al-Isbahânî's Kitâb al-aghânî. Oxfordshire: Routledge, 2002.
26. Muslim b. el-Ḥaccāc, Ebu’l-Ḥuseyn en-Nīsābūrī. Ṣaḥīḥ-i Muslim. Nşr. Muḥammed Fuʾād ʿAbdulbāḳī. 5 c. Kahire: Dāru İḥyāʾi’l-Kutubi’l-ʿArabiyye, 1955.
27. Pouzet, S.J. Louis. Une herméneutique de la tradition islamique: le commentaire des Arb'ūn al-Nawawīya de Muḥyī al-dīn Yaḥyā al-Nawawī (m. 676/1277) Introduction, texte arabe, traduction, notes et index du vocabulaire. Beyrut: Dāru’l-Meşriḳ, 1982.
28. https://era.ed.ac.uk/handle/1842/4110 (23.07.2025).
29. https://www.iis.ac.uk/learning-centre/scholarly-contributions/academic-articles/al-suyuti-on-the-merits-of-imam-ali/ (23.07.2025).
30. https://www.iis.ac.uk/our-people/units/qur-anic-studies/dr-stephen-burge/ (23.07.2025).
31. https://scholar.google.com/schhp?hl=tr&as_sdt=2005&sciodt=0,5 (22.07.2025).