Sûfîlerin İnsanın Kemali Bağlamında Evlilik ve Bekarlık Meselesine Yaklaşımlarına Dair Bir İnceleme

Öz

Bu makale, erken dönem tasavvuf düşüncesinde insanın kemali, bekarlık ve evlilik anlayışlarının bir analizini sunmaktadır. Bu doğrultuda tasavvufi metinlerdeki anlatılar, kavramsal örüntüler ve temsil biçimleri incelenerek diyalektik söylemler çözümlenmeye çalışılmıştır. Çalışmanın amacı, hicrî 3–7. (milâdî 9–13.) yüzyıllar arasında telif edilmiş ilk dönem tasavvuf literatüründen yararlanarak özellikle es-Serrāc (ö. 378/988) el-Lumaʿ; el-Kelābāẕī (ö. 380/990) et-Taʿarruf; Ebū Ṭālib el-Mekkī (ö. 386/996) Ḳūt’u’l-Ḳulūb; el-Hargūşī (ö. 406/1015-16) Tehẕību’l-Esrār; es-Sulemī (ö. 412/1021) Ṭabaḳātu’ṣ-Ṣūfiyye; Ebū Nuʿaym el-Isfahānī (ö. 430/1038) Ḥilyetu’l-Evliyā; el-Ḳuşeyrī (ö. 465/1072) er-Risāle; el-Hucvīrī (ö. 465/1072) Keşfu’l-Maḥcūb ve Ferīduddīn ʿAṭṭār (ö. 618/1221) Teẕkiretu’l-Evliyā gibi temel kaynaklara özel bir dikkat göstererek aşağıdaki başlıklar etrafında tematik bir çerçeve sunmaktır: (1) Sûfîlerin bekarlığa yönelme gerekçeleri; (2) Sûfîlerin evliliğe metafizik-teleolojik yaklaşımı; (3) Bekarlık ve evlilik sınırlarının ötesine geç(ebil)mek. İlk bölümde, sûfîlerin bekarlığa yönelmelerinin gerekçeleri, bu tercihin doğurabileceği riskler ve sünnetin normatif rolü ele alınmaktadır. İkinci bölümde evliliğin insanın kemaline ulaşma süreciyle ilişkilendirilerek nasıl metafizik ve teleolojik bir zeminde yeniden anlamlandırıldığı ortaya konulmaktadır. Bu çerçevede, insanın kemaliyle uyumlu bir evlilik arayışının bekarlık ile evliliğin birbirini dışlamadığı, aksine iç içe geçtiği yorumların gelişmesine nasıl zemin hazırladığı gösterilmektedir. Üçüncü ve son bölümde ise sûfîlerin bekarlık ve evlilik kategorilerini aşma yönündeki arayışları ile bu bağlamda ortaya koydukları söylemler analiz edilmektedir. Bu makalede, sadece erken dönem tasavvuf literatürünü oluşturan çeşitli menkıbe, vecize, rivayet ve anlatıları çözümlemek ve anlamlandırmak değil, aynı zamanda bu metinlerde görülen diyalektik ifadeleri de açıklığa kavuşturmak amaçlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Erken Dönem Tasavvuf
• İnsan
• kemal
• Bekarlık
• Evlilik

An Examination of Sufi Approaches to Marriage and Celibacy in the Context of Human Perfection

Öz

This article presents an analysis of the concepts on human perfection, celibacy, and marriage in early Sufi thought. Accordingly, it examines narratives, conceptual patterns, and modes of representation found in Sufi texts in order to interpret their dialectical expressions. Drawing primarily on early Sufi literature composed between the 3rd–7th centuries AH (9th–13th centuries CE),—with particular attention to al-Sarrāj (d. 378/988) al-Lumaʿ; al-Kalābādhī (d. 380/990) al-Taʿarruf; Abū Ṭālib al-Makkī (d. 386/996) Qūt al-qulūb; al-Khargūshī (d. 406/1015–16) Tahdhīb al-Asrār; al-Sulamī (d. 412/1021) Ṭabaqāt al-Ṣūfiyya; Abū Nuʿaym al-Iṣfahānī (d. 430/1038) Ḥilyat al-Awliyāʾ; al-Qushayrī (d. 465/1072) al-Risāla; al-Hujwīrī (d. 465/1072) Kashf al-Maḥjūb and Farīd al-Dīn ʿAṭṭār (d. 618/1221) Tadhkirat al-Awliyāʾ—the study aims to offer a thematic framework around the following topics: (1) the reasons Sufis turned towards celibacy; (2) the metaphysical–teleological Sufi approach to marriage; and (3) transcending the boundaries of celibacy and marriage. The first section examines the motivations behind the Sufis’ inclination toward celibacy, the potential risks of this choice, and the normative role of the Prophetic practice (sunna). The second section investigates how marriage is reinterpreted on metaphysical and teleological grounds through its association with the pursuit of human perfection. Within this framework, it demonstrates how the search for a form of marriage compatible with human perfection paved the way for interpretations in which celibacy and marriage do not exclude but rather intertwine with one another. The third and final section analyzes the Sufis’ attempts to transcend the categories of celibacy and marriage, along with the discourses they produced in this context. The article aims not only to interpret and contextualize the various anecdotes, sayings, reports, and narratives that constitute early Sufi literature, but also to elucidate the dialectical expressions that appear within these texts.

Anahtar Kelimeler

• Early Sufism
• Human Being
• Perfection
• Celibacy
• Marriage

Kaynakça

1. ʿAfīfī, Ebu’l-ʿAlāʾ. İslâm’da Manevî Hayat. Çev. Ekrem Demirli ve Abdullah Kartal. İstanbul: İz Yayıncılık, 1996.
2. Aksoy, Zehra Betül. “Cüneyd-i Bağdâdî’de İnsanın Kemali.” Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi, İstanbul, 2021.
3. Andrae, Tor. In the Garden of Myrtles: Studies in Early Islāmic Mysticism. Çev. Birgitta Sharpe. Albany: State University of New York Press, 1987.
4. Aṭṭār, Ferīduddīn. Tezkiretü’l-Evliyâ. Çev. Süleyman Uludağ. İstanbul: Mavi Yayıncılık, 2002.
5. Avery, Kenneth. Shiblī: His Life and Thought in the Sufi Tradition. Albany: State University of New York Press, 2014.
6. Başer, Hacı Bayram. “Yükümlü Varlıktan Varlığın Gâyesi Olan İnsana: Tasavvufta İnsan Tanımlarının Dönüşümü Üzerine.” İnsan Nedir?, ed. Ömer Türker ve Halil İbrahim Üçer, içinde 501-544. İstanbul: İlem Yayınları, 2019.
7. Başer, Hacı Bayram. Şeriat ve Hakikat: Tasavvufun Teşekkül Süreci. İstanbul: Klasik Yayınları, 2017.
8. Curry, John ve Erik Ohlander (eds.). Sufism and Society: Arrangements of the Mystical in the Muslim World, 1200–1800. Londra: Routledge, 2012.

9. Demirli, Ekrem. “İbnü’l-Arabî’de Kadın Meselesinin Epistemik Çerçevesi: Yetkinleşme-Bireyselleşmenin Zemini Olarak Kadın ve Erkek İlişkisi.” KADEM: Kadın Araştırmaları Dergisi 10:2 (2024): 383-442.
10. Derin, Süleyman. “Tasavvufî Yolda İlerlemeye Bir Engel Olması Açısından Evliliğin Reddi ve Manevî Evlilik.” Tasavvuf: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi 2:6 (2001): 211–226.
11. el-Hargūşī, Ebū Saʿd. Tehzîbu’l-Esrâr (Tasavvufun Temel Meseleleri). Çev. Dilaver Selvi. İstanbul: İber Yayınevi, 2024.
12. el-Hucvīrī, ʿAlī b. ʿOs̱mān b. Ebū ʿAlī el-Cullābī. Keşfu’l-Mahcûb (Hakikat Bilgisi). Haz. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2020.
13. el-Isfahānī, Ebū Nuʿaym. Hilyetü’l-Evliyâ ve Tabakâtü’l-Asfiyâ (Allah Dostlarının Dünyası). Çev. Hüseyin Yıldız, Hasan Yıldız ve Zekeriya Yıldız. 12 Cilt. İstanbul: Ocak Yayıncılık, 2015.
14. el-Kelābāzī, Ebū Bekr Muḥammed b. İsḥāḳ. Doğuş Devrinde Tasavvuf: Taarruf. Haz. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2016.
15. el-Ķuşeyrī, ʿAbdulkerīm b. Hevāzin. er-Risāletu’l-Ķuşeyriyye. haz. Halīl el-Manṣūr. Beyrūt: Dāru’l-Kutubi’l- ʿİlmiyye, 1422/2001.
16. el-Ḳuşeyrī, ʿAbdulkerīm b. Hevāzin. Kuşeyri Risalesi. Haz. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2003.
17. el-Mekkī, Ebū Ṭālib. Kûtu'l-Kulûb (Sevgiye Giden Yolda Kalplerin Azığı). Çev. Yakup Çiçek ve Dilaver Selvi. 4 Cilt. İstanbul: Semerkand Yayınları, 2023.
18. es-Serrāc, Ebū Naṣr. el-Lüma’ (İslâm Tasavvufu). Çev. Hasan Kamil Yılmaz. İstanbul: Erkam Yayınları, 2019.
19. es-Serrāc, Ebū Naṣr. el-Lumaʿ. tah. Ṭāhā ʿAbdulbāḳī Surūr. [y.y.]: Dāru’l-Kutubi’l-Ḥadīs̠e, 1960.
20. es-Sulemī, Ebū ʿAbdirraḥmān. Tabakatu’s-Sûfiyye (İlk Zâhid ve Sûfîler). Çev. Abdürrezzak Tek. İstanbul: Erkam Yayınları, 2023.
21. es-Sulemī, Ebū ʿAbdirraḥmān. Tasavvufun Ana İlkeleri: Sülemî’nin Risaleleri. Çev. Süleyman Ateş. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi, 1981.
22. es-Sulemī, Ebū ʿAbdirraḥmān. Kendilerini İbadete Adayan Sûfî Kadınlar. Çev. Ali Akay. İstanbul: İlk Harf Yayınevi, 2012.
23. Gil‘adi, Avner. İslam’da Çocukluğun Tarihi. Çev. Salim Korkmaz. İstanbul: alBaraka Yayınları, 2024.
24. Khalil, Atıf. “Fasting in Early Ṣūfī Literature.” Journal of Islamic Studies (2024): 1-26. https://doi.org/10.1093/jis/etae003.
25. Ocak, Ahmet Yaşar. Kültür Tarihi Kaynağı Olarak Evliya Menâkıbnâmeleri. İstanbul: Timaş Yayınları, 2016.
26. Öteleş Öner, Zeliha. “Günümüz Tasavvuf Hareketleri Bağlamında Kadın ve Aile Mefhumu.” Uluslararası Aile Sempozyumu I: Dijital Çağda Aile Bildiriler Kitabı. içinde 263-278. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, 2022.
27. Sağmak, Emrah. “İlk Dönem Sûfîlerinde Evlilik ve Aile Hayatı.” Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi, İstanbul, 2019.
28. Salamah-Qudsi, Arin Shawkat. “Between Words and Worlds: Masters’ Sayings in Early Sûfî Literature.” Religions 15:8 (2024): 1-22. https://doi.org/10.3390/rel15080933.
29. Salamah-Qudsi, Arin Shawkat. “Güçlü Bir Tetkileyici mi Tökezleten Bir Engel mi: Klasik Tasavvufta Anne İmgeleri ve Rolleri.” Çev. Zeynep İrem Çeven. UMDE: Dini Tetkikler Dergisi 4:2 (2021): 259-290.
30. Salamah-Qudsi, Arin Shawkat. Ṣufism and Early Islamic Piety: Personal and Communal Dynamics. Cambridge: Cambridge University Press, 2018.
31. Schimmel, Annemarie. İslamın Mistik Boyutları. Çev. Ergun Kocabıyık. İstanbul: Alfa Yayınları, 2020.
32. Schimmel, Annemarie. Ruhum Bir Kadındır. Çev. Ömer Enis Akbulut. İstanbul: İz Yayıncılık, 2023.
33. Tan, M. Nedim. Bir Dinî İdealin İfade Biçimleri: Râbia el-Adeviyye’den Kalanlar. İstanbul: Pinhan Yayıncılık, 2020.
34. Tekmen, Durdane Zeynep. “Erken Dönem Tasavvufta Zühd Anlayışı.” Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, İstanbul, 2024.
35. Ünlü, Şule Şahin. “İbnü’l-Arabî’nin Tasavvuf Düşüncesinde Kadın.” Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi, Ankara, 2023.
36. Yılmaz, Ömer. “Hıristiyan Mistik ve İslam Tasavvuf Geleneğinde Kadın İmgesi ve Evlilik Konusuna Kısa Bir Bakış.” Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 13:2 (2012): 49–65.
37. Yılmaz, Ömer. “Sûfîlerin Kadın ve Evlilik Konusuna Yaklaşımları Üzerine Bazı Mülâhazalar.” Türkistan’dan Balkanlara Türk Sûfîzmi. Ankara: Türk Ocakları Genel Merkezi Yayınları, 2021: 763–784.
38. Zaman, Mujadad. “Children in the Medieval Islamic Imagination: A Path Towards Pedagogic Dialogue.” Theological Anthropology in Interreligious Perspective. ed. Lejla Demiri, Samuela Pagani, Sohaira Z. Siddiqui, 138-160. Tübingen: Mohr Siebeck, 2022: