al-Ḥanafī’s Biograpy, His Work Titled Maqāmāt: Notes on the Relationship Between ʿArūḍ Meter and Meaning with Reference to Selected Poetic Passages and Sample Couplets

Öz

This research note examines the biograph of al-Ḥanafī, his study on Arabic Rhetoric called al-Maqāmāt; the function of poetic passages in this book and analyzes the role of prosodic meter (ʿarūḍ) in the production of meaning. The study first provides a brief introduction to the author’s life as well as the manuscript and printed versions of the work. It then addresses the reasons for the inclusion of poetry in the maqāmas, the question of the authorship of the poems, and the use of quotation within the text. In this context, it is argued that al-Ḥanafī employs poetry not merely as an aesthetic device, but as a component that reinforces the rhetorical structure of the narrative and directs meaning. The analysis reveals that the majority of the poetic passages belong to the author himself, although some are drawn from classical poets. Furthermore, al-Ḥanafī’s preference for classical prosodic meters such as ṭawīl, wāfir, basīṭ, and rajaz demonstrates his adherence to the traditional aesthetics of Arabic poetry. Particular attention is given to the role of meter in determining the interpretation of polysemous words, which is illustrated through a selected example. In this respect, ʿarūḍ is shown to function not only as a rhythmic system but also as a structural element that directly contributes to the formation of meaning. The study ultimately aims to provide a basis for further research on the relationship between poetry, meter, and meaning within the maqāma genre.

Anahtar Kelimeler

• Arabic Language and Literature
• al-Ḥanafī
• Maqāmāt
• ʿArūḍ
• Poetry
• Meter.

el-Ḥanefī’nin Biyografisi, Maḳāmāt Adlı Eseri, Eserdeki Şiirlerden Örnek Pasajlar ve Örnek Beyit Özelinde Aruz Vezniyle Anlam İlişkisi Üzerine Notlar

Öz

Bu araştırma notu, el-Ḥanefī’nin biyografisini, Maḳāmāt adlı eserinin tanıtımını, eserde yer alan manzum parçaların işlevini ve bu şiirlerde kullanılan aruz vezinlerinin anlam üretimindeki rolünü incelemektedir. Çalışmada öncelikle müellifin hayatı ve eserinin yazma ve matbu nüshaları kısaca tanıtılmış; ardından maḳāmelerde şiire yer verilmesinin sebepleri, şiirlerin müellife aidiyeti ve alıntı kullanımı ele alınmıştır. Bu çerçevede el-Ḥanefī’nin şiiri, yalnızca estetik bir unsur olarak değil, anlatının retorik yapısını güçlendiren ve anlamı yönlendiren bir bileşen olarak kullandığı ortaya konulmuştur. Eserde yer alan şiirlerin büyük ölçüde müellife ait olduğu, ancak yer yer klasik şairlerden alıntıların da bulunduğu tespit edilmiştir. Ayrıca el-Ḥanefī’nin ṭavīl, vāfir, basīt ve recez gibi klasik aruz bahirlerini tercih ettiği ve bu yönüyle geleneksel Arap şiir estetiğine bağlı kaldığı görülmektedir. Çalışmada özellikle aruz vezninin, çok anlamlı kelimelerin yorumunda belirleyici bir ölçüt olarak işlev gördüğü, seçilen örnek beyit üzerinden somut biçimde gösterilmiştir. Bu bağlamda veznin yalnızca ritmik bir unsur değil, anlamın oluşumuna doğrudan katkı sağlayan yapısal bir unsur olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Araştırma, maḳāme türünde şiir-vezin-anlam ilişkisine dair daha kapsamlı çalışmalara zemin hazırlamayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Arap Dili ve Edebiyatı
• el-Ḥanefī
• Maḳāmāt
• Aruz
• Şiir
• Bahir.

Kaynakça

1. Baʿlī, ʿAbdurrezzāḳ. “ʿAlāḳatu’l-Vezni’ş-Şiʿrī bi’l-Maʿnā beyne’l-İnfiʿāl ve’t-Tecribe.” Mecelletu’l-Muḳrī li’d-Dirāsāti’l-Luġaviyye en-Naẓariyye ve’t-Taṭbīḳiyye 3:2 (2020): 108-124.
2. el-Baġdādī, İsmāʿīl b. Muḥammed b. Emīn b. Mīr Selīm el-Bābānī (Babanzāde Bağdatlı İsmail Paşa). Hediyyetu’l-ʿĀrifīn Esmāʾu’l-Muellifīn ve Āsāru’l-Musannifīn. Beyrūt: Dāru İhyāʾi’t-Turās̠i’l-ʿArabī, 1951.
3. Çetin, Nihad M. “Arûz.” DİA, 3:424-437.
4. Çetin, Nihad M. “Bahir.” DİA, 4:484-486.
5. Ḍayf, Şevḳī. el-Maḳāme. Kahire: Dāru’l-Meʿārif, 1407/1987.
6. Ferrūḫ, ʿÖmer. Tārīḫu’l-Edebi’l-ʿArabī. 6 c. Beyrūt: Dāru’l-ʿİlm li’l-Melāyin, 1401/1981.
7. Google Books. “Maqāmāt al-Ḥanafī wa-Ibn Nāqiyā wa-ghayrihimā”. Erişim 18 Mayıs 2025. https://books.google.com.tr/books/about/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%AA_%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%86%D9%81%D9%8A_%D9%88%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D9%86%D8%A7.html?id=WNLQtwAACAAJ&redir_esc=y.
8. el-Ḥanefī, Ebu’l-ʿAlāʾ Ṣāʿid b. Aḥmed b. Ebī Bekr b. Aḥmed er-Rāzī er-Raḳḳī. Maḳāmātu’l-Ḥanefī. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Fatih Koleksiyonu, nr. 4109.

9. el-Ḥanefī, Ebu’l-ʿAlāʾ Ṣāʿid b. Aḥmed b. Ebī Bekr b. Aḥmed er-Rāzī er-Raḳḳī. “Maḳāmātu’l-Ḥanefī”. Maḳāmātu’l-Ḥanefī ve İbn Nāḳiyā ve Ġayrihimā içinde. ed. Osman Rescher. İstanbul: Matbaʿā-i Aḥmed Kāmil, 1330/1911.
10. Ḥarekāt, Muṣṭafā. Evzānu’ş-Şiʿr. Kahire: ed-Dāru’s̱-S̱aḳāfī, 1418/1998.
11. Kātib Çelebi, Mustafa b. Abdullah (Hacı Halife). Keşfu’ẓ-Ẓunūn ʿan Esāmī’l-Kutubi ve’l-Funūn. nşr. M. Şerefettin Yaltkaya-Kilisli Rifat Bilge. İstanbul: Maarif Matbaası, 1941.
12. Kātib Çelebi, Mustafa b. Abdullah (Hacı Halife). Sullemu’l-Vusūl ilâ Tabakāti’l-Fuḥūl. nşr. Maḥmud ʿAbdulkādir el-Arnavūt. İstanbul: IRCICA Yayınları, 2010.
13. el-Kevs̠erī, Muḥammed Zāhid. “İlmin Kaybı: Allâme İsmâil Sâib Sencer,” Notlandırarak Çeviren: Musa Alak. FSM İlmi Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi 12 (Aralık 2018): 495-506.
14. Kreiser, Klaus. “Rescher, Oskar.” Neue Deutsche Biographie 21 (2003): 579-580.
15. Qur’anic Thought. “Makāmātu’l-Ḥanefī.” el-Fikr el-Ḳurʾānī.. https://www.quranicthought.com/en/content/2857419 (19.05.2025).
16. Wild, Stefan. “Oskar Rescher (Osman Reşer): A German Orientalist in Turkey.” Middle Eastern Literatures 5:2 (2002): 137-150.
17. Yıldırım, Abdurrahman. “Hicrî 6. Asırda Yaşamış Rakkalı Bir Müderrisin Bilinmeyen Nâdir Bir Eseri (Sâid b. Ahmed b. Ebubekir el-Hanefî’nin “el-Cem‘u beyne’l-fetvâ ve’t-takvâ fî muhimmâti’d-dîni ve’d-dünyâ Adlı Eseri).” İslam Tetkikleri Dergisi 10:1 (Mart 2020): 413-420.
18. Yılmaz, Abdülkadir. Türk Kitap Sanatları Tabir ve Istılahları. İstanbul: Damla Yayınevi, 2004.
19. Zevzenī, Ḥuseyn b. Aḥmed. Şerḥu’l-Muʿallaḳāti’s-Sebʿ. Beyrūt: Dāru’l-Maʿrife, 1425/2004.