Bir Uluslararası İlişkiler Metni Olarak Karşılıklı Yardımlaşma

Öz

Bu makalede, Peter Kropotkin’in Karşılıklı Yardımlaşma kitabı Uluslararası İlişkiler (Uİ) bağlamında incelenmiş ve metnin disipline katkıları değerlendirilmiştir. Öncelikle Uİ’de temel metinler sorunu irdelenerek bazı çalışmalara disiplin nezdinde ‘temel’ metin konumu kazandıran faktörlerin neler olduğu sorgulanmıştır. Bu bağlamda Kropotkin’in Karşılıklı Yardımlaşma eserinin ihmal edilmesinin sebepleri analiz edilirken metnin neden Uİ açısından önemli olduğu tartışılmıştır. Ardından eserin disiplinin tarihini, teorilerini ve temel kavramlarını yeniden düşünmek üzere sunduğu fırsatlar analiz edilmiştir. Bu minvalde, Uİ’de geleneksel olarak mücadele ve rekabete odaklanan ana akım tarih yazımına bakışta, Kropotkin’in işbirliği eksenli tarih okumasının sağlayabileceği imkânlar üzerinde durulmuştur. Ayrıca disiplinin ‘işbirliği’ ve ‘anarşi’ gibi anahtar kavramları, Karşılıklı Yardımlaşma zemininde yorumlanmıştır. Son olarak Karşılıklı Yardımlaşma’nın Uİ’de ‘küresel toplum’ düşüncesine katkıları değerlendirilmiştir. Karşılıklı yardımlaşma ve dayanışma, küresel toplumda potansiyel bir ethos ve yükselen ilişki türü olarak ele alınmıştır. Bu çerçevede İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi, Uluslararası Ceza Mahkemesi ve çeşitli uluslararası sivil toplum girişimlerinde dayanışmanın yeri ve önemi tahlil edilmiştir. Karşılıklı Yardımlaşma’nın küresel toplumun keşfi, araştırılması ve güçlendirilmesinde işlevsel bir metin olabileceğinin altı çizilmiş ve metnin farklı yönleriyle çalışılmasının Uİ’yi zenginleştirme potansiyeli taşıdığı vurgulanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Uluslararası İlişkiler
• Uluslararası İlişkiler Teorileri
• Peter Kropotkin
• Anarşizm
• Karşılıklı Yardımlaşma
• Dayanışma
• Küresel Toplum

Mutual Aid as an International Relations Text

Öz

This article examines Peter Kropotkin’s Mutual Aid in the context of International Relations (IR) and assesses its contributions to the discipline. It first interrogates how certain works come to be treated as ‘basic’ texts in IR and, in that light, explains why Mutual Aid has been neglected and analyses its significance for the field. It then shows how Mutual Aid enables a rethinking of IR’s history, theories, and core concepts. In particular, it elaborates Kropotkin’s cooperation-centred reading of history in contrast to mainstream historiography that foregrounds struggle and competition, and it reinterprets key concepts such as ‘cooperation’ and ‘anarchy’ in dialogue with Mutual Aid. Finally, the article evaluates the text’s contributions to the idea of ‘global society’. It treats mutual aid and solidarity as a potential ethos and an emerging mode of relation within global society and examines the role of solidarity in the Universal Declaration of Human Rights, the International Criminal Court, and various transnational civil society initiatives. The article concludes that Mutual Aid can serve as a productive text for exploring, studying, and strengthening global society, and that broader scholarly engagement with the text from diverse perspectives has the potential to enrich IR.

Anahtar Kelimeler

• International Relations
• International Relations Theories
• Peter Kropotkin
• Anarchism
• Mutual Aid
• Solidarity
• Global Society

Kaynakça

1. Alldred, P. (2003). No Borders, No Nations, No Deportations. Feminist Review 73(1), 152-157.
2. Anarchy Archives. (2025). Kropotkin’s Collected Works. http://dwardmac.pitzer.edu/Anarchist_Archives/kropotkin/KropotkinCW.html (Erişim Tarihi: 30.09.2025).
3. Angell, N. (1933). The International Anarchy. der. Woolf, L. The Intelligent Man’s Way to Prevent War (19-66). Londra: Victor Gollancz.
4. Anievas, A. ve Gogu, C. (2021). Capitalism and ‘The International’: A Historical Approach. der. de Carvalho, B., Costa Lopez, J. ve Leira, H. Routledge Handbook of Historical International Relations (138-152). New York: Routledge.
5. AP News. (2025). What they said: Trump, Zelenskyy and Vance’s heated argument in the Oval Office. February 28. https://apnews.com/article/trump-zelenskyy-vance-transcript-oval-office-80685f5727628c64065da81525f8f0cf (Erişim Tarihi: 30.09.2025).
6. Aristoteles. (2017). Politika. çev. Akderin, F. İstanbul: Say Yayınları.
7. Bakunin, M. (1972). Bakunin on Anarchy: Selected Works by the Activist-Founder of World Anarchism, der. ve çev. Dolgoff, S. New York: Vintage Books.
8. BBC Türkçe. (2024). Uluslararası Ceza Mahkemesi'nin Netanyahu hakkında tutuklama emri ne anlama geliyor? 21 Kasım. https://www.bbc.com/turkce/articles/c5yrzdny4rvo (Erişim Tarihi: 30.09.2025).

9. Bloch, E. (2007). Umut İlkesi, Cilt 1. çev. Bora, T. İstanbul: İletişim.
10. Bull, H. (2002). The Anarchical Society: A Study of Order in World Politics. New York: Palgrave.
11. Buzan, B. (2004). From International to World Society?: English School Theory and the Social Structure of Globalisation. Cambridge: Cambridge University Press.
12. Buzan, B. ve Schouenborg, L. (2018). Global International Society: A New Framework for Analysis. Cambridge: Cambridge University Press.
13. Cahm, C. (1989). Kropotkin and the Rise of Revolutionary Anarchism 1872-1886. Cambridge: Cambridge University Press.
14. Capouya, E. ve Tompkins, K. (1975). Introduction. der. Capouya, E. ve Tompkins, K. The Essential Kropotkin. New York: The Macmillan Press.
15. Carr, E. H. (2010). Yirmi Yıl Krizi, 1919-1939. çev. Cemgil, C. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
16. Christov, T. (2015). Before Anarchy: Hobbes and His Critics in Modern International Thought. Cambridge: Cambridge University Press.
17. Clausewitz, C. von. (1989). On War. çev. Howard, M. ve Paret, P. Oxford: Oxford University Press.
18. Cox, R. W. (1981). Social Forces, States and World Orders: Beyond International Relations Theory. Millennium 10(2), 126-155.
19. Cudworth, E. ve Hobden, S. (2010). Anarchy and Anarchism: Towards a Theory of Complex International Systems. Millennium 39(2), 399-416.
20. Çalış, Ş. H. (2025). Uluslararası İlişkiler ve Anarşizm: Teorik Bir Müdahale. Konya: Çizgi.
21. Dalby, S. (2011). Critical Geopolitics and the Control of Arms in the 21st Century. Contemporary Security Policy 32(1), 40-56.
22. Doctors Without Borders. (2025). What We Do. https://www.doctorswithoutborders.org/what-we-do (Erişim Tarihi: 06.05.2025).
23. Eddy, B. (2010). Struggle or Mutual Aid: Jane Addams, Petr Kropotkin, and the Progressive Encounter with Social Darwinism. The Pluralist 5(1), 21-43.
24. Euronews. (2025). UCM'nin tutuklama emirlerini uygulama yetkisi ne kadar güçlü? 15 Nisan. https://tr.euronews.com/my-europe/2025/04/15/ucmnin-tutuklama-emirlerini-uygulama-yetkisi-ne-kadar-guclu (Erişim Tarihi: 30.09.2025).
25. Ferretti, F. (2019). Anarchy and Geography: Reclus and Kropotkin in the UK. Oxon: Routledge.
26. Gilpin, R. (1981). War and Change in World Politics. Cambridge: Cambridge University Press.
27. Global Sumud Flotilla (2025). Who We Are. https://globalsumudflotilla.org/about/ (Erişim Tarihi: 30.09.2025).
28. Godwin, W. (1971). Enquiry Concerning Political Justice. der. Carter, K. C. Oxford: Clarendon Press.
29. Goldman, E. (1911). Anarchism and Other Essays. New York: Mother Earth Publishing.
30. Goodwin, A. (2010). Evolution and Anarchism in International Relations: The Challenge of Kropotkin’s Biological Ontology. Millennium 39(2), 417–437.
31. Gorman, D. (2017). International Cooperation in the Early Twentieth Century. London: Bloomsbury Academic.
32. Gould, S. J. (1995). The Pattern of Life’s History. der. Brockman, J. The Third Culture: Beyond the Scientific Revolution (51-73). New York: Touchstone.
33. Graeber, D., Kacem, M. B., Dubrovsky, N. ve Turquier-Zauberman, A. (2021). Anarşizm: Lafın Gelişi. çev. Baz, B. B. İstanbul: Aryen Yayınları.
34. Greenpeace. (2025). A Green and Peaceful Future is Our Quest. https://www.greenpeace.org/international/about/ (Erişim Tarihi: 30.09.2025).
35. Griffiths, M. (2002). Realism, Idealism, and International Politics: A Reinterpretation. Londra: Routledge.
36. Grotius, H. (1967). Savaş ve Barış Hukuku: Seçmeler. çev. Meray, S. L. Ankara: Ankara Üniversitesi SBF Yayınları.
37. Hobbes, T. (1987). De Cive. der. Warrender, H. Oxford: Clarendon Press.
38. Hobbes, T. (1998). Leviathan. çev. Gaskin, J. Oxford: Oxford University Press.
39. Huxley, T. H. (1948). Selections from the Essays. der. Castell, A. Illinois: AHM Publishing.
40. International Cooperative Alliance. (2025). About Us. https://ica.coop/en/about-us/international-cooperative-alliance (Erişim Tarihi: 30.09.2025).
41. International Council of Women. (2025). History. https://www.icw-cif.com/history/ (Erişim Tarihi: 06.05.2025).
42. ICAN / The International Campaign to Abolish Nuclear Weapons. (2025a). People and Structure. https://www.icanw.org/people_and_structure (Erişim Tarihi: 30.09.2025).
43. ICAN / The International Campaign to Abolish Nuclear Weapons. (2025b). The Campaign. https://www.icanw.org/the_campaign (Erişim Tarihi: 30.09.2025).
44. ICC / International Criminal Court. (2025a). Building a More Just World. https://www.icc-cpi.int/get-involved/more-just-world (Erişim Tarihi: 30.09.2025).
45. ICC / International Criminal Court. (2025b). About the Court. https://www.icc-cpi.int/about/the-court (Erişim Tarihi: 30.09.2025).
46. Ince, A. ve Bryant, H. (2018). Reading Hospitality Mutually. Environment and Planning D: Society and Space 37(2), 216-235.
47. Kant, I. (2020). Ebedi Barış Üzerine Felsefi Bir Tasarı. çev. Yeşilçayır, C. Ankara: Fol Yayınları.
48. Kinna, R. (2016). Kropotkin: Reviewing the Classical Anarchist Tradition. Edinburgh: Edinburgh University Press.
49. Krates ve Diğer Kinikler. (2024). Kinik Felsefe Fragmanları 2. der. ve çev. Çevik, C. C. İstanbul: İş Bankası Yayınları.
50. Kropotkin, P. (1896). The State: Its Historic Role. https://theanarchistlibrary.org/library/petr-kropotkin-the-state-its-historic-role (Erişim Tarihi: 30.09.2025).
51. Kropotkin, P. (1897). Anarchist Morality. https://theanarchistlibrary.org/library/petr-kropotkin-anarchist-morality (Erişim Tarihi: 30.09.2025).
52. Kropotkin, P. (1903). Modern Science and Anarchism. https://theanarchistlibrary.org/library/petr-kropotkin-modern-science-and-anarchism#toc2 (Erişim Tarihi: 30.09.2025).
53. Kropotkin, P. (1922). Ethics: Origin and Development. https://theanarchistlibrary.org/library/petr-kropotkin-ethics-origin-and-development (Erişim Tarihi: 30.09.2025).
54. Kropotkin, P. (1927). Anarchist Communism: Its Basis and Principles. https://theanarchistlibrary.org/library/petr-kropotkin-anarchist-communism-its-basis-and-principles (Erişim Tarihi: 30.09.2025).
55. Kropotkin, P. (1975). Anarchism. der. Capouya, E. ve Tompkins, K. The Essential Kropotkin. New York: The Macmillan Press.
56. Kropotkin, P. (2001). Karşılıklı Yardımlaşma: Evrimin Bir Faktörü. çev. Ergüden, I. ve Güneri, D., İstanbul: Kaos Yayınları.
57. Kropotkin, P. (2005). The Conquest of Bread and Other Writings, der. Shatz, M. Cambridge: Cambridge University Press.
58. Kropotkin, P. (2007). Anarşizm Üzerine (1896). der. Graham, R. Anarşizm: Özgürlükçü Düşüncelerin Belgesel Tarihi, Anarşiden Anarşizme (M.S. 300-1939) (213-218). çev. Erdoğan N. ve Erata, M. İstanbul: Versus Kitap.
59. Kropotkin, P. ve Baldwin, R. (2002). Anarchism: A Collection of Revolutionary Writings. New York: Dover Publications.
60. Lao Tzu. (2021). Tao Te Ching: Ursula K. Le Guin Yorumuyla. çev. Somay, B. ve Keskinsoy, E. İstanbul: Metis.
61. Machiavelli, N. (2015). Prens, çev. Atakay, K. İstanbul: Can Yayınları.
62. Mac Laughlin, J. (2016). Kropotkin and the Anarchist Intellectual Tradition. Londra: Pluto Press.
63. Malabou, C. (2024). Plastisitenin Politikası: Zincirlerin Olmadığı İşbirlikleri. der. Malabou, C., Swain, D., Urban, P. ve Kouba, P. Dayanışmanın Zincirlerini Çözmek: Karşılıklı Yardımlaşma ve Anarşizm Üzerine (42-63). çev. Pilgir, A. E. İzmir: Livera Yayınevi.
64. Malatesta, E. (1931). Peter Kropotkin: Recollections and Criticisms of an Old Friend. https://www.marxists.org/archive/malatesta/1931/peter-kropotkin.html (Erişim Tarihi: 30.09.2025).
65. Malthus, T. (2021). Nüfus İlkesi Üzerine Bir Deneme. çev. Zengin, S. İstanbul: Dergâh Yayınları.
66. Marshall, P. (2019). Anarşizmin Tarihi: İmkânsızı İstemek. çev. Alogan, Y. Ankara: İmge Yayınları.
67. May, T. (2000). Postyapısalcı Anarşizmin Siyaset Felsefesi. çev. Öğdül, R. G. İstanbul: Ayrıntı.
68. McKay, I. (2014). Introduction. der. McKay, I. Direct Struggle Against Capital: A Peter Kropotkin Anthology (1-100). Oakland: AK Press.
69. Mearsheimer, J. J. (2001). The Tragedy of Great Power Politics. New York: W. W. Norton & Company.
70. Megoran, N. (2011). War and Peace? An Agenda for Peace Research and Practice in Geography. Political Geography 30(4), 178-189.
71. Morgenthau, H. J. (1970). Uluslararası Politika: Güç ve Barış Mücadelesi – Cilt I. çev. Oran, B. ve Oskay, Ü. Ankara: Türk Siyasi İlimler Derneği Yayınları.
72. Newman, S. (2014). Bakunin’den Lacan’a: Anti-Otoriteryanizm ve İktidarın Altüst Oluşu. çev. Kızıltuğ, K. İstanbul: Ayrıntı.
73. No Borders Network. (2025). About No Borders. http://noborders.org.uk/aboutnoborders (Erişim Tarihi: 06.05.2025).
74. OHCHR / Office of the UN High Commissioner for Human Rights. (2025). İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi. https://www.ohchr.org/sites/default/files/UDHR/Documents/UDHR_Translations/trk.pdf (Erişim Tarihi: 30.09.2025).
75. Oye, K. (1985). Explaining Cooperation under Anarchy: Hypotheses and Strategies. World Politics 38(1), 1-24.
76. Prichard, A. (2011). What Can the Absence of Anarchism Tell Us about the History and the Purpose of International Relations? Review of International Studies 37(4), 1647-1669.
77. Proudhon, P. J. (1979). The Principle of Federation, çev. Vernon, R. Toronto: University of Toronto Press.
78. Proudhon, P. J. (2018). Mülkiyet Nedir? çev. Çetinkasap, D. İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları.
79. Reclus, E., Clark, J. ve Martin, C. (2016). Anarşi, Coğrafya, Modernite: Élisée Reclus’nün Seçilmiş Yazıları, çev. Yener, O. ve Devres, M. İstanbul: Can Yayınları.
80. Reuters. (2022). Putin warns Russia against pro-Western ‘traitors’ and scum. 16 Mart. https://www.reuters.com/world/putin-warns-russia-against-pro-western-traitors-scum-2022-03-16/ (Erişim Tarihi: 30.09.2025).
81. Roosevelt, E. (1948). Statement to the United Nations’ General Assembly on the Universal Declaration of Human Rights. https://erpapers.columbian.gwu.edu/statement-united-nations-general-assembly-universal-declaration-human-rights-1948 (Erişim Tarihi: 30.09.2025).
82. Rousseau, J. J. (2020). Toplumsal Sözleşme veya Siyasal Hukukun Prensipleri. çev. Karakaya, C. İstanbul: İletişim.
83. Schmidt, B. (1998). The Political Discourse of Anarchy: A Disciplinary History of International Relations. New York: State University of New York Press.
84. Sekelj, L. (1992). Bakunin’s and Kropotkin’s Theories of Revolution in Comparative Perspective. The Raven: Anarchist Quarterly 5(4), 358-378.
85. Shaw, M. (1992). Global Society and Global Responsibility: The Theoretical, Historical and Political Limits of ‘International Society’. Millennium 21(3), 421-434.
86. Swain, D., Urban, P., Malabou, C. ve Kouba, P. (2024). Dayanışmanın Zincirlerini Çözmek, Karşılıklı Yardımlaşma ve Anarşizm. der. Malabou, C., Swain, D., Urban, P. ve Kouba, P. Dayanışmanın Zincirlerini Çözmek: Karşılıklı Yardımlaşma ve Anarşizm Üzerine (21-41). çev. Pilgir, A. E. İzmir: Livera Yayınevi.
87. T24. (2023). Uluslararası Ceza Mahkemesi'nden Putin için tutuklama kararı. 17 Mart. https://t24.com.tr/haber/uluslararasi-ceza-mahkemesi-putin-hakkinda-tutuklama-karari-cikardi,1098856 (Erişim Tarihi: 30.09.2025).
88. Teschke, B. (2003). The Myth of 1648: Class, Geopolitics and the Making of Modern International Relations. London: Verso.
89. The Guardian. (2026). ‘I don’t need international law’: Trump says power constrained only by ‘my own morality’. 8 Ocak. https://www.theguardian.com/us-news/2026/jan/08/trump-power-international-law (Erişim Tarihi: 23.02.2026).
90. The Kremlin. (2022). Address by the President of the Russian Federation. 24 Şubat. http://en.kremlin.ru/events/president/news/67843 (Erişim Tarihi: 30.09.2025).
91. Thukydides. (2020). Peloponnessos Savaşları. çev. Akderin, F. İstanbul: Belge Yayınları.
92. Turner, S. (1998). Global Civil Society, Anarchy and Governance: Assessing an Emerging Paradigm. Journal of Peace Research 35(1), 25-42.
93. Waltz, K. N. (2001). Man, the State and War: A Theoretical Analysis. New York: Columbia University Press.
94. Waltz, K. N. (2015). Uluslararası Politika Teorisi. çev. Binatlı, O. Ankara: Phoenix.
95. Wendt, A. (1999). Social Theory of International Politics. Cambridge: Cambridge University Press.
96. Wendt, A. (2013). Anarşi Devletler Ne Anlıyorsa Odur: Güç Politikalarının Sosyal İnşası. çev. Gezer, Ş. G. Uluslararası İlişkiler 10(39), 3-43.
97. Woodcock, G. (1998). Anarşizm: Bir Düşünce ve Hareketin Tarihi. çev. Türker, A. İstanbul: Kaos Yayınları.
98. Zimmern, A. (1934). Organize the Peace World! The Political Quarterly 5(2), 153-166.