Jeoekonomik Rekabette Japonya ve Çin’in Kalkınma Yardımı Yaklaşımlarının Karşılaştırılması

Öz

Batı-dışı kalkınma modelleri, özellikle Soğuk Savaş sonrası dönemde Batı dışı ekonomilerin yükselişiyle dikkat çekmiştir. Bilhassa Doğu Asya ülkelerinin kalkınma performansları ve kalkınma modellerini meşrulaştırma arayışları, neoliberal kalkınma anlayışının sorgulandığı bir dönemde Batı-dışı kalkınma paradigmalarının yükselişine sebep olmuştur. Bu bağlamda bir araç olarak resmi kalkınma yardımları, jeoekonomik rekabetin unsuru haline gelerek Batı-dışı dünyanın bir alternatif kalkınma paradigması oluşturma ihtimalini gündeme getirmiştir. Bu kapsamda çalışmada iki başarılı kalkınmacı Asya ekonomisi olan Japonya ve Çin karşılaştırmalı olarak analiz edilmiştir. Japonya modeli, yumuşak güç, teknolojik üstünlük ve kurumsal kapasiteyi merkeze alarak uzun vadeli normatif uyum üretmeyi amaçlayan bir jeoekonomik bakışa sahiptir. Çin modeli ise devlet kapitalizmi temelinde kurgulanan, daha müdahaleci bir anlayış sunmaktadır. Çin’in jeoekonomik stratejisi, ekonomik araçları (ticaret, yatırım, finans ve altyapı projeleri) dış politika hedefleriyle bütünleştiren pragmatik bir güç projeksiyonu biçiminde şekillenmektedir. İki ülkenin kalkınma yardımı anlayışları arasındaki farklılıklara rağmen, yardımların doğası ve yapısı ülke çıkarlarına hizmet etmektedir. Her iki modelde de kalkınma teknik bir alan olmaktan sıyrılarak, nüfuz ve hegemonya tartışmalarının merkezine yerleşmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Batı-Dışı Kalkınma
• Kalkınma Yardımı
• Jeoekonomi
• Japonya
• Çin

A Comparison of Japan and China’s Approaches to Development Aid in Geo-economic Competition

Öz

Non-Western development models have attracted attention, particularly with the rise of non-Western economies in the post-Cold War era. The development performance of East Asian countries and their quest to legitimize their development models have led to the rise of non-Western development paradigms at a time when the neoliberal understanding of development is being questioned. In this context, official development assistance, as a tool, has become an element of geo-economic competition, bringing to the fore the possibility of the non-Western world creating an alternative development paradigm. In this regard, the study analyzes Japan and China, two successful developmental Asian economies, in a comparative manner. The Japanese model has a geoeconomic perspective that aims to produce long-term normative compliance by focusing on soft power, technological superiority, and institutional capacity. The Chinese model, on the other hand, offers a more interventionist approach based on state capitalism. China’s geoeconomic strategy is shaped as a pragmatic form of power projection that integrates economic instruments—such as trade, investment, finance, and infrastructure projects—with foreign policy objectives. Despite the differences in the two countries' approaches to development assistance, the nature and structure of the aid serve national interests. In both models, development has moved beyond being a technical field and has become central to discussions of influence and hegemony.

Anahtar Kelimeler

• Non-Western Development
• Development Aid
• Geoeconomics
• Japan
• China

Kaynakça

1. Akamatsu. K, (1962). A historical pattern of economic growth in developing countries. The Developing Economies, 1(1), 3–25.
2. Aydın, K. (2021). Kalkınmacı devletin yükselişi, gerileyişi ve yeniden yükselişi. DEA Studies Journal – International Journal of Disciplines Economics ve Administrative Sciences Studies, 7(30), 420–439. doi:10.26728/ideas.431
3. Akçay, E. (2011). Bir dış politika enstrümanı olarak Türk dış yardımları (Yayımlanmamış doktora tezi). T.C. Polis Akademisi, Güvenlik Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
4. Babic, M, Dixon, A & Liu, I 2022, Geoeconomics in a Changing Global Order. in M Babíc, AD Dixon & IT Liu(eds), The Political Economy of Geoeconomics: Europe in a Changing World. International Political Economy Series, Palgrave Macmillan, pp. 1-27. https://doi.org/10.1007/978-3-031-01968-5_1
5. Belet, N. H. (2006). Doğu Asya ekonomilerinde kalkınma deneyimi: Türkiye karşılaştırması (Doktora tezi, Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü).
6. Ben Yacoub, S. (2022). Yeşil İslami finans ve sürdürülebilir kalkınma. International Journal of Economic Studies, 8(3). https://dergipark.org.tr/tr/pub/ead
7. Breslin, S. (2011). The ‘China model’ and the global crisis: From Friedrich List to a Chinese mode of governance? International Affairs, 87(6), 1323–1343. https://doi.org/10.1111/j.1468-2346.2011.01044.x
8. Canbay, Ş. (2025). Güneydoğu Asya Uluslar Birliği (ASEAN) ekonomilerinde finansal gelişme ve doğrudan yabancı yatırımların ekonomik büyüme üzerindeki etkisi. Muhasebe ve Finansman Dergisi, (106), 173–194. doi:10.25095/mufad.1646036

9. Center for International Knowledge on Development. (2025). Progress report on the Global Development Initiative 2025. https://www.fmprc.gov.cn/eng./zy/jj/GDI_140002/wj/202509/P020250928595521804956.pdf (Erişim Tarihi: 05.11.2025).
10. China International Development Cooperation Agency. (2025, December 1). China’s foreign aid contributes to the Global Development Initiative benefiting the world—Speech by Chen Xiaodong at the opening ceremony of the 2025 “Understanding China” International Conference (Guangzhou). http://www.cidca.gov.cn/20251201/53a8200026a24965a6a1d2f6b14a00bc/c.html
11. China Open Source Observatory. (2025). New development concept. https://chinaopensourceobservatory.org/glossary/new-development-concept (Erişim Tarihi: 05.11.2025).
12. CHINA STATE COUNCIL, China’s Foreign Aid White Paper, Information Office of the State Council, Beijing, April 2011, (çevrimiçi)http://english.gov.cn/official/2011-04/21/content_1849913.htm, Haziran 2014
13. COODIFF S.C. (1979). Bağlantısız ülkeler hareketi: Dünya devrimci sürecinin önemli bir bileşeni. GENÇE INFO-TÜRK, Section de Recherche-Traduction-Documentation. Square Ch. M. Wiser 13, Bte 2, 1040 Bruxelles.
14. Ekonomim. (t.y.). Kalkınma. https://www.ekonomim.com/sozluk /kalkinma
15. Doğan, A. ve Birol, Y. E. (2025). 1950–2000 dönemi Japon sanayi politikasının temel özellikleri üzerine bir inceleme. Uluslararası İktisadi ve İdari Çalışmalar Dergisi, 3(1), 72–86.
16. Doğan, A. ve Zabun, S. (2025). Japonya’nın kalkınmasının temel belirleyicileri. Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 20(1), 1–22.
17. Escobar, A. (1995). Encountering development: The making and unmaking of the Third World. Princeton, NJ: Princeton University Press.
18. Frank, A. G. (1967). Capitalism and underdevelopment in Latin America. Monthly Review Press.
19. Garvizu, N. (2019). The Japanese developmental state: The case of Cool Japan. Electronic Journal of Contemporary Japanese Studies, 19(3).
20. Hirson, M. (2019). State capitalism and the evolution of “China, Inc.”: Key policy issues for the United States testimony before the U.S.–China Economic and Security Review Commission on “China’s Internal and External Challenges”. https://www.uscc.gov/sites/default/files/Hirson_USCC%20Testimony_FINAL.pdf (Erişim Tarihi: 14.12.2025).
21. Hou, X. (2014). Dissecting China’s rise: Controversies over the China model. China Perspectives, 2014(2), 61–67. https://journals.openedition.org/chinaperspectives/6484 (Erişim Tarihi: 14.12.2025).
22. Huang, Y., (2008). Capitalism with Chinese characteristics: Entrepreneurship and the state. Cambridge University Press.
23. İnan Ş, Biber S., G, (2020). Ulusal Ekonomik Gücün Ölçülmesi:Jeoekonomik Güç Endeksi, Avrasya Etüdleri,55-88.
24. İpek, E. (2022). Bir ülke neden başka bir ülkeye yardım eder? Kalkınma yardımlarının ortaya çıkışı, gelişimi ve donörlerin motivasyonları. Gaziantep University Journal of Social Sciences, 21(4), 2305–2320.
25. Japan Ministry of Foreign Affairs. (t.y.). Official development assistance (ODA) country information. https://www.mofa.go.jp/mofaj/gaiko/oda/shiryo/kuni.html
26. Japanese Ministry of Foreign Affairs. (t.y.). Resmi kalkınma yardımının tarihçesi [History of ODA]. https://www.mofa.go.jp/policy/oda/summary/1994/1.html (Erişim Tarihi: 14.12.2025).
27. Johnson, C. (1982). MITI and the Japanese miracle: The growth of industrial policy, 1925–1975. Stanford, CA: Stanford University Press.
28. Karaoğuz, H. E. (2022). Uluslararası ekonomi politik çerçevesi ile kalkınmacı devlet kurumlarının kökenleri. Orta Doğu Teknik Üniversitesi. https://open.metu.edu.tr/handle/11511/98580 (Erişim Tarihi: 14.12.2025).
29. Kennedy, S., ve Blanchette, J. (2021). Chinese state capitalism: Diagnosis and prognosis. Washington, DC: CSIS.
30. Kennedy, S. ve Parker, D. (2015). Building China’s “One Belt, One Road”. https://www.csis.org/analysis/building-chinas-one-belt-one-road (Erişim Tarihi: 14.12.2025).
31. Khan, H. (2020). Geoeconomics, China, Fourth Industrial Revolution and the Future (MPRA Paper No. 117362). https://ideas.repec.org/p/pra/mprapa/117362.html (Erişim Tarihi: 14.12.2025).
32. Kieh Jr., G. K. (2015). Constructing the social democratic developmental state in Africa: Lessons from the Global South. Bandung: Journal of the Global South, 2(1), 1–14.
33. Kösebalaban, H. (1998). Japon grand stratejisi: Yirminci yüzyıl Japon dış politikasında süreklilik ve değişim. Dîvan, 2, 57–98.
34. Lale, A. (2020). Gerçekten barışçıl yükseliş mi? DSJOURNAL Çin’in Barışçıl Yükselişi Dosyası, 20–26.
35. Li, X., Liu, X. ve Wang, Y. (2015). A model of China’s state capitalism (HKUST IEMS Working Paper).
36. List, F. (1856). National system of political economy. Stuttgart: Cotta.
37. Luttwak, E. N. (1993). From geopolitics to geo-economics: Logic of conflict, grammar of commerce. The National Interest, 20, 17–23.
38. Mawdsley, E. (2012). From recipients to donors: Emerging powers and the changing development landscape. Zed Books.
39. McMichael, P. (2012) Development and social change: A Global perspective. Los Angeles:Sage, 61-63.
40. Myradov, D. (2021). Çin’in kalkınma yaklaşımının evrimini anlamak: Hibrit bir kalkınma modeli inşası. Diplomasi ve Strateji Dergisi, 2(1), 53–78.
41. Naughton, B. (2007). The Chinese economy: Transitions and growth. Cambridge, MA: The MIT Press.
42. Nye, J. S. (2004). Soft power: The means to success in world politics. New York, NY: PublicAffairs.
43. OECD. (2025). OECD.stat. http://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSet Code=TABLE5 (Erişim Tarihi: 05.11.2025).
44. Okumuş, G. D. (2020, June 23). Asya-Pasifik ve küresel rekabet. https://dipam.org/asya-pasifik-ve-kuresel-rekabet/ (Erişim Tarihi: 14.12.2025).
45. Öniş, Z. ve Kutlay, M. (2017). The dynamics of emerging middle-power influence in regional and global governance: The paradoxical case of Turkey. London: Palgrave Macmillan.
46. Özkan, A. (2014). Türkiye’nin kalkınma yardımlarında kamu diplomasisi perspektifi. Kamu Diplomasisi Enstitüsü. https://www.kamudiplomasisi.org/makaleler/makaleler/97-tuerkiyenin-kalknma-yardmlarnda-kamu-diplomasisi-perspektifi (Erişim Tarihi: 14.12.2025).
47. Pearson, M., Rithmire, M. ve Tsai, K. (2021). Party-State Capitalism in China. Boston, MA: Harvard Business School.
48. Pearson, M., Rithmire, M. ve Tsai, K. S. (2022). China’s party-state capitalism and international backlash from interdependence to insecurity. International Security, 47(2), 135–176.
49. Prebisch, R. (1950). The economic development of Latin America and its principal problems. United Nations.
50. Roberts, M. (2022). Çin: Sosyalist bir kalkınma modeli mi?. Kuşak ve Yol Girişimi Dergisi, 3(2), 24-45.
51. Roca, B. (2021). Origin of the Sun: Japanese soft power and public diplomacy evaluated. Electronic Journal of Contemporary Japanese Studies, 21(1). https://www.japanesestudies.org.uk/ejcjs/vol21/iss1/roca.html (Erişim Tarihi: 14.12.2025).
52. Sakaki, A. (2025). Japan in Southeast Asia: Countering China’s growing influence (SWP Research Paper No. 1/2025). Stiftung Wissenschaft und Politik. https://doi.org/10.18449/2025RP01
53. Sen, A. (1999). Development as freedom. Oxford, UK: Oxford University Press.
54. Sezen, S. (2010, 26 Mart). Çin kalkınmasında bilimsel ve teknolojik gerçekler. Cumhuriyet Bilim ve Teknoloji, 24(1201), 8–9.
55. Sirkeci, B. (2023). Japonya’nın yumuşak gücü. Oğu Asya Araştırmaları Dergisi / Journal of East Asian Studies in Türkiye, 6(11), 44–64.
56. Scholvin, S., & Wigell, M. (2018). Geo-economics as concept and practice in international relations: Surveying the state of the art. Finnish Institute of International Affairs, Working Paper 102. https://fiia.fi/wp-content/uploads/2018/04/wp102_geo-economics_oikea_issn.pdf
57. Stoletov, O. V. (2024). China’s geoeconomic strategy in the context of the “awakening” of the Global South. Vestnik RUDN. International Relations, 24(3), 329–344.
58. Stošıć, S. (2023). Geopolitical dimension of the old and the modern Silk Road. Uluslararası Medeniyet Çalışmaları Dergisi, 8(1), 37–54.
59. Tajima, K. (2025). Keiretsu. In Encyclopædia Britannica. https://www-britannica-com.translate.goog/money/keiretsu?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=tr&_x_tr_hl=tr&_x_tr_pto=tc&_x_tr_hist=true (Erişim Tarihi: 14.12.2025).
60. Takeuchi, H., & McNem, K. (2023). The domestic political economy of Japan’s new geoeconomic strategy. Journal of East Asian Studies, 23(1), 1–21. https://doi.org/10.1017/jea.2022.32
61. Tekir, O. ve Demir, N. (2019). Çin’in yükselişi, İpek Yolu Projesi ve küresel sistemin dönüşme potansiyeli. Yönetim ve Ekonomi Dergisi, 26(1), 263–276. https://dergipark.org.tr/tr/pub/yonveek/issue/43994/538496 (Erişim Tarihi: 14.12.2025).
62. TİKA – Türk İş Birliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı. (2024). Kalkınma işbirliği için tanımlar, kavramlar, gündemler. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Dış İlişkiler ve Ortaklıklar Dairesi Başkanlığı, İkili ve Çok Taraflı Projeler Birimi.
63. United Nations Conference on Trade and Development (UNCTAD). (1964). Proceedings and founding documents. United Nations.
64. UN Human Development Reports. (2015). What is Human Development?. https://hdr.undp.org/content/what-human-development (Erişim Tarihi: 25.05.2026).
65. Urcan, C. (2022). Küreselleşme, neoliberal politikalar ve Latin Amerika’da ekonomik kalkınma: Arjantin deneyimi(Doktora tezi, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Uluslararası İlişkiler Anabilim Dalı).
66. Zerenler, M. ve İraz, R. (2006). Japon yönetim anlayışı ve şirket ağları Keiretsu analizi. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 16, 757–776.
67. Zhiqiang, Z. (2024). Küresel Kalkınma Girişimi ve Çin’in Ortadoğu’daki Kalkınma İşbirliği Çalışmaları. BRIQ Kuşak ve Yol Girişimi Dergisi, 6(1), 104–122.
68. Wallerstein, I. (1974). The modern world-system . Academic Press.
69. Wigell, M., Borchert, H., Christie, E. H., Fjäder, C., & Hartwig, L.-H. (2022). Navigating geoeconomic risks: Towards an international business risk and resilience monitor (FIIA Report, November 2022). Finnish Institute of International Affairs