Osmanlı İktisadi Düzeninde Esnaf ve Sermaye: Üretimin Finansmanı ve İdari Risk Yönetimi (18. ve 19. Yüzyıl)

Öz

Osmanlı iktisat tarihi literatürü idare ile esnaf arasındaki ilişkiyi fiyat denetimi ve piyasa düzenlemeleri ekseninde ele almaktadır. Bu yaklaşım esnafın üretime girebilmesi için gerekli olan işletme sermayesinin kim tarafından ve nasıl sağlandığı sorusunu arka planda bırakmaktadır. Bu çalışma Osmanlı iktisadi düzeninde esnafın üretim faaliyetlerinin nasıl finanse edildiğini Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi belgeleri üzerinden incelemektedir. Araştırma on sekizinci ve on dokuzuncu yüzyıllarda barut, kereste, tekstil ve zanaat üretimindeki idari sermaye tahsislerine odaklanmaktadır. Arşiv kayıtları idarenin stratejik ve kentsel üretim sahalarında esnafa doğrudan nakdi ve ayni sermaye sağladığını göstermektedir. Tahsis edilen bu sermaye mahsup, zimmet, taksit ve borç affı gibi esnek idari mekanizmalarla yönetilmektedir. Bulgular Osmanlı idaresinin piyasa denetiminin ötesine geçerek üretimi finanse eden ve kriz anlarında riski toplumsallaştıran aktif bir aktör olduğunu ortaya koymaktadır. Makale esnaf ve sermaye ilişkisi üzerinden denetleyici devlet paradigmasını genişleterek finansör ve risk yönetici devlet modelini literatüre sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı İktisat Tarihi
• Esnaf ve Sermaye
• Üretimin Finansmanı
• Risk Yönetimi
• İdari Müdahale

Artisans and Capital in the Ottoman Economic Order: The Financing of Production and Administrative Risk Management (18th and 19th Century)

Öz

The literature on Ottoman economic history approaches the relationship between the administration and artisans primarily through the lens of price control and market regulations. This approach leaves the question of how and by whom the working capital necessary for artisans to initiate production was provided in the background. This study examines how the production activities of artisans were financed in the Ottoman economic order using documents from the Ottoman Archives. The research focuses on administrative capital allocations in gunpowder, timber, textile and craft production during the eighteenth and nineteenth centuries. Archival records demonstrate that the administration provided direct cash and in kind capital to artisans in strategic and urban production areas. This allocated capital was managed through flexible administrative mechanisms such as deduction, liability registration, installment payments and debt forgiveness. The findings reveal that the Ottoman administration moved beyond market supervision to act as an active actor that financed production and socialized risk during times of crisis. By focusing on the relationship between artisans and capital the article expands the regulatory state paradigm and introduces the financier and risk managing state model to the literature.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Economic History
• Artisans and Capital
• Financing of Production
• Risk Management
• Administrative Intervention

Kaynakça

1. Akbaş, H. E., Bozkurt, S., ve Yazıcı, K. (2018). Osmanlı devletinde lonca teşkilatı yapısı ve yönetim düşüncesi ile karşılaştırılması. Muhasebe ve Finans Tarihi Araştırmaları Dergisi, Özel Sayı, 165-202. https://izlik.org/JA77CS75UG
2. Akyıldız, A. (2009). Sarraflık Osmanlı Dönemi. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 36, 163-165. https://islamansiklopedisi.org.tr/sarraflik#2-osmanli-donemi
3. Al, H., ve Akar, Ş. K. (2015). Osmanlı dönemi İstanbul’unda finans. Antik Çağdan XXI. Yüzyıla Büyük İstanbul Tarihi. İBB Kültür A.Ş. Yayınları, 6, 272–285. https://istanbultarihi.ist/207-osmanli-donemi-istanbulunda-finans
4. Al, H., ve Akar, Ş. K. (2026). Osmanlı İstanbul’unda sarraflar. VakıfBank Kültür Yayınları. https://www.vbky.com.tr/kitap/osmanli-istanbulu-nda-sarraflar
5. Albayrak, G. C. (2020). Osmanlıda bezirgân sarraflar saray ve devlet Köçeoğlu şirketinin müşteri profili. Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, 5(2), 1–26. https://izlik.org/JA59TZ45LP
6. Apaydın, H. Y. (2001). Karz. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 24, 520–525. https://islamansiklopedisi.org.tr/karz
7. Argunhan, B. (2022). Osmanlı payitahtında esnaf teşkilatı Loncaların hukuki açıdan incelenmesi. Yıldırım Beyazıt Hukuk Dergisi, (2), 145-196. https://doi.org/10.33432/ybuhukuk.1105405
8. Aybakan, B. (2020). Muamele. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 30, 317–319. https://islamansiklopedisi.org.tr/muamele

9. BOA (Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi). BEO 1235/92581.
10. BOA (Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi). BEO 1901/142535.
11. BOA (Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi). BEO 2382/178603.
12. BOA (Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi). BEO 3179/238380.
13. BOA (Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi). BEO 4405/330339.
14. BOA (Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi). C..AS.. 191/8236.
15. BOA (Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi). C..AS.. 615/25962.
16. BOA (Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi). C..EV.. 523/26434.
17. BOA (Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi). C..İKTS 23/1146.
18. BOA (Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi). DH.ŞFR. 63/29.
19. BOA (Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi). HAT 594/29098.
20. BOA (Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi). HAT 246/13873.
21. BOA (Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi). İ..MVL. 132/3555.
22. BOA (Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi). MAD.d.. 12200.
23. BOA (Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi). MAD.d.. 19000.
24. BOA (Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi). ML.EEM 114/75.
25. BOA (Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi). ML.EEM. 591/1.
26. BOA (Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi). MVL 541/9.
27. BOA (Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi). ŞD. 387/14.
28. BOA (Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi). ŞD. 1192/36.
29. BOA (Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi). TS.MA.e 1057/55.
30. Cezar, Y. (2004). Osmanlı maliyesinde bunalım ve değişim dönemi. Alan Yayıncılık. https://www.sayistay.gov.tr/files/925_Bolum1_compressed.pdf
31. Çiftçi, C. (2004). Osmanlı döneminde İstanbul’un iaşesinde Bursa’nın rolü. OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, 16(16), 153-171. https://doi.org/10.1501/OTAM_0000000526
32. Çizakça, M. (1995). Cash waqfs of Bursa 1555-1823. Journal of the Economic and Social History of the Orient, 38(3), 313-354. https://www.jstor.org/stable/3632481
33. Çizakça, M. (2023). Credit Ottoman. Encyclopaedia of Islam, 3. https://doi.org/10.1163/1573-3912_ei3_COM_46311
34. Demirtaş, M. (2023). Osmanlı iktisat tarihi araştırmalarının önemli kaynaklarından olan muhasebe defterlerine göre izmir esnafı 1189/1775 tarihli defter örneği. Türkiye İktisat Kongresi, TTK. https://ttk.gov.tr/wp-content/uploads/2024/05/Osmanli-Iktisat-Tarihi-Arastirmalarinin-Onemli-Kaynaklarindan-Olan-Muhasebe-Defterlerine-Gore-Izmir-Esnafi.pdf
35. Dumlu, E. (2015). XVI. yüzyıl Osmanlı uleması arasında para vakıfları etrafında cereyan eden tartışmalar Ebussuud, İbn Kemal Çivizade, Birgivi. İLTED, 44, 303–337. https://doi.org/10.29288/ilted.308484
36. Düzbakar, Ö. (2009). Bursa şeriyye sicillerine göre esnaf teşkilatı ve kumaş nizamı. Acta Turcica Çevrimiçi Tematik Türkoloji Dergisi, 1(2), 44-57. https://www.actaturcica.org/2019/12/03/2009/
37. Faroqhi, S. (2009). Artisans of empire crafts and craftspeople under the Ottomans. I.B. Tauris. https://doi.org/10.5040/9780755610099
38. Gedikli, F. (1999). İbdâ. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 19, 262–263. https://islamansiklopedisi.org.tr/ibda--fikih
39. Genç, M. (2013). Osmanlı İmparatorluğunda devlet ve ekonomi. Ötüken Yayınları.
40. İnalcık, H. (1969). Capital formation in the ottoman empire. The Journal of Economic History, 29(1), 97-140. https://doi.org/10.1017/S0022050700097849
41. İslamoğlu, A. (2017). Osmanlı Devleti’nde esnaf loncaları. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, 75, 447-456. https://izlik.org/JA44YZ27KD
42. Jamgoçyan, O. (2017). Osmanlı İmparatorluğunda saraflık rumlar, museviler, frenkler, ermeniler 1650-1850. Yapı Kredi Yayınları. https://kitap.ykykultur.com.tr/kitaplar/osmanli-imparatorlugunda-sarraflik-rumlar-museviler-frenkler-ermeniler-1650-1850
43. Kala, A. (1995). Esnaf. TDV İslâm Ansiklopedisi, 11, 423-430. https://islamansiklopedisi.org.tr/esnaf
44. Kala, A. (2003). Lonca. TDV İslâm Ansiklopedisi, 27, 211-212. https://islamansiklopedisi.org.tr/lonca
45. Kala, A. (2003). Osmanlı esnafı ve sanayisi üzerine yapılan çalışmalarla ilgili genel bir değerlendirme. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 1, 245-266. https://izlik.org/JA46CB95AD
46. Kalyoncuoğlu, K. S. (2026). Osmanlı devleti’nde ekonomik buhran döneminde olağanüstü vergi: 1689 imdâd-ı seferıyye ve istanbul vakıflarının rolü. Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 28(1), 226-246. https://doi.org/10.16953/deusosbil.1676410
47. Kaya, S. (2007). XVIII. yüzyıl Osmanlı toplumunda kredi ilişkilerinin hukuki boyutu. Türk Hukuk Tarihi Araştırmaları, 3, 13–41. https://makale.isam.org.tr/handle/123456789/218829
48. Kazgan, H. (1985). Galata bankerleri. Tanzimattan Cumhuriyete Türkiye Ansiklopedisi, 3, 762-764.
49. Kazgan, H. (1991). Galata bankerleri. Türk Ekonomi Bankası.
50. Kazıcı, Z. (1988). Ahilik. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 1, 540-542. https://islamansiklopedisi.org.tr/ahilik
51. Kendirli, S. (2022). Geçmişten günümüze Türk dünyasında vakıf kavramı ve para vakıfları. Düşünce Dünyasında Türkiz, 8(44), 43–67. https://izlik.org/JA95RY52WC
52. Koyuncu, N. (2016). Osmanlı Devleti’nde sarrafların mültezimlere Kefilliği. İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 5(1), 295-326. https://doi.org/10.21492/inuhfd.239985
53. Koyuncu, N. (2020). Osmanlı hukukunda iltizam Sözleşmeleri ve Sarraflar. Adalet Yayınevi. https://kutuphane.tbmm.gov.tr/bib/367883
54. Kuran, T. (2004). Why the Middle East is economically underdeveloped Historical mechanisms of institutional stagnation. Journal of Economic Perspectives, 18(3), 71-90. https://doi.org/10.1257/0895330042162421
55. Kuran, T. (2005). The absence of the corporation in Islamic law Origins and persistence. The American Journal of Comparative Law, 53, 785-834. https://doi.org/10.1093/ajcl/53.4.785
56. Kütükoğlu, M. S. (1983). Osmanlılarda narh müessesesi ve 1640 tarihli narh defteri. Tarih İncelemeleri Dergisi, 2(1), 279-281. https://izlik.org/JA34YW29LG
57. Ocak, A. Y. (1996). Fütüvvet tarih. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 13, 261-263. https://islamansiklopedisi.org.tr/futuvvet#2-tarih
58. Özcan, T. (2008). Osmanlı toplumuna özgü bir finansman modeli Para vakıfları. Çerçeve, 16(48), 124–128. https://www.musiad.org.tr/uploads/yayinlar/cerceve-dergileri/pdf/cerceve48.pdf
59. Özvar, E. (2003). Osmanlı maliyesinde malikâne uygulaması. Kitabevi Yayınları.
60. Pamuk, Ş. (1988). 100 Soruda Osmanlı-Türkiye iktisadı tarihi 1550-1914. Gerçek Yayınları.
61. Tabakoğlu, A. (1986). Osmanlı iktisat tarihi. Dergâh Yayınları.
62. Tabakoğlu, A. (2000). Osmanlı iktisat sistemi. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi.
63. Tomak, M.M., 2026, Osmanlı İktisadî Düzeninde Esnaf Çalışma Sermayesi, Üçüncü Sektör Sosyal Ekonomi Dergisi, 61(2), 1777-1790. https://doi.org/10.63556/tisej.2026.1875
64. Ünlü, E. (2024). Sarraflar Osmanlı İmparatorluğunun bankasız bankerleri. Toplumsal Tarih, 368, 18–23. https://tarihvakfi.org.tr/urun/toplumsal-tarih-368/
65. Yenice, S. (2022). Genel olarak para vakıfları. Düşünce Dünyasında Türkiz, 8(44), 69–80. https://izlik.org/JA95ND32SY
66. Yeniyıldız, B. (2012). Vakıf tarih. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 42, 479-486. https://islamansiklopedisi.org.tr/vakif#2-tarih