1950’li Yıllarda Türkiye’de Popüler Kültür ve Medya: Akis Dergisi Üzerine Bir Araştırma

Yıl 2025, Cilt: 10 Sayı: 2, 224 - 246, 29.12.2025

Mustafa C. Sadakaoğlu

Öz

On sekiz ve on dokuzuncu yüzyıllarda Batı Avrupa toplumları sanayi devriminin de etkisiyle sosyal bakımdan yoğun bir yeniden örgütlenme yaşamıştır. Bu süreçte toplumsal yapıya nüfuz eden modernleşme çabalarının kitlesel üretimi yücelten doğası, yirminci yüzyıldan itibaren popüler kültürün de etkisiyle daha önce görülmemiş türden bir dizi toplumsal karşılaşma ve örgütlenme tarzları yaratmıştır. Her ne kadar modern uygarlık ve endüstriyel kapitalizm, gelişmiş üretim teknikleri ile kitlesel tüketimin bir sonucu olarak görülse de modern toplum, kitle iletişim araçları ve popüler kültür olgusuyla eş zamanlı olarak ortaya çıkmıştır. Dolayısıyla kitle iletişim araçlarının, kuşatıcı etkileriyle geçtiğimiz yüzyıla damga vuran popüler kültürün yayılmasında gizli özne olduğu söylenebilir. Türkiye’nin modernleşme tarihinde 1950’li yıllar büyük bir öneme sahiptir. Batı dünyasında savaş sonrası refah yıllarına tekabül eden sanayileşme çabaları ve bundan kaynaklanan işgücü ihtiyacı kırsal bölgelerden büyük kentlere doğru kitlesel boyutlarda insan hareketliliğine neden olmuştur. Bu hareketlilik büyük kentlerin iktisadi, politik, kültürel ve toplumsal yapılarında gözle görülür bir dönüşüm yaratmıştır. Bu dönem aynı zamanda politik alanda çok partili hayata geçişin, iktisadi alanda büyümenin, gündelik hayatın işleyişinde hızlı kentleşme ve popüler kültürün belirleyici olduğu dönüşümlerin yaşandığı soğuk savaş yıllarıdır. Soğuk Savaş yıllarına özgü kutuplaşmanın kuşatıcı atmosferinde magazinleşme, görselleşme ve popüler kültürün etkili olduğu bahse konu dönüşümde dönemin kitle iletişim araçları kuşkusuz önemli bir paya sahiptir. Bu bağlamda çalışmanın araştırma örneklemi olarak 1954 yılından 1967 yılına kadar yayınlanan haftalık haber dergisi Akis incelenmektedir. Derginin 1955 yılında yayınlanan toplam elli üç sayısı, soğuk savaş retoriği ve antikomünizm söylemi, üst kültürün magazinleşmesi ve cinselliğin alenileşmesi, görselleşme ve popülerleşme bağlamları esas alınarak karma araştırma yöntemiyle incelenmekte ve elde edilen bulgular ortaya koyulmaktadır. Araştırma neticesinde, popüler kültürün sadece magazin ya da moda dergileri aracılığıyla değil aynı zamanda haber dergileri aracılığıyla da aktarıldığı sonucuna varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Popüler Kültür , Üretim , Tüketim , Medya , Türkiye'de Popüler Kültür

Etik Beyan

Çalışma Etik Kurul Raporu Gerektirmemektedir.

Destekleyen Kurum

Yoktur.

Proje Numarası

Yoktur.

Teşekkür

Yoktur.

POPULAR CULTURE AND MEDIA IN TURKEY IN THE 1950S: A STUDY ON AKİS MAGAZINE

Öz

During the eighteenth and nineteenth centuries, Western European societies underwent intense social reorganization under the influence of the Industrial Revolution. In this process, the mass-productivist nature of the modernization efforts that permeated the social structure created an unprecedented range of social encounters and modes of organization, influenced by popular culture from the twentieth century onwards. Although modern civilization and industrial capitalism are seen as the result of advanced production techniques and mass consumption, modern society emerged simultaneously with mass media and popular culture. Therefore, it can be said that the mass media is the hidden subject in the spread of popular culture, which has marked the last century with its encompassing effects. In this respect, the 1950s are of great importance in Türkiye's modernization history. The industrialization efforts, corresponding to the post-war years of prosperity in the Western world, and the resulting need for a labor force, led to a mass movement of people from rural areas to big cities. This mobility created a visible transformation in the economic, political, cultural, and social structures of big cities. This period was also the Cold War years: a time of transition to multi-party rule in the political sphere, growth in the economic sphere, and transformations in the functioning of daily life that were determined by rapid urbanization and popular culture. The mass media of the period undoubtedly played an important role in this transformation, in which tabloidization, visualization, and popular culture were effective in the encompassing atmosphere of polarization specific to the Cold War years. In this respect, Akis, a weekly news magazine published from 1954 to 1967, was analysed as the research sample of the study. A total of 53 issues of the magazine published in 1955 are examined with a mixed research method based on the Cold War rhetoric and anti-communism discourse, the tabloidization of high culture and the publicization of sexuality, visualization, and popularization contexts, and the findings obtained are presented. As a result of the research, it is concluded that popular culture, due to its penetrative nature, is transmitted not only through tabloids or fashion magazines but also through news magazines.

Anahtar Kelimeler

Popular Culture , Production , Consumption , Media , Popular Culture in Turkiye

Etik Beyan

Yoktur.

Destekleyen Kurum

Yoktur.

Proje Numarası

Yoktur.

Teşekkür

Yoktur.

Kaynakça

• Adorno, T. (2013). Kültür Endüstrisi, Çeviren: N. Ülner ve E. Gen, İstanbul: İletişim Yayınları.
• Ahmad, F. (2007). Bir Kimlik Peşinde Türkiye, Çeviren: S. Karadeli, İstanbul: İBÜ Yayınları.
• Aristoteles (1995). Poetika, Çeviren: İ. Tunalı, İstanbul: Remzi Kitabevi.
• Anderson, B. (1993). Hayali Cemaatler, Çeviren: İ. Savaşır, İstanbul: Metis Yayınevi.
• Boesman, J. & Costera, I. (2018). How news makers and storytellers negotiate journalism’s boundaries when preparing and presenting news stories, ISOJ Journal, 8(1), pp.13-32.
• Boétie, E. (1995). Gönüllü Kulluk Üzerine Söylev, Çeviren: M. Ağaoğulları, Ankara: İmge Yayınevi.
• Benjamin, W. (1993). Pasajlar, Çeviren: A. Cemal, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Davies, I. (1995). Cultural Studies and Beyond, New York: Routledge.
• Goff, J. (1999). Orta Çağ Batı Uygarlığı, Çeviren: H. Güven, İzmir: DEÜ Yayınları.
• Goethe, J. W. (1960). Faust, Çeviren: S. Irmak, İstanbul: İstanbul Kitabevi.
• Gönenç, A. (2011). Türkiye’de Dergiciliğin Tarihsel Gelişimi, İÜİLEF Dergisi, 2 (9), ss. 63-78.
• Güngör, N. (1999). Popüler Kültür ve İktidar, Ankara: Vadi Yayınları.
• Harvey, D. (1989). Postmodernliğin Durumu, Çeviren: S. Savran, İstanbul: Metis Yayınları.
• Huberman, L. (1991). Feodal Toplumdan Yirminci Yüzyıla, Çeviren: M. Belge, İstanbul: İletişim
• Jay, M. (1989). Diyalektik İmgelem, Çeviren: Ü. Oskay, İstanbul: Belge Yayınları.
• Johnson, B. & Turner, L. A. (2003). Data Collection Strategies in Mixed Methods Research, CA: Sage.
• Karasar, N. (1982). Bilimsel Araştırma Yöntemi, İstanbul: Nobel Yayınları.
• Keleş, R. (1972). Türkiye'de Şehirleşme, Konut ve Gecekondu, İstanbul: Gerçek Yayınları.
• Leech, N. & Onwuegbuzie, A. (2009). A Typology of Mixed Methods Research Designs, Qual Quant, 4 (3), pp. 265–275.
• Lefebvre, H. (1998). Modern Dünyada Gündelik Hayat, Çeviren: I. Gürbüz, İstanbul: Metis.
• Marcuse, H. (1968). Tek Boyutlu İnsan, Çeviren: S. Çağan, İstanbul: May Yayınları.
• Mardin, Ş. (1991). Türk Modernleşmesi, İstanbul: İletişim Yayınları.
• Marshall. G. & Scott, J. (1998). A Dictionary of Sociology, Oxford: Oxford University Press.
• Mattelart, A. (1998). İletişim Kuramları Tarihi, Çeviren: M. Zıllıoğlu, İstanbul: İletişim Yayınları.
• Oskay, Ü. (1982). Çağdaş Fantazya, Ankara: Ayko Yayınları.
• Oskay, Ü. (1993). Kitle İletişiminin Kültürel İşlevleri, İstanbul: Der Yayınları.
• Pirenne, H. (1994). Orta Çağ Kentleri, Çeviren: Ş. Karadeniz, İstanbul: İletişim Yayınları.
• Sander, O. (2019), Siyasi Tarih: 1918-1994. Ankara: İmge Yayınları.
• Sanders, B. (2001). Kahkahanın Zaferi, Çeviren: K. Atakay, İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
• Sözen, E. (2001). Popüler Kültür Retoriği, Doğu-Batı Dergisi, 1(15), Ankara.
• Tekelioğlu, O. (2006). Pop Yazılar, İstanbul: Telos Yayınları.
• Ülman, H. (1968). Türk Dış Politikasına Yön Veren Etkenler-I (1923-1968), Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, 23(03), ss. 1-24.
• Wilson, S. (1995). Mass Media Mass Culture, New York: Mc Graw.
• Zürcher, E. (1998), Modernleşen Türkiye’nin Tarihi, Çeviren: Y. Gönen, İstanbul: İletişim Yayınları.