Kadınlarda Bağımlılığın Gelişimi: Kullanım Dinamikleri, Yaşam Etkileri ve Müdahale İhtiyaçları

Öz

Bu çalışma, kadınların madde kullanımına başlama nedenlerini, bağımlılığın nasıl ve ne düzeyde ilerlediğini, sürecin bireysel ve ailevi etkilerini, kadın bağımlı olmanın beraberinde getirdiği özgül zorlukları ve tedavi deneyimlerine dair değerlendirmeleri incelemeyi amaçlamaktadır. Nitel araştırma desenine sahip bu çalışmada, İstanbul’da sosyal destek hizmetleri sunan kurumlar, psikososyal müdahale merkezleri ve bağımlılıkla çalışan uzmanlar aracılığıyla kartopu örnekleme tekniği ile katılımcılara ulaşılmıştır. Toplam 17 kadınla derinlemesine görüşmeler gerçekleştirilmiş; veriler tematik analiz yöntemiyle değerlendirilmiştir. Bulgular, kadınların maddeyle çoğunlukla çocukluk veya ergenlik döneminde tanıştıklarını; bu süreçte aile sorunları, aile içinde madde kullanımına tanıklık, partner etkisi, merak, bilgi eksikliği ve travmatik yaşam deneyimlerinin belirleyici rol oynadığını ortaya koymaktadır. Sürecin zamanla çoklu madde kullanımına dönüştüğü; kadınların fiziksel ve ruhsal sağlığını olumsuz etkilediği; özellikle çocuk bakımı, annelik rolleri ve aile ilişkilerinde ciddi zorlanmalara yol açtığı belirlenmiştir. Bazı kadınların madde temini için cinsel sömürüye uğradığı, zorla suç işlediği ya da taşıyıcı olarak kullanıldığı görülmüştür. Katılımcılar, tedavi süreçlerinde mahremiyet, güvenlik, uygun hizmet eksiklikleri ve yöntemsel yetersizliklere dikkat çekmiştir. Çalışma, kadınların bağımlılık deneyiminin çok boyutlu sorunlarla örülü olduğunu ve özgül müdahale biçimlerine ihtiyaç duyulduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kadın
• alkol ve madde bağımlılığı
• kadınlarda bağımlılık gelişimi
• bağımlılık tedavisi
• çoklu madde kullanımı

The Development of Addiction in Women: Usage Dynamics, Life Impacts, and Intervention Needs

Öz

This study aims to examine the reasons behind women’s initiation into substance use, how and to what extent addiction progresses, the individual and familial impacts of this process, the specific challenges associated with being a woman with addiction, and their evaluations of treatment experiences. Adopting a qualitative research design, the study reached participants through snowball sampling via institutions providing social support services, psychosocial intervention centers, and professionals working in the field of addiction in Istanbul. In-depth interviews were conducted with 17 women, and the data were analyzed using thematic analysis. Findings indicate that most participants were introduced to substances during childhood or adolescence, with familial substance use, partner influence, curiosity, lack of knowledge, and traumatic life events playing a significant role. It has been determined that the process has gradually turned into poly-substance use, negatively affecting women's physical and mental health, and causing significant difficulties particularly in childcare, motherhood roles, and family relationships. Some women reported being subjected to sexual exploitation, forced into criminal activities, or used as carriers to obtain substances. Participants highlighted major issues in treatment processes, such as lack of privacy, inadequate security, insufficient services, and ineffective methods. The study reveals that women’s experiences with addiction are embedded in complex challenges and underscores the need for tailored intervention strategies.

Anahtar Kelimeler

• Woman
• alcohol and substance addiction
• development of addiction in women
• addiction treatment
• poly-substance use

Kaynakça

1. Acar, B., Çakır, G., Karaköse, Ş., Yaman, Ö.M. (2022) Alkol/Madde bağımlısı bireylerin tedavi süreçlerinde ve motivasyonlarında sosyal destek sistemlerinin etkisi. Bağımlılık Dergisi, 23(4), 452-463.
2. Agrawal, A., Lynskey, M., Bucholz, K., Madden, P., & Heath, A. (2007). Correlates of cannabis initiation in a longitudinal sample of young women: the importance of peer influences. Preventive medicine, 45(1), 31-4 . https://doi.org/10.1016/J.YPMED.2007.04.012.
3. Aktaş, A., Havaçeliği-Atlam, D., & Gürbüz, F.D. (2015). Kadına yönelik şiddet ve bağımlılık. (Ed. N. Y. Koyuncu & H. Coşkunol). İzmir: Ege Üniversitesi Yayınları
4. Altıntoprak, E.,vd. (2008). Kadınlarda alkol kullanımı ve buna bağlı sorunlar. Türk Psikiyatri Dergisi, 9(2), 197-208.
5. Atlam, D., Asar, A. Ç., Kaylı, D.Ş., Kırlı, U. (2024) Kadınlarda alkol ve madde bağımlılığında toplumsal ve kendini damgalama, Bağımlılık Dergisi, 25(3), 311-319.
6. Atlam, D., Demirtaş, G. N., Şaşman Kaylı, D., Kırlı, U. (2023) Kadınlarda bağımlılık ve kadına özgü tedaviler. Ondokuz Mayıs Üniversitesi Kadın ve Aile Araştırmaları Dergisi, 3(2), 263-281.
7. Back, S. E., et al. (2011). Comparative profiles of men and women with opioid dependence: Results from a national multisite effectiveness trial. American Journal of Drug and Alcohol Abuse, 37(5), 313-323.
8. Baş, T., & Akturan, U. (2017). Nitel araştırma yöntemleri: NVivo ile nitel veri analizi, örnekleme, analiz, yorum. Ankara: Seçkin Yayıncılık.

9. Becker, J. B., & Hu, M. (2008). Sex differences in drug abuse. Frontiers in Neuroendocrinology, 29(1), 36-47. https://doi.org/10.1016/j.yfrne.2007.07.003.
10. Best, D., Manning, V., & Strang, J. (2007). Retrospective recall of heroin initiation and the impact on peer networks. Addiction Research & Theory, 15, 397-410.
11. Brady, K. T., & Randall, C. L. (1999). Gender differences in substance use disorders. Psychiatric Clinics of North America, 22(2), 241-252.
12. Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa.
13. Brewer-Smyth, K., & Pohlig, R. (2017). Risk factors for women being under the influence of alcohol compared with other ıllicit substances at the time of committing violent crimes. Journal of Forensic Nursing, 13, 186–195.
14. Bunting, A., et al. (2024). Staff perspectives of barriers and facilitators to implementation of the Consult for Addiction Treatment and Care in Hospitals (CATCH) program in New York City safety net hospitals.. Journal of substance use and addiction treatment,
15. Carney, T., Myers, B., Kline, T., Johnson, K., & Wechsberg, W. (2017). Aggressive behaviour among drug-using women from Cape Town, South Africa: ethnicity, heavy alcohol use, methamphetamine and intimate partner violence. BMC Women's Health, 17.
16. Christian, D., Huber, A., Brecht, M., McCann, M., Marinelli-Casey, P., Lord, R., Reiber, C., Lu, T., Project, T., & Galloway, G. (2007). Methamphetamine users entering treatment: characteristics of the methamphetamine treatment project sample. Substance Use & Misuse, 42, 2207-2222. https://doi.org/10.1080/10826080701209341.
17. Cormier, R., Dell, C., & Poole, N. (2004). Women and substance abuse problems. BMC Women's Health, 4, S8 - S8. https://doi.org/10.1186/1472-6874-4-S1-S8.
18. Covington, S. S. (2002). Helping women recover: Creating gender-responsive treatment. In S. L. A. Straussner & S. Brown (Eds.), The handbook of addiction treatment for women (pp. 52–72). Jossey-Bass.
19. Covington, S. S. (2008). Women and addiction: A trauma-informed approach. Journal of Psychoactive Drugs, 40(sup5), 377–385.
20. Creswell, J. W. (2020). Nitel araştırma yöntemleri: Beş yaklaşıma göre nitel araştırma ve araştırma deseni (S. B. Demir, Çev.). Ankara: Siyasal Kitabevi.
21. Çakır, G., Acar, B., Kılınç, K., Sayhan, N., Demirli Y., & Yaman, Ö.M. (2022). Saha çalışanlarının gözlemleri aracılığıyla madde bağımlısı çocuğu olan ailelerin özellikleri ve deneyimleri. Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 24 (3), 1095-1122.
22. Deacon, R. M., Reece, R. J., & Rock, P. L. (2010). Female pathways into substance use. Substance Use & Misuse, 45(6), 929–948.
23. Durna, F. B., Özbayrak, G., & Yaman, Ö. M. (2024) Alkol/madde bağımlısı kardeşe sahip olmak: Nitel bir araştırma. Trakya Universitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 26(1), 239-260.
24. Evans, E., Grella, C., & Upchurch, D. (2017). Gender differences in the effects of childhood adversity on alcohol, drug, and polysubstance-related disorders. Social Psychiatry and Psychiatric Epidemiology, 52, 901-912. https://doi.org/10.1007/s00127-017-1355-3.
25. Evren, E. C., Saatçıoğlu, Ö., Evren, B., Yapıcı, A., & Çakmak, D. (2003). Alkol kullanım bozukluğunda cinsiyet farklılığı: Yatan hasta verilerinin incelenmesi. Bağımlılık Dergisi, 4(3), 96-100.
26. Fonseca, F., Baggio, S., & Dierker, L. (2021). Gender differences in addiction: The telescoping effect. Substance Use & Misuse, 56(7), 1024–1032.
27. Frawley, C., Hagedorn, W., & Wilson, N. (2023). Addressing the ıntersecting vulnerabilities of child sex trafficking and substance use: ımplications for counselors of adolescents. Journal of Child and Adolescent Counseling, 9, 288 - 302.
28. Frazer Z, McConnell K, Jansson LM (2019). Treatment for substance use disorders in pregnant women: Motivators and barriers. Drug Alcohol Depend, 1;205:107652.
29. Glasner-Edwards S, Mooney LJ, Marinelli-Casey P, Hillhouse M, Ang A, Rawson RA. (2010) Methamphetamine Treatment Project Corporate Authors. Psychopathology in methamphetamine-dependent adults 3 years after treatment. Drug Alcohol Rev., 29(1),12-20.
30. Greenfield, S. F., Brooks, A. J., Gordon, S. M., Green, C. A., Kropp, F., McHugh, R. K., ... & Miele, G. M. (2010). Substance abuse treatment entry, retention, and outcome in women: A review of the literature. Drug and Alcohol Dependence, 86(1), 1–21.
31. Haines, R., Poland, B., & Johnson, J. (2009). Becoming a 'real' smoker: cultural capital in young women's accounts of smoking and other substance use. Sociology of health & illness, 31(1), 66-80 . https://doi.org/10.1111/j.1467-9566.2008.01119.x.
32. Harper, R., Harper, G., & Stockdale, J. (2002). The role and sentencing of women in drug trafficking crime. Legal and Criminological Psychology, 7, 101-114.
33. Hernandez-Avila, C. A., Rounsaville, B. J., & Kranzler, H. R. (2002). Opioid-, cannabis- and alcohol-dependent women show more rapid progression to substance abuse treatment. Drug and Alcohol Dependence, 66(3), 263–272.
34. Hoshi, R., Bisla, J., & Curran, H. V. (2006). The acute and sub-acute effects of 'ecstasy' (MDMA) on processing of facial expressions: Preliminary findings. Drug and Alcohol Dependence, 83(3), 235–241.
35. Ingel, S., Barberi, D., Rudes, D., & Taxman, F. (2022). Lessons learned from a peer support program for individuals seeking substance use recovery. Journal of Offender Rehabilitation, 61, 411-425. https://doi.org/10.1080/10509674.2022.2128151.
36. Johnson, B., McBride, D., Hopkins, G., & Pepper, S. (2014). An examination of parent–child relationships and teen substance use: a brief report. Journal of Child & Adolescent Substance Abuse, 23, 210-216. https://doi.org/10.1080/1067828X.2013.786926.
37. Karaman, H., Meydancı, H. M., Aktürk, İ., & Yaman, Ö. M. (2024). Bağımlılıkta umutsuzluk hikâyeleri: madde bağımlılığının zorlayıcı yönlerine ilişkin derleyici bir araştırma. Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. (36), s. 1-25.
38. Kay, A., Taylor, T., Barthwell, A., Wichelecki, J., & Leopold, V. (2010). Substance use and women's health. Journal of Addictive Diseases, 29, 139- 163.
39. Krupitsky E, Nunes EV, Ling W, Illeperuma A, Gastfriend DR, Silverman BL (2011). Injectable extended-release naltrexone for opioid dependence: a double-blind, placebo-controlled, multicentre randomised trial. Lancet. 30;377(9776):1506-13.
40. Kutlu, Y. (2011). Kadının madde kullanımı ve bağımlılığı. Psikiyatri Hemşireliği Dergisi, 2(2), 90-93.
41. Kümbetoğlu, B. (2005). Sosyal bilimlerde araştırma yöntemleri. Bağlam Yayıncılık.
42. Lewis, B., Hoffman, L., & Nixon, S. (2014). Sex differences in drug use among polysubstance users.. Drug and alcohol dependence, 145, 127-33.
43. Luoma, J. B., Kohlenberg, B. S., Hayes, S. C., & Fletcher, L. (2007). Self-stigma in substance abuse: Development of a new measure. Journal of Psychopathology and Behavioral Assessment, 29(3), 231–244.
44. Mathew, S. (2021). Coercion in Substance Use: A Systematic Review. Open Access Journal of Biomedical Science. https://doi.org/10.38125/oajbs.000297.
45. Merriam, S. B. (2018). Nitel araştırma: Desen ve uygulama için bir rehber (S. Turan, Çev. Ed.). Nobel Yayıncılık.
46. Miles, M. B. & Huberman, A. M. (1994). Qualitative data analysis: An expanded sourcebook.
47. Mohamed, S., Mourad, G., & Zaki, R. (2021). Effect of educational program for reducing self stigma and shame among. Substance Abuser Women. , 20, 2278-2288.
48. Nguyen, V., & Bellhouse, C. (2021). A recreational group intervention based on Relational Cultural Theory for women experiencing substance use disorders in Australia: A protocol.. Health & social care in the community. https://doi.org/10.1111/hsc.13643.
49. Nich, C., King, A. C., & Wandner, L. (2004). Sex differences in drug abuse: Physiological responses to cocaine and other substances. Experimental and Clinical Psychopharmacology, 12(3), 229–237.
50. Özdemir, M. (2010). Nitel veri analizi: Sosyal bilimlerde yöntembilim sorunsalı üzerine bir çalışma. Eskişehir Osmangazi üniversitesi sosyal bilimler dergisi, 11(1), 323-343.
51. Patton, M. Q. (2014). Nitel araştırma ve değerlendirme yöntemleri (M. Bütün & S. B. Demir, Çev.). Pegem Akademi.
52. Rebelatto, F., et al. (2022). Gender differences in progression to crack-cocaine use and the role of sexual and physical violence. Brazilian Journal of Psychiatry, 44, 478 - 485.
53. Roche, A., Kostadinov, V., & White, M. (2019). Stigma and women with substance use issues: When expectations meet reality. Drugs: Education, Prevention and Policy, 26(3), 234–241.
54. Sağlık Bakanlığı. (2024). NARKOLOG 2024: Türkiye uyuşturucu raporu. Halk sağlığı genel müdürlüğü, Ankara. https://www.narkotik.pol.tr/kurumlar/icisleri.gov.tr/duyurular(1)/2024_uyus_raporu.pdf.
55. Salina, D., Ram, D., & Jason, L. (2016). Sexual coercion, trauma, and sex work in justice-ınvolved women with substance use disorders. Journal of Aggression, Maltreatment & Trauma, 25, 254-268. https://doi.org/10.1080/10926771.2015.1121189.
56. Shimu, S.J.& Islam, S. (2025) Neurobiological, Social, and Psychological Perspectives in Women-A Systematic Review. Journal of Primeasia.
57. Shorey, R., Elmquist, J., Anderson, S., & Stuart, G. (2015). Dispositional Mindfulness and Aggression Among Women in Residential Substance Use Treatment. Substance Use & Misuse, 50, 1840-1844. https://doi.org/10.3109/10826084.2015.1050112.
58. Smith, G., & Klein, S. (2010). Predicting Women's Alcohol Risk-Taking While Abroad. Women & Health, 50, 262-278. https://doi.org/10.1080/03630242.2010.480907.
59. Smith, J. A., Flowers, P., & Larkin, M. (2009). Interpretative phenomenological analysis: Theory, method and research. SAGE Publications.
60. Spak, F., Allebeck, P., Spak, L., & Thundal, K. (2001). The Gothenburg study of women and alcohol: problems during childhood and adolescence important risk factors. Lakartidningen, 7;98(10):1109-14.
61. Stephenson, K., Wahler, A., Berdine, D., McCormick-Cisse, M., Abdelsayed, S., & Kahn, L. (2024). “I’m not a bad mother:” the experience of stigma among mothers with substance use disorder in the criminal justice system. Women & Health, 65, 50-59. https://doi.org/10.1080/03630242.2024.2437492.
62. Suchman, N., Mcmahon, T., Zhang, H., Mayes, L., & Luthar, S. (2006). Substance-abusing mothers and disruptions in child custody: an attachment perspective. Journal of substance abuse treatment, 30(3), 197-204.
63. Sullivan, T., Cavanaugh, C., Ufner, M., Swan, S., & Snow, D. (2009). Relationships Among Women's Use of Aggression, Their Victimization, and Substance Use Problems: A Test of the Moderating Effects of Race/Ethnicity. Journal of Aggression, Maltreatment & Trauma, 18, 646-666. https://doi.org/10.1080/10926770903103263.
64. Sutrisno, T., Maryono, M., & Sangkhawan, T. (2024). Criminal Responsibility Of Women As Instrumentalities In Drug Trafficking. Journal Evidence Of Law.
65. Şahan, E., & Kaplan, Y. (2018). Kadınlarda madde kullanımının psikososyal nedenleri. Klinik Psikiyatri Dergisi, 21(3), 211–218.
66. TUBİM. (2022). Türkiye Uyuşturucu Raporu. Türkiye Uyuşturucu ve Uyuşturucu Bağımlılığı İzleme Merkezi (TUBİM). https://www.narkotik.pol.tr.
67. TUBİM. (2023). Türkiye Uyuşturucu Raporu. https://www.narkotik.pol.tr/TUBIM/Ulusal%20Yayinlar.
68. Tuchman, E. (2010). Women and Addiction: The Importance of Gender Issues in Substance Abuse Research. Journal of Addictive Diseases, 29, 127-138.
69. Tuncel, G.Y., Kaylı, D.Ş., & Yararbaş, G. (2023). Toplumun madde kullanım bozukluğu olan kadınlara yönelik tutum ve davranışları. Bağımlılık Dergisi, 24(4), 428-437.
70. UNODC, United Nations Office on Drugs and Crime, Erişim Tarihi: 17.01.2025, https://dataunodc.un.org/content/country-list.
71. UNODC. (2023). World Drug Report 2023. United Nations Office on Drugs and Crime. https://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/world-drug-report-2023.html.
72. Ünübol, B., Çinka, E., Bilici, R & Hıdıroğlu, S. (2019). Bağımlı kadınların ruhsal, ailesel ve çevresel sorunlarının incelenmesi. Kadem Kadın Araştırmaları Dergisi,5(1). s. 99- 131.
73. Ünübol, B., Çinka, E., Bilici, R., & Hıdıroğlu, S. (2020). Bağımlı kadınların tedaviye erişim deneyimleri: Mahremiyet, yetersizlik ve çevresel etkiler. Addicta: The Turkish Journal on Addictions, 7(2), 187–210.
74. Ünübol, B., Ünübol, H., & Bilici, R. (2021). Investigation of the effect of internalized stigmatization on addiction characteristics and perceived social support in women addicts. Anatolian Journal of Psychiatry. https://doi.org/10.5455/APD.15950.
75. Vourakis, C. (2003). Treatment Services for Women with Substance Use Disorders. Journal of Addictions Nursing, 14, 1–2. https://doi.org/10.1080/10884600305368.
76. Wilke, D. J., Kamata, A., & Cash, S. J. (2005). Modeling treatment motivation in substance-abusing women with children. Research on Social Work Practice, 15(6), 504–515.
77. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (12. baskı). Seçkin Yayıncılık
78. Zhang, L., & Berger, L. (2020). Substance misusing parents and their children: an interview with Christine, Journal of Social Work Practice in the Addictions, 20, 75 - 81.
79. Zilberman ML, Tavares H, Blume SB, el-Guebaly N. (2003). Substance use disorders: sex differences and psychiatric comorbidities. Can J Psychiatry, 48(1), 5-13.
80. Zilberman, M., Tavares, H., & El-Guebaly, N. (2004). Gender Similarities and Differences. Journal of Addictive Diseases, 22, 61-74. https://doi.org/10.1300/J069v22n04_06.