Balıkesir Tarihî Kent Kimliğinin Sürdürülebilir Olmasına Yönelik Değerlendirme

Öz

Hızlı kentleşme, plansız yapılaşma ve küreselleşme süreçleri, tarihsel birikime sahip kentlerde kentsel belleğin zayıflamasına ve kent kimliğinin algısal olarak geri plana itilmesine neden olmaktadır. Balıkesir kent merkezinde özellikle 2005–2025 yılları arasında artan yapı yoğunluğu ve ulaşım odaklı gelişmeler, tarihî çekirdeğin okunabilirliğini azaltmış; kentin tarihsel kimliğini oluşturan mimari ve kamusal mekânların kent bütünündeki görünürlüğünü zayıflatmıştır. Bu durum, Balıkesir’in tarihsel kent kimliğinin korunması ve sürdürülebilir biçimde geleceğe aktarılması sorununu ortaya çıkarmaktadır. Bu çalışmanın amacı, Balıkesir’in tarihsel kent kimliğini oluşturan mimari miras, kamusal mekânlar ve simgesel odakları kentsel bellek bağlamında ele alarak bu değerlerin bütüncül bir tarihî kent rotası aracılığıyla görünür kılınmasını ve sürdürülebilirliğini irdelemektir. Çalışma, kent kimliğinin yalnızca tekil yapılar üzerinden değil, bu yapıların mekânsal ilişkileri ve kullanım süreklilikleri üzerinden okunabileceği varsayımına dayanmaktadır. Araştırma, nitel yöntem yaklaşımıyla yürütülmüştür. Literatür taraması, arşiv araştırması, yerinde gözlem ve mekânsal analiz yöntemleri kullanılarak Balıkesir kent merkezinde yer alan tarihî yapılar, kamusal alanlar ve ana kentsel akslar değerlendirilmiş; elde edilen veriler doğrultusunda öneri bir kent kimliği rotası oluşturulmuştur. Araştırma bulguları, Balıkesir’de kentsel belleğin anıtsal yapılar ve kamusal mekânlar etrafında yoğunlaştığını ancak güncel yapılaşma baskısı nedeniyle bu mekânların algısal sürekliliğinin zayıfladığını göstermektedir. Önerilen tarihî kent rotası, kentin çok katmanlı tarihsel gelişimini mekânsal bir anlatı hâline getirerek kent kimliğinin okunabilirliğini artırmaktadır. Sonuç olarak çalışma, tarihî kent rotalarının Balıkesir özelinde kentsel belleğin güçlendirilmesi, kent kimliğinin görünür kılınması ve sürdürülebilir kentsel planlama süreçlerine katkı sunan etkili bir araç olduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kent belleği
• kent kimliği
• kent kültürü
• Balıkesir
• Balıkesir tarihî kent belleği

Evaluation of the Sustainability of Balıkesir Historical Urban Identity

Öz

Rapid urbanization, unplanned construction, and globalization processes are causing the weakening of urban memory and the perceptual marginalization of urban identity in cities with rich historical heritage. In Balıkesir city center, particularly between 2005 and 2025, the increasing building density and transportation-focused developments have reduced the legibility of the historical core; weakening the visibility of the architectural and public spaces that constitute the city's historical identity within the overall urban context. This situation raises the issue of preserving and sustainably transmitting Balıkesir's historical urban identity to the future. The aim of this study is to examine the architectural heritage, public spaces, and symbolic focal points that constitute Balıkesir's historical urban identity within the context of urban memory, and to explore how these values can be made visible and sustainable through a holistic historical urban route. The study is based on the assumption that urban identity can be read not only through individual structures but also through the spatial relationships and continuity of use of these structures. The research was conducted using a qualitative methodological approach. Using literature review, archival research, on-site observation, and spatial analysis methods, historical structures, public spaces, and main urban axes in the city center of Balıkesir were evaluated; and a proposed urban identity route was created based on the data obtained. The research findings show that urban memory in Balıkesir is concentrated around monumental structures and public spaces; however, the perceptual continuity of these spaces is weakened due to the pressure of current construction. The proposed historical city route increases the readability of the city's identity by transforming the city's multi-layered historical development into a spatial narrative. In conclusion, the study reveals that historical city routes are an effective tool in Balıkesir for strengthening urban memory, making the city's identity visible, and contributing to sustainable urban planning processes.

Anahtar Kelimeler

• Urban memory
• urban identity
• urban culture
• Balıkesir
• Balıkesir historical urban memory

Kaynakça

1. Aksun, A. B. (2022). Balıkesir Milli Kuvvetler Caddesi’nin fiziksel analizi ve yapısal değişimi. (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul: Sabahattin Zaim Üniversitesi Lisans Üstü Eğitim Enstitüsü.
2. Akşar, A. (2011). Tarih öncesi dönem. A. Duymaz(ed.), Balıkesir kent tarihi (ss. 77-86). Balıkesir: Balıkesir Valiliği.
3. Aliağaoğlu, A., & Mirioğlu, G. (2020). Balıkesir kent kimliği. International Journal of Geography and Geography Education (IGGE)(42), 374-399.
4. archive.org. (1973). Balıkesir 1973 il yıllığı. İstanbul: Dizerkonca Matbaası, https://archive.org/details/balikesir1973yilligi/page/n1/mode/2up.
5. Ayyıldız, S., & Ertürk, F. (2017). Kentsel kimlik bileşenleri ile yerel kimliğin izlerini sürmek: Kapanca Sokak örneği. Mimarlık ve Yaşam, 2(1), 65-88, https://doi.org/10.26835/my.271053.
6. Bergson, H. (1970). Matter and memory. (N. M. Paul, & W. Palmer, Dü) London: New York: Humanities Press, Inc. .
7. Birol, G. (2004). "Bir Batı Anadolu kasabasının modern bir kente dönüşümünün hikayesi: 1940-1960 yılları arasında Balıkesir’de imar etkinliklerine genel bir bakış. Ege Mimarlık, 10-16.
8. Birol, G. (2007). Bir kentin kimliği ve Kervansaray Oteli üzerine bir değerlendirme. Arkitekt, 46-54.

9. Birol, G. (2008). Kentlilik bilinci ve Balıkesir’den yarım asırlık bir örnek: yeni çarşı deneyimi. Mimarlık Dergisi(65), 28-31.
10. Božić, S., & Tomić, N. (2017). Developing the cultural route evaluation model (CREM) and its application on the trail of Roman Emperors, Serbia. Tourism Management Perspectives(17), 26-35.
11. Castells, M. (1997). Kent, sınıf, iktidar. çev: Asuman Erendil, Ankara: Bilim ve Sanat Yayınları.
12. CultureRoutesSociety. (Yok). Kültür Rotaları Derneği: https://cultureroutesinturkey.com/tr/, Erişim tarihi: 26.12.2025
13. Drassisma, D. (2007). Bellek metaforları. Çev.: Gürol Koca, İstanbul: Metis Yayınları.
14. Durusoy, E. (2014). Chapter 2: Cultural route concepts, their planning and management principles. E. Durusoy içinde, From an ancient road to a cultural route . İstanbul: Fransız Anadolu Araştırmaları Enstitüsü, https://books.openedition.org/ifeagd/738.
15. edremit.bel.tr. (2021). Türkiye’nin ilk kültür rotası Edremit’ten. https://www.edremit.bel.tr/Guncel/HaberDetay/22273, Erişim tarihi: 26.12.2025
16. Evci, N. (2020). Balıkesir Tren Garı. https://www.researchgate.net/publication/388155514_Balikesir_Tren_Gari, Erişim tarihi: 26.12.2025
17. Güney, Y. İ. (2018). Balıkesir kent morfolojisi: tarihsel bir okuma. “DeğişKent” Değişen Kent, Mekân ve Biçim Türkiye Kentsel Morfoloji Araştırma Ağı II. Kentsel Morfoloji Sempozyumu (s. 383-395). İstanbul: İTÜ Mimarlık Fakültesi.
18. Güvenç, B. (1970). Kültür kuramında bütünlük sorunu üzerine bir deneme. İstanbul: Hacettepe Basımevi.
19. ICOMOS. (2008). The Icomos charter on cultural routes; https://www.icomos.org.tr/Dosyalar/ICOMOSTR_en0623812001536913379.pdf, Erişim tarihi: 10.05.2026
20. Erken, S. (1977). Turkiye’de vakıf abideleri ve eski eserler 2 Balıkesir. Ankara : Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları Erişim tarihi:10.05.2026: https://cdn.vgm.gov.tr/yayin/dergi/muhtelif/turkiyede-vakif-abideleri-ve-eski-eserler-2.pdf
21. Karaduman, A. U. (2023). Kent kimliği inşası ve girişimci kent yönetimleri: Gaziantep örneği. Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(1), 1-11.
22. Kızıltepe, B. (2022). İstanbul kent-bölgesinde bir aracı kent örneği olarak Balıkesir. (Yayınlanmamış doktora tezi). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyoloji Anabilim Dalı.
23. Kişmir, G. (2021). Bellek ve anımsama (Cilt 1. Baskı). İstanbul: Kriter Yayınevi.
24. Köprülü Bağbancı, Ö., & Bağbancı, M. (2006). Edremit (Balıkesir) kentsel kültür varlıkları envanteri 2005. TÜBA Kültür Envanteri Dergi (5), 33-56.
25. KültürEnvanteri. (2025, 10 13). Karesi Türbesi. https://kulturenvanteri.com/yer/karesi-turbesi/#17.1/39.64975/27.879379, Erişim tarihi:27.12.2025
26. KültürEnvanteri-2. (2025, 10). Alaca Mescit, Balıkesir. https://kulturenvanteri.com/yer/alaca-mescit-balikesir/#17.1/39.648098/27.883585, Erişim tarihi: 27.12.2025
27. Mahmoud, A. A. (2023). From theory to practıce: cultural routes as catalyst for urban regeneratıonın the hıstorıc cıty center of Alexandria. (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi).Berlin: Brandenburg University and Faculty of Fine Arts.
28. Mansour, H. M., Alves, F. B., & Costa, A. R. (2023). A comprehensive methodological approach for the assessment of urban identity. Sustainability, 15(18), 13350, 1-26, https://doi.org/10.3390/su151813350.
29. Muze.gov.tr. (Yok). Balıkesir Kuva-yi Milliye Müzesi. https://muze.gov.tr/s3/MysFileLibrary/Bal%C4%B1kesir%20Kuvayi%20Milliye%20M%C3%BCzesi-fb51a762-1015-4cde-acf4-f84824f1e444.pdf, Erişim tarih:27.12.2025
30. Nora, P. (2006). Hafıza mekanları. Ankara: Dost Yayınevi, çev. Mehmet Emin Özcan.
31. Öntuğ, M. (2023). Osmanlı Dönemi Balıkesir şehrinin su kaynakları ve su yapıları: kuyular, maslak, şadırvanlar ve çeşmeler. D. Yörük(ed), & H. Muşmal(ed) içinde, Osmanlı Dönemi Balıkesir Şehrinin Su Kaynakları ve Su Yapıları Kuyular Maslak Şadırvanlar ve Çeşmeler (s. 441-456). Konya: Palet Yayınları, https://www.academia.edu/115634269/Osmanl%C4%B1_D%C3%B6nemi_Bal%C4%B1kesir_%C5%9Eehrinin_Su_Kaynaklar%C4%B1_ve_Su_Yap%C4%B1lar%C4%B1_Kuyular_Maslak_%C5%9Ead%C4%B1rvanlar_ve_%C3%87e%C5%9Fmeler, Erişim:13.01.2026.
32. Öntuğ, M. M. (2024). Balıkesir İlyas Paşa Mevlevihanesi ve Medresesi. M. Özkan, A. A. Çanakçı, M. Polat, & A. H. Abdelghany (Ed.) içinde, Balıkesir'de dini hayat dini kuruluşlar (s. 15-36). Bursa: Emin Yayınları.
33. Rossi, A. (2006). Şehrin mimarisi (1. b.). (N. Gürbilek, Çev.) İstanbul: Kanat Kitap, Pusula Yayıncılık.
34. Sabih, E. (1977). Turkiyede Vakif Abideleri ve Eski Eserler 2 Balıkesir. Ankara : Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları Erişim tarihi:10.05.2026: https://cdn.vgm.gov.tr/yayin/dergi/muhtelif/turkiyede-vakif-abideleri-ve-eski-eserler-2.pdf
35. Şentürk, N. (2019). Balıkesir merkez ilçesindeki kamu yapıları (19. yüzyıl-20. yüzyıl başı) . İstanbul. (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Türk Sanatı Anabilim Dalı .
36. Şenyurt, O. (2023). Belgelerle 1898 Balıkesir depremi sonrasında Zağanos Paşa Cami ve Türbesinin inşa süreci. Medeniyet Sanat - İMÜ Sanat Tasarım ve Mimarlık Fakültesi Dergisi, 9(2), 237-253, DOI: 10.46641/ medeniyetsanat.1360193.
37. Tayanç, M. (2021). Kent imgesi ve kent kimliği. İstanbul: Dün Bugün Yarın Yayınları.
38. Uçar, H. (2021). Balıkesir’de Erken Cumhuriyet Dönemi müstakil konut örneği İbrahim Cumalı Evi’nin mimari özellikleri. Kırklareli University Journal of Engineering and Science, 7(1), 34-56.
39. Ünlüyol, A. (1995). Şeriyye sicillerine göre XVIII. asrın ilk yarısında Balıkesir (1700- 1730). (Yayınlanmamış doktora tezi).Bursa: Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı.
40. VAKIF/WAQF. (-). Geçmişten günümüze Balıkesir. TC. Kültür ve Turizm Bakanlığı, TC. Vakıflar Genel Müdürlüğü, https://cdn.vgm.gov.tr/dergi-vakiflar/balikesir.pdf?utm_source, Erişim tarihi:11.01.2026
41. Wang, Q., Yang, C., Wang , J., & Tan, L. (2024). Tourism in historic urban areas: construction of cultural heritage corridor based on minimum cumulative resistance and gravity model—a case study of Tianjin, China. Buildings, 14(7), 1-20.
42. Yue, Y., Pezzetti , L. A., & Wang, L. (2021). A Study on the spatıal interpretatıon strategy of Chang'an city site of tang dynasty: from the perspectıive of cultural routes interpretatıon. The International Archives of the Photogrammetry, Remote Sensing and Spatial Information Sciences, Volume XLVI-M-1-2021 28th CIPA Symposium “Great Learning & Digital Emotion”, ss. 909-915. Beijing, China.