Z Kuşağının Sosyal Medya Kullanımı, Gösterişçi Tüketim ve İnfluencer Etkilenimi Üzerine Bir Araştırma

Öz

Bu çalışma kapsamında Z kuşağına mensup bireylerin sosyal medya kullanım amaçları, sosyal medyada gösterişçi tüketim alışkanlıkları ve sosyal medya fenomenlerinden etkilenme düzeyleri ele alınmaktadır. Çalışmada nicel araştırma yöntemine ait anket tekniği kullanılmış ve çalışmaya toplam 329 üniversite öğrencisi katılım sağlamıştır. Üniversite öğrencilerine ulaşmak için amaçlı, kolayda ve kartopu örnekleme tekniğinden yararlanılmıştır ve çalışma İstanbul ili ile sınırlı tutulmuştur. Z kuşağı üyelerinin pandemi sonrasında sosyal medya ve tüketim alışkanlıklarının ne derece değişmiş olduğunu anlayabilmek için 7 hipotez ortaya konulmuştur. Bu hipotezlerden hareketle anket metni hazırlanmıştır. Ankette demografik sorularının yanı sıra 3 farklı ölçeğe yer verilmiştir. Kullanılan ölçeklerden ilki “Sosyal Medya Kullanım Amaçları Ölçeği”, ikincisi “Sosyal Medyada Gösteriş Tüketimi Eğilimi Ölçeği” ve üçüncüsü “Sosyal Medya Fenomenlerinden Etkilenme Algısı Ölçeği”dir. Elde edilen veriler, SPSS 20 paket programı kullanılarak analiz edilmiş; analiz sürecinde t-testi, ANOVA ve Pearson korelasyon testlerinden yararlanılmıştır. Çalışmanın sonucunda Z kuşağına mensup bireylerin sosyal medyada vakit geçirme sürelerinin arttığı, en yoğun kullanılan sosyal medya platformunun İnstagram olduğu, sosyal medyayı daha çok gündemi takip etme, eğlenme, rahatlama ve iletişim kurma amacıyla kullandığı, sosyal medyada gösterişçi tüketim davranışlarından ziyade kişisel deneyim ve gündelik yaşam etkinliklerini paylaşmaya daha fazla yöneldiği, kadınların ve vakıf üniversitesinde eğitim görenlerin sosyal medyada gösterişçi tüketim eğilimlerinin daha yüksek olduğu tespit edilmiştir. Ayrıca üniversite gençlerinin, sosyal medya fenomenlerinden düşük düzeyde etkilendiği ve sosyal medyada fenomenlerden etkilenme algı düzeyleri arttıkça sosyal medyada gösterişçi tüketim yapma eğilimlerinin ise yükseldiği bulgularına ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Sosyal medya kullanımı
• sosyal medya ve gösterişçi tüketim
• sosyal medya fenomenlerinden etkilenme

Destekleyen Kurum

TÜBITAK Bilim Insanı Destek Programları Baskanlıgı (BIDEB) tarafından yürütülen, 2209-A Üniversite Ögrencileri Arastırma Projeleri Destekleme Programı 2024 yılı 1. dönem kapsamında desteklenmiştir.

Proje Numarası

Bu çalışma TÜBITAK Bilim İnsanı Destek Programları Başkanlığı (BIDEB) tarafından, 2209-A Üniversite Öğrencileri Araştırma Projeleri Destekleme Programı 2024 yılı 1. dönem kapsamında desteklenmiştir.

Etik Beyan

İstanbul Aydın Üniversitesi Sosyal ve Beşeri Bilimler Etik Kurulu’na etik izin için başvuru yapılmış ve 23.05.2025 tarihli ve 2025/05 sayılı karar ile araştırmanın yapılması uygun görülmüştür

A Study on Generation Z’s Social Media Use, Conspicuous Consumption, and Influencers Influence

Öz

This study examines the social media usage purposes of individuals in Generation Z, their social media and conspicuous consumption habits, and their level of influence from social media influencers. A survey technique, a method of quantitative research, was employed in the study, with a total of 329 university students participating. Purposeful, convenience, and snowball sampling techniques were employed to recruit university students, with the study limited to Istanbul. Seven hypotheses were proposed to investigate the extent to which the social media and consumption habits of Generation Z members have changed since the pandemic. A survey was prepared based on these hypotheses. The survey included three different scales in addition to demographic questions. The first scale used was the "Social Media Usage Purposes Scale," the second was the "Conspicuous Consumption Tendency in Social Media Scale," and the third was the "Perception of Influence from Social Media Phenomena Scale." The obtained data were analyzed using the SPSS 20 software package; t-tests, ANOVA, and Pearson correlation analyses were employed during the analysis process. The study concluded that Generation Z individuals spend more time on social media. Instagram is the most frequently used social media platform. They use social media more for staying informed about current events, entertainment, relaxation, and communication. They tend to share personal experiences and daily life activities rather than engaging in conspicuous consumption behaviors. Women and those studying at foundation universities exhibit higher levels of conspicuous consumption on social media. Furthermore, university students are less influenced by social media influencers, and their tendency to engage in conspicuous consumption on social media increases as their perceived influence by social media influencers increases.

Anahtar Kelimeler

• Social media use
• social media and conspicuous consumption
• being influenced by social media influencers

Proje Numarası

Bu çalışma TÜBITAK Bilim İnsanı Destek Programları Başkanlığı (BIDEB) tarafından, 2209-A Üniversite Öğrencileri Araştırma Projeleri Destekleme Programı 2024 yılı 1. dönem kapsamında desteklenmiştir.

Kaynakça

1. Akduman, G., & Hatipoğlu, Z. (2021). Kim bu Z kuşağı? International Journal of Entrepreneurship and Management Inquiries, 5(9), 203–226. https://izlik.org/JA37CN29HJ
2. Al Fathony, F., & Suryandari, R. T. (2025). The ımpact of social media usage on conspicuous online consumption: The mediating roles of feeling of envy and consumer susceptibility to normative ınfluence among gen Z in Soloraya. International Journal of Economics, Business and Management Research (9)10, 102-116. 10.51505/IJEBMR.2025.91008
3. Alptekin, G., Türkmen, D., & Arslantaş, H. A. (2021). Baby boomers, X, Y, Z kuşaklarının sosyal medya kullanım düzeyleri ve tercihleri. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, 1(51), 253–278. https://doi.org/10.17498/kdeniz.983223
4. Altın, S. (2025). Lüksün yeni yüzü: sosyo-ekonomik düzeyin gösterişçi tüketim üzerindeki etkisi ve z kuşağı üzerinde bir uygulama. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (86), 1-16. https://doi.org/10.51290/dpusbe.1631173
5. Altun, Ö., & Karataş, İ. (2021). Z kuşağı ve internetten alışveriş ilgilenimleri. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 10(1), 289–311. https://doi.org/10.15869/itobiad.795621
6. Aydoğan, D. (2024). Sosyal medya bağımlılığı ve gösterişçi tüketim ilişkisinde benlik saygısının aracılık rolünün incelenmesi. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 37, 165-182. https://doi.org/10.15182/diclesosbed.1356449
7. Başoğlu, U. D., & Yanar, Ş. (2017). Üniversite öğrencilerinin sosyal medya kullanım amaçları ve alışkanlıklarının belirlenmesi. Kilis 7 Aralık Üniversitesi Beden Eğitimi ve Spor Bilimleri Dergisi, 1(2), 6-13. https://izlik.org/JA52EL92NU
8. Baudrillard, J. (1998). Tüketim toplumu: Söylenceler ve yapılar (H. Deliceçaylı & F. Keskin, Çev.). Ayrıntı Yayınları.

9. Bayramoğlu, G., & Gültekin, F. (2023). Z kuşağının sosyal medya bağımlılığının yaşam doyumu üzerine etkisi. Turkuaz Uluslararası Sosyo-Ekonomik Stratejik Araştırmalar Dergisi, 5(1), 27-53. https://izlik.org/JA47EZ85NL
10. Bayuk, M. N., & Abdullah, Ö. Z. (2018). Sosyal medya ortaminda gösterişçi tüketimin sergilenmesi. International Journal of Social and Humanities Sciences Research (JSHSR), 5(27), 2846-2861. https://doi.org/10.26450/jshsr.684
11. Beyaz, R. (2020). Z kuşağı tüketicilerin kişilik özellikleri ve bilinçli tüketim eğilimleri arasındaki ilişkinin incelenmesi. Gençlik Araştırmaları Dergisi, 8(22), 51–75. https://izlik.org/JA99RD56FT
12. Bulunmaz, B. (2015). Yeni iletişim teknolojileriyle değişen medya yayıncılığı: Yeni medyada içerik üretimi ve sunumu. Sakarya Üniversitesi Yayınları.
13. Caz, Ç., & Bardakçı, S. (2019). Sosyal medya bozukluğu: üniversite öğrencileri üzerine bir araştırma. OPUS International Journal of Society Researches, 10(17), 1100-1124. https://doi.org/10.26466/opus.521522
14. Cesur, Z., & Çam, B. C. (2022). Tüketicilerin gösterişçi tüketim eğilimlerinin Y ve Z kuşağı açısından incelenmesi. Balkan & Near Eastern Journal of Social Sciences (BNEJSS), 8, 73-80.
15. Çetin, C., & Karalar, S. (2016). X, Y ve Z kuşağı öğrencilerin çok yönlü ve sınırsız kariyer algıları üzerine bir araştırma. Yönetim Bilimleri Dergisi, 14(28), 157–197. https://izlik.org/JA76JP99TW
16. Çetiner Özyılmaz, E., & Oyman, D. (2024). Yeni kanaat önderleri olarak sosyal medya fenomenlerinin z kuşağı üzerine etkisi. Veche, 3(2), 45-56. https://doi.org/10.62147/veche.1573507
17. Chai, A., Kaus, W., & Kiedaisch, C. (2019). Conspicuous spending and the income distribution of social groups. Economic Inquiry, 57(3), 1324-1341. https://doi.org/10.1111/ecin.12756
18. Çömlekçi, M. F., & Başol, O. (2019). Gençlerin sosyal medya kullanım amaçları ile sosyal medya bağımlılığı ilişkisinin incelenmesi. Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 17(4), 173–188. https://doi.org/10.18026/cbayarsos.525652
19. Debord, G. (1996). Gösteri toplumu (A. Ekmekçi, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
20. Ekşi, O., Cesur, Z., & Yavuzyılmaz, O. (2022). Algılanan sosyal medya pazarlaması'nın gösterişçi tüketim üzerine etkisi'nde ınfluencer pazarlamasının aracılık rolü. Balkan & Near Eastern Journal of Social Sciences (BNEJSS), 8(2), 70-82.
21. Eren, E. Ş. (2014). Sosyal medya kullanım amaçları ölçeğinin geliştirilmesi ve bazı kişisel değişkenlere göre incelenmesi. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 29(4), 230-243.
22. Erwin, E., Saununu, S. J., & Rukmana, A. Y. (2023). The influence of social media influencers on generation Z consumer behavior in Indonesia. West Science Interdisciplinary Studies, 1(10), 1028-1038. https://doi.org/10.58812/wsis.v1i10.317
23. Evita, N., Prestianta, A. M., & Asmarantika, R. A. (2023). Patterns of media and social media use in generation z in Indonesia. Jurnal Studi Komunikasi, 7(1), 195-214. https://doi.org/10.25139/jsk.v7i1.5230
24. Gümüş, N. (2019). Z kuşağı tüketicilerin hedonik tüketim davranışlarının demografik özellikleri bağlamında incelenmesi. Business & Management Studies: An International Journal, 7(5), 2177–2207. https://doi.org/10.15295/bmij.v7i5.1198
25. Gümüş, N. (2020). Z kuşağı tüketicilerin satın alma karar tarzlarının incelenmesi. Yaşar Üniversitesi E-Dergisi, 15(58), 381–396. https://doi.org/10.19168/jyasar.572987
26. Güneş, E., Ekmekçi, Z., & Taş, M. (2022). Sosyal medya influencerlarına duyulan güvenin satın alma öncesi davranış üzerine etkisi: Z kuşağı üzerine bir araştırma. Türk Turizm Araştırmaları Dergisi, 6(1), 163–183. https://doi.org/10.26677/TR1010.2022.946
27. Güneş, Ş. (2024). Gösterişçi tüketim davranışının ekonomik etkinsizlik açısından değerlendirilmesi. Premium E-Journal of Social Sciences (PEJOSS), 8(40), 536-550. https://ror.org/01x1kqx83
28. İlhan, T. T. (2018). Sosyal medya kullanımında gösteriş tüketimi eğiliminin X, Y ve Z kuşakları açısından değerlendirilmesi (Yüksek lisans tezi). Anadolu Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
29. İlhan, T. T., & Uğurhan, Y. Z. C. (2019). Sosyal medyada gösteriş tüketimi eğilimi ölçeği geliştirme çalışması. Gümüşhane Üniversitesi İletişim Fakültesi Elektronik Dergisi, 7(1), 28-60. https://doi.org/10.19145/e-gifder.440188
30. İnce Baki, F. (2023). Üniversite öğrencilerinin gözünden yeni dönem kanaat önderleri sosyal medya fenomenleri araştırması-sinop üniversitesi örneği. Sinop Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 7(1), 222-261. https://doi.org/10.30561/sinopusd.1255031
31. Katz, E., Blumler, J. G., & Gurevitch, M. (1974). Uses and gratifications research. The Public Opinion Quarterly, 37(4), 509–523.
32. Koçak, P. G. (2017). Gösterişçi tüketim üzerine teorik ve uygulamalı bir çalışma: Pamukkale Üniversitesi örneği. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 31(43), 79– 112.
33. Köroğlu, A. (2025). Sosyal medya iletişiminin gösterişçi tüketim üzerindeki etkisi ve markanın aracılık rolü. Journal of Social Sciences Research/Sosyal Bilimler Arastirmalari Dergisi, 15(1), https://doi.org/10.48146/odusobiad.1289317
34. Li, Z., Li, X., Zhang, J., Zhao, B., & Liu, L. (2025). From social media to conspicuous consumption: The mediating role of the perceived value of influencer products. Social Behavior and Personality: an international journal, 53(8), 1-7. https://doi.org/10.2224/sbp.15211
35. Manago, A. M., Walsh, A. S., & Barsigian, L. L. (2023). The contributions of gender identification and gender ideologies to the purposes of social media use in adolescence. Frontiers in Psychology, 13, 1011951. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2022.1011951
36. Neuman, W. L. (2014). Toplumsal araştırma yöntemleri: Nitel ve nicel yaklaşımlar (1. cilt, S. Özge, Çev.; 7. baskı). Yayınodası.
37. Odabaşı, Y. (1999). Anket yöntemi. A. A. Bir (Ed.), Sosyal bilimlerde araştırma yöntemleri (s. 81-97). Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları.
38. Oyman, M., & Akıncı, S. (2019). Sosyal medya etkileyicileri olarak vloggerlar: Z kuşağı üzerinde para-sosyal ilişki, satın alma niyeti oluşturma ve Youtube davranışları açısından vloggerların incelenmesi. Akdeniz Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, (32), 441-464. https://doi.org/10.31123/akil.620050
39. Özdemir, A. A. (2020, July 1). Z kuşağı: Türkiye’de Z kuşağı kimlerden oluşuyor, sorunları neler? BBC Türkçe. https://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-53250029
40. Öztaş, F., & Ünalan, A. (2022). Sosyal medya fenomenleri ve üniversite gençliği: dini tutum, onaylanma ve tüketim. Journal of Media and Religion Studies, 5(2), 431-454. https://doi.org/10.47951/mediad.1193878
41. Pavelková, J., Turčínková, J., & Grajciar, A. (2023). Conspicuous food consumption of Gen Z and social media use. Review of Applied Socio-Economic Research, 26(2), 132-140. 10.54609/reaser.v26i2.439
42. Semiz, T., & Bora, B. (2014). Sosyal medya. https://www.stb.org.tr/Dosyalar/Arastirmalar/sosyal-medya.pdf
43. Shin, S. A., Jang, J. O., Kim, J. K., & Cho, E. H. (2021). Relations of conspicuous consumption tendency, self-expression satisfaction, and SNS Use satisfaction of Gen Z through SNS activities. International Journal of Environmental Research and Public Health, 18(22), 11979. https://doi.org/10.3390/ijerph182211979
44. Solmaz, B., Tekin, G., Herzem, Z., & Demir, M. (2013). İnternet ve sosyal medya kullanımı üzerine bir uygulama. Selçuk Üniversitesi İletişim Fakültesi Akademik Dergisi, 7(4), 23-32.
45. Tagay, O., Uzun, K., & Cırcır, O. (2024). Ergenler için sosyal medya fenomenlerinden etkilenme algısı ölçeğinin geliştirilmesi: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 20(1), 128–147. https://doi.org/10.17860/mersinefd.1281155
46. Thoumrungroje, A. (2014). The influence of social media intensity and EWOM on conspicuous consumption. Procedia - Social and Behavioral Sciences, (148), 7-15. https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2014.07.009
47. Tiftik, C. (2020). Sosyal medyanın işletme stratejisi. Hiperlink Yayınları.
48. Tokmak, G. (2019). Materyalist eğilim ve tüketici ahlakının gösterişçi tüketim eğilimi üzerindeki etkisi. IBAD Sosyal Bilimler Dergisi, (5), 359-378. https://doi.org/10.21733/ibad.628704
49. Ünlü, S., & Filan, M. (2021). Veblen’in gösterişçi tüketim kavramı çerçevesinde sosyal medya: Instagram influencer’ları üzerine bir analiz. Abant Kültürel Araştırmalar Dergisi, 6(12), 39-55. https://izlik.org/JA78YK92EC
50. Veblen, T. (2005). Aylak sınıfın teorisi (Z. Gültekin & C. Atay, Çev.). Babil Yayınları.
51. We Are Social (2025). Dijital 2026 Türkiye: Türkiye’nin nüfus, internet, sosyal medya, mobil, çevrimiçi alışveriş ve dijital pazarlama göstergeleri. https://www.guvenliweb.org.tr/dosya/h3ubY.pdf
52. Widjajanta, B., Senen, S. H., Masharyono, M., Lisnawati, L., & Anggraeni, C. P. (2018). The impact of social media usage and self-esteem on conspicuous consumption: Instagram user of Hijabers Community Bandung member. International Journal of eBusiness and eGovernment Studies, 10(2), 1-13. https://izlik.org/JA88KD46XE
53. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2005). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (Geliştirilmiş 5. baskı). Ankara: Seçkin Yayıncılık.