Erken Cumhuriyet Dönemi’nde Devletçilik Modelinin Ortaya Çıkışı ve Kurumsallaşması

Öz

Bu çalışma, Erken Cumhuriyet Dönemi’nin ekonomi politikasını belirleyen devletçilik ilkesini tarihsel arka planı, teorik temelleri ve kurumsal sonuçları üzerinden çok boyutlu bir perspektifle analiz etmektedir. Çalışma, Osmanlı’dan devralınan sanayi mirası ve 1929 Dünya Ekonomik Bunalımının getirdiği zorunluluklar karşısında, genç Türkiye’nin ekonomik bağımsızlık arayışında neden özgün bir devletçilik modeline yöneldiğini tartışmaya açmaktadır. Bu doğrultuda Sovyetler Birliği, ABD, İtalya, Japonya ve Almanya gibi dönemin küresel iktisadi yaklaşımları da incelenerek, Türkiye'nin bu modellerden süzülen milli bir sentezi nasıl inşa ettiği ortaya konmaktadır. Araştırmada, nitel kaynak analizi ve betimleyici yaklaşım metodolojisi benimsenerek mevcut tarihsel veriler karşılaştırmalı bir süzgeçten geçirilmiştir. Birincil arşiv belgeleri (BCA), dönemin resmi yayınları, iktisatçı ve tarihçilerin ön plana çıkan görüşlerinin yer aldığı kaynaklar karşılaştırmalı olarak ele alınmıştır. Bu çalışmada; devletçilik modelinin sadece bir ekonomik müdahale aracı olmayıp, aynı zamanda sosyal modernleşme ve ulus inşa projesinin bir parçası olduğu, devletçiliğin Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı ve bunun sonuçlarıyla kurumsal temellere oturduğu, temel sanayi yatırımlarının hayata geçirilmesi, sanayi üretiminde onlarca fabrika kurulması suretiyle planda %96'lık olağanüstü bir artış sağlandığı tespitinde bulunulmuştur. Ayrıca Türkiye’ye özgü geliştirilen devletçilik modelinin Türkiye'yi tarım toplumundan sanayi toplumuna geçiş sürecinde önemli bir yapısal dönüşüme uğrattığı ve karma ekonomiye dayalı, özel teşebbüsü dışlamayan, planlı ve millî bir kalkınma modeli olarak hem ekonomik hem de sosyal alanda başarılı sonuçlar vererek, Türkiye'nin sanayileşme dinamiğinin temelini oluşturduğu bulgularına ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı
• Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı
• devletçilik
• gosplan
• korporatist
• ithal İkame
• laissez-faire
• mínsheng zhuyi

Destekleyen Kurum

Yok

Proje Numarası

Yok

Etik Beyan

ETİK BEYAN FORMUNA İHTİYAÇ DUYULMAMIŞTIR.

The Emergence and Institutionalization of the Etatist Model in the Early Republican Period

Öz

This study analyzes the principle of statism that shaped the economic policy of the early Republican era from a multidimensional perspective, examining its historical background, theoretical foundations, and institutional consequences. It discusses why the young Turkish Republic, faced with the industrial legacy inherited from the Ottoman Empire and the necessities brought about by the 1929 Great Depression, turned to a unique model of statism in its quest for economic independence. In this vein, it examines the global economic approaches of the era, such as those of the Soviet Union, the United States, Italy, Japan, and Germany, revealing how Turkey constructed a national synthesis distilled from these models. The study adopts a qualitative source analysis and descriptive approach methodology, subjecting existing historical data to a comparative filter. Primary archival documents (BCA), official publications of the period, and sources featuring prominent views of economists and historians are examined comparatively. This study demonstrates that the state-led model is not merely an instrument of economic intervention but also an integral part of the social modernization and nation-building project. It shows that state-led development was institutionalized through the First Five-Year Industrial Plan and its outcomes, with fundamental industrial investments implemented and dozens of factories established in industrial production, achieving an extraordinary 96% increase as outlined in the plan. Furthermore, it reveals that the state-led model developed specifically for Turkey 's state-led development model, developed specifically for Turkey, brought about a significant structural transformation in Turkey's transition from an agricultural to an industrial society. It served as a planned and national development model based on a mixed economy that did not exclude private enterprise, yielding successful results in both economic and social spheres and forming the basis of Turkey's industrialization dynamics.

Anahtar Kelimeler

• 1929 Great depression
• first five-year industrial plan
• etatism / statism
• gosplan
• corporatist
• import substitution
• laissez-faire
• mínsheng zhǔyì

Destekleyen Kurum

NO

Proje Numarası

Yok

Etik Beyan

No Ethics Committee approval required

Kaynakça

1. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA);
2. BCA, Kararlar Daire Başkanlığı;
3. BCA, Fon: 30-18-1-2, Yer Bilgisi: 30.53.19.
4. BCA, Fon: 30.18.1.2, Yer Bilgisi: 27.25.1.
5. BCA, Fon: 12-5-3, Yer Bilgisi: 030.10.01.02.
6. BCA, Dışişleri Bakanlığı Türk Diplomatik Arşivi;
7. BCA, Fon: 534, Yer Bilgisi: 37076.148804.19.
8. BCA, Fon: 571, Yer Bilgisi: 34457.135718.2.

9. BCA, Fon: 571, Yer Bilgisi: 34457.135725.24
10. BCA, Muamelat Genel Müdürlüğü;
11. BCA, Fon: 30.10.0.0, Yer Bilgisi: 248.677.9.
12. BCA, Fon: 30.10.0.0, Yer Numarası: 248.677.8.
13. BCA, Fon: 30.10.0.0, Yer Bilgisi: 234.579.10, 25.06.1934.
14. BCA, Fon: 30.10.0.0, Yer Bilgisi: 45.290.40
15. BCA, Fon: 30.18.1.2, Yer Bilgisi: 80.100.7, 09.12.1937.
16. BCA, Fon: 30.18.01.02., Yer Bilgisi: 27.25.01.
17. BCA, Fon: 30.01.0-0., Yer Bilgisi: 106.63.3.1967.
18. Rusya Dış Politika Arşivi (АВП РФ/AVP RF);
19. АВП РФ, Fond: 0136, Opis: 18, Delo: 12.
20. Rusya Devlet Ekonomik Arşivi (РГАЭ / RGAE);
21. РГАЭ, Fond 4372, SSSR, Opis 38, Delo. 105, List. 12-45.
22. РГАЭ, Fond 4372, Opis. 38, Delo 105.
23. Rusya Devlet Sosyal ve Siyasi Tarih Arşivi (РГBА-RGASPI);
24. РГBА-RGASPI, 82-2-1328 /135.
25. РГBА-RGASPI, 82.2.1328 / 123
26. РГBА-RGASPI, 82.2.1328 / 124.
27. РГBА-RGASPI, 82.2.1328 / 125-126.
28. РГBА- RGASPI, 82.2.1328 / 138.
29. TBMM Zabıt Ceridesi (TBMMZC);
30. TBMMZC, Dönem I, Birleşim II, Cilt 9, 1921, s. 4.
31. TBMMZC Dönem 5, Cilt 18, 1.11.1937.
32. Ahmad, F. (1993). The making of modern Turkey. Routledge.
33. Ahmad, F. (1996). İttihatçılıktan Kemalizm’e. (3. baskı). Kaynak Yayınları.
34. Akşin, S. (1997). Türkiye'nin önünde üç model. Telos Yayınları.
35. Amerikalı mütehassıslar şehrimize geliyor. (1933, 5 Eylül). Cumhuriyet, s. 1, 3.
36. Atay, F. R. (1966). Atatürkçülük nedir? Ak Yayınları.
37. Atatürk, M. K. (1989). Yurttaşlık bilgileri. N. Tezcan (dzn). Çağdaş Yayınları.
38. Atatürk'ün görüş ve direktifleri: Atatürkçülük. (1984). Genelkurmay Başkanlığı Yayınları.
39. Atatürk'ün söylev ve demeçleri III. (1997). Atatürk Araştırma Merkezi.
40. Atatürk’ün söylev ve demeçleri, Cilt III (1925-1938). (2024). Y. Bilgen (ed.), Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Yayınları.
41. Avcıoğlu, D. (1973). Türkiye’nin düzeni. Cilt 1. Cem Yayınevi.
42. Avcıoğlu, D. (1976). Türkiye’nin Düzeni, Dün-Bugün-Yarın. Birinci Kitap, Tekin Yayınevi.
43. Aybars, E. (1994). Atatürk: Çağdaşlaşma ve laik demokrasi. İleri Yayınları.
44. Aydemir, Ş. S. (2014). Suyu arayan adam. (28. baskı). Remzi Kitabevi.
45. Aysan, M. A. (1980). Atatürk'ün ekonomi politikası. İÜ Atatürk Devrimleri Araştırma Enstitüsü.
46. Başar, A. H. (1981). Atatürk'le üç ay ve 1930'dan sonra Türkiye. (2. baskı). Ankara İktisadi ve Ticari İlimler Akademisi Yayınları.
47. Berkes, N. (1975). Türk düşününde Batı sorunu. Bilgi Yayınları.
48. Beyme, K. V. (1984). Batı ve Marksist geleneğe göre Kemalizm. Uluslararası Atatürk Sempozyumu (ss. 149-156). Türkiye İş Bankası Yayınları.
49. Bilir, S. (2010). Isparta ilinde gülcülük ve ekonomik önemi (Yüksek lisans tezi). İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
50. Boratav, K. (1974). 100 soruda Türkiye'de devletçilik. Gerçek Yayınevi.
51. Boratav, K. (1995). Devletçilik ve Kemalist iktisat politikaları. N. Coşar (ed.), Türkiye'de devletçilik içinde. Bağlam Yayınları.
52. Boratav, K. (2003). Türkiye iktisat tarihi 1908-2007. İmge Kitabevi.
53. Boratav, K. (2013). Türkiye iktisat tarihi 1908-2015. İmge Kitabevi.
54. Cárdenas, E. (1984). The great depression and industrialisation the case of Mexico. R. Thorp (ed.), Latin America in the 1930s içinde. Palgrave Macmillan.
55. Cumhuriyet Halk Fırkası nizamnamesi ve programı. (1931). Cumhuriyet Halk Fırkası.
56. Delzell, C. F. (1971). Mediterranean fascism, 1919-1945. Harper & Row.
57. Durmuş, S., & Aydemir, K. (2016). Atatürk dönemi Türkiye ekonomisi (1923 – 1938). Kafkas Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 7(12), 155-167. https://www.kafkas.edu.tr/dosyalar/iibfdergi/file/12/08.pdf
58. Duverger, M. (1972). The study of politics. Springer Netherlands.
59. Eldem, V. (1970). Osmanlı İmparatorluğunun iktisadi şartları hakkında bir tetkik. İş Bankası Yayınları.
60. Erdal, İ. (2020). Cumhuriyetin ilk yıllarında yabancı işçi ve uzman istihdamı politikası; Hereke Kumaş Fabrikası Örneği. Tarih Araştırmaları Dergisi, 39(67), 611-624. https://doi.org/10.35239/tariharastirmalari.637535
61. Erdal, İ. (2021). Türkiye Sanayi ve Maadin Bankası : Cumhuriyetin milli burjuva oluşturma girişimi. İdeal Kültür yayıncılık.
62. Erdal, İ. (2023). İzmir İktisat Kongresi Sonrasında Kurulan Anonim Şirketlerin Finans Sorunları ve Kamu İktisadi Teşekkülünün Kuruluş Süreci: Sümerbank Örneği. Çanakkale Araştırmaları Türk Yıllığı, 35, 47-65. https://doi.org/10.17518/canakkalearastirmalari.1307769
63. Ergin, F. (1977). Atatürk zamanında Türk ekonomisi. Yaşar Eğitim ve Kültür Vakfı Yayınları.
64. Eroğlu, H. (1981). Atatürk ve devletçilik. Olgaç Matbaası.
65. Eroğlu, H. (1992). Atatürk ve devletçilik. Atatürkçü düşünce. Atatürk Araştırma Merkezi.
66. Ertan, T. F. (1994). Kadro ve Kadrocular. Kültür Bakanlığı Yayınları.
67. Ertan, T. F. (2003). Devletçilik. Atatürk ve Türkiye Cumhuriyeti tarihi. Siyasal Kitabevi.
68. Ertan, T. F. (2004). Atatürk döneminde demokrasi üzerine bir polemik (Şevket Süreyya Aydemir-Ismail Hakkı Baltacıoğlu). Kebikeç (75-94). 18.
69. Ertan, T. F. (2011). İsmet İnönü’nün Rusya gezisi. Atatürk’ten soğuk savaş dönemine Türk-Rus ilişkileri I. çalıştay bildirileri (ss. 119-128). Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları.
70. Ezer, F. (2010). 1929 dünya ekonomik krizi’nin Türkiye’ye etkileri. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 20(1), 427-442. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/715932
71. Fairbank, J. K., & Goldman, M. (2006). China: A new history. 2. Bsk. Harvard University Press.
72. Fitzpatrick, S. (2022). The Russian Revolution. Oxford University Press.
73. Furtado, C. (1963). The economic growth of Brazil: A survey from colonial to modern times. University of California Press.
74. Gerschenkron, A. (1962). Economic backwardness in historical perspective: A book of essays. Harvard University Press.
75. Glasneck, J. (2007). Türkiye'de faşist Alman propagandası. Onur Yayınları.
76. Gordon, A. (2003). A modern history of Japan: From Tokugawa times to the present. Oxford University Press.
77. Gözübüyük, Ş. (2000). Türk anayasa hukuku. Turhan Kitabevi.
78. Günal, Z. (2008). Atatürk ilkeleri ve inkılap tarihi. Nobel Akademi.
79. Hale, W. M. (1984). Devletçiliğin değerlendirilmesi kaynakları ve amaçları. Türkiye İş Bankası Uluslararası Atatürk Sempozyumu içinde. İş Bankası Yayınları.
80. Halıcı, Ş.(2004). Yeni Türkiye Devletinin yapılanmasında Mahmut Esat Bozkurt (1893-1943). Atatürk Araştırma Merkezi.
81. Hansen, B. (1991). The political economy of poverty, equity, and growth: Egypt and Turkey. Oxford University Press.
82. Harrison, J. (1995). The Spanish economy: From the civil war to the European Community. Cambridge University Press.
83. Heckscher, E. F. (1994). Mercantilism 2. Routledge.
84. Herslag, Z. Y. (1995). Atatürk'ün devletçiliği. N. Coşar (ed.), Türkiye'de devletçilik (ss. 207-218). Bağlam Yayınları.
85. Hines, W. D. (1936). Türkiye'nin iktisadi bakımdan umumi bir tetkiki 3 Cilt. İktisat Vekaleti.
86. Hobsbawm, E. (1994). Age of extremes: The short twentieth century, 1914–1991. Abacus.
87. Hobsbawm, E. (1995). The age of extremes: 1914-1991. Abacus.
88. Hunter, H., & Szyrmer, J. M. (1992). Faulty foundations: Soviet economic policies, 1928-1940. Princeton University Press.
89. İleri, C. N. (1926). Türk inkılâbı. Suhulet Kütüphanesi.
90. İlkin, S. (1979-1980). Birinci sanayi planının hazırlanışında Sovyet uzmanlarının rolü. ODTÜ Gelişim Dergisi, Özel Sayı, 257-289. https://hdl.handle.net/11511/109181
91. İnan, A. (1972). Devletçilik ilkesi ve Türkiye Cumhuriyeti'nin birinci sanayi planı 1933. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
92. İnönü, İ. (1930). Başvekil İsmet Paşa Hazretlerinin Sivas'ta irat buyurdukları nutuk. Hariciye Vekâleti Matbuat Umumi Müdürlüğü.
93. İnsel, A. (1983). Devletçiliğin anatomisi. Cumhuriyet dönemi Türkiye ansiklopedisi 2 (ss. 419-448). İletişim Yayınları.
94. İnsel, A. (2002). Türkiye toplumunun bunalımı. Birikim Yayınları.
95. Karal, E. Z. (1983). Atatürk'ten düşünceler. Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları.
96. Karal, E. Z. (1986). Atatürk ve devrim. (8. baskı). Orta Doğu Teknik Üniversitesi Yayınları.
97. Kepenek, Y., & Yentürk, N. (1971). Türkiye ekonomisi. Remzi Kitabevi.
98. Kerwin, R. W. (1995). Türkiye’de devletçilik 1933-1950. N. Coşar (ed.), Türkiye'de devletçilik (ss. 98-105). Bağlam Yayınları.
99. Kışlalı, A. T. (1993). Siyasal çatışma ve uzlaşma. İmge Kitabevi.
100. Kışlalı, A. T. (1994). Kemalizm, laiklik ve demokrasi. İmge Kitabevi.
101. Kili, S., & Gözübüyük, A. Ş. (1985). Türk anayasa metinleri. İş Bankası Yayınları.
102. Koç, H. (2012). Paşabahçe şişe-cam'ın ilk yılları: Milli fabrika rejimi. Çalışma ve Toplum, 2(32), 15-48. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/2576163
103. Kocatürk, U. (1969). Atatürk'ün fikir ve düşünceleri. Edebiyat Yayınevi.
104. Kodoman, B. (2017). Osmanlı Devleti’nin yükseliş ve çöküş sebeplerine genel bakış. Süleyman Demirel Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 16, 1-24. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/118020
105. Koçtürk, O. M., & Gölalan, M. (2010). 1923- 1950 Türkiye ekonomisinin yapısal analizi. Üçüncü Sektör Kooperatifçilik, 45(2), 48-65. http://www.makalesistemi.com/panel/files/manuscript_files_publish/
106. Kohli, A. (2012). State-directed development: Political power and industrialization in the global periphery. Cambridge University Press.
107. Kongar, E. (1983). Atatürk üzerine. Hil Yayınları.
108. Korkmaz, E. (2020). Birinci Dünya Savaşı yıllarında Osmanlı Devleti’nde karaborsa. Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, 66, 241-279. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1184225
109. Kotkin, S. (2018). Stalin: Paradoxes of power, 1878 – 1928. 1, A. Selman (Çev). İletişim Yayınları.
110. Kuran, E. (1981). Atatürk’ün iktisadi görüşleri. Atatürkçülük üzerine denemeler. Kültür Bakanlığı Yayınları.
111. Kurmuş, O. (1982). Emperyalizmin Türkiye'ye girişi. Yordam Kitap.
112. Kuruç, B. (1993). Belgelerle Türkiye iktisat politikası (1929 – 1932). 1. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları.
113. List, F. (1904). The national system of political economy. Longmans, Green, and Co.
114. Maurice, B. (1966). The coming of the welfare state. Batsford.
115. Okyar, O. (1995). Devletçilik kavramı. N. Coşar (ed.), Türkiye'de devletçilik. Bağlam Yayınları.
116. Ökçün, A. G. (1970). Osmanlı sanayi 1913-1915 yılları sanayi istatistikleri. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi.
117. Ökçün, A. G. (1971). 1920-1930 yılları arasında kurulan Türk anonim şirketlerinde yabancı sermaye. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları.
118. Ozankaya, Ö. (1994). Cumhuriyet çınarı. Kültür Bakanlığı.
119. Özder, F. (2017). Birinci beş yıllık sanayi planı ekseninde Atatürk dönemi Türk-Sovyet ekonomik ve ticari ilişkileri. Atatürk Yolu Dergisi, 60, 143-170. https://doi.org/10.1501/Tite_0000000464
120. Özmen, S. (1984). Üretimde devlet; kamu iktisadî teşebbüsleri. Cumhuriyet dönemi Türkiye ansiklopedisi içinde. İletişim Yayınları.
121. Özyurt, H. (2011). Atatürk dönemi birinci ve ikinci beş yıllık sanayileşme planları ve Türk ekonomisindeki yapı değişikliğine etkileri (1933-1938). İstanbul Journal of Sociological Studies, 19, 119-148. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/101196
122. Pamuk, Ş. (2022). Türkiye'nin 200 yıllık iktisadi tarihi. İş Bankası Yayınları.
123. Perinçek, M. (2014). Atatürk’ün Sovyetler’le görüşmeleri Sovyet arşiv belgeleriyle. Kaynak Yayınları.
124. Polatoğlu, G. (2017). İkinci beş yıllık sanayi planı (1938-1942). Atatürk Dergisi, 6(1), 55-87. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/392186
125. Semiz, Y. (1996). Atatürk döneminin iktisadî politikası. Saray Kitabevi.
126. Semiz, Y., & Toplu, G. (2018). Cumhuriyet döneminde devlet tarafından kurulan ilk sanayi kuruluşu Kayseri Sümerbank bez fabrikası. Social Sciences Studies Journal, 23, 4623-4646. https://doi.org/10.26449/sssj.931
127. Smith, A. (2021). An inquiry into the nature and causes of the wealth of nations. Gece Kitaplığı.
128. Soyak, H. R. (1973). Atatürk’ten hatıralar 2. Yapı ve Kredi Bankası Yayınları.
129. Şağan, A. (2005). Birinci sanayi planı ve Türkiye’nin kalkınmasına etkileri (1933-1938) (Yüksek lisans tezi). Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü.
130. Şeker, K. (2010). Türkiye’de kamu iktisadi teşekküllerine bir örnek: Keçiborlu kükürt fabrikası. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 3, 93-102. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/181742
131. Şenşekerci, E., & Şahin, H. (2013). Atatürk ilkeleri ve devletçilik tarihi-II. Uludağ Üniversitesi Yayınları.
132. Talas, C. (1999). Ekonomik sistemler. İmge Kitabevi.
133. Tekeli, İ., & İlkin, S. (1977). 1929 dünya buhranında Türkiye’nin iktisadi politika arayışları. Orta Doğu Teknik Üniversitesi.
134. Tezel, Y. S. (2022). Cumhuriyet döneminin iktisadi tarihi (1923-1950). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
135. Thornburg, M. W.; Spry, G.; Soule, G. H. (1949). Turkey: an economic appraisal. Length.
136. Toniolo, G. (Ed.). (2013). The Oxford handbook of the Italian economy since unification. Oxford University Press.
137. Tooze, A. (2007). The wages of destruction: The making and breaking of the Nazi economy. Penguin Books.
138. Tunaya, T. Z. (1981). Devrim hareketleri içinde Atatürk ve Atatürkçülük. Turhan Kitabevi.
139. Tunaya, T. Z. (1995). Türkiye'de siyasal partiler. Arba Yayınları.
140. Turan, Ş. (1995). Türk devrim tarihi. Bilgi Yayınları.
141. Turhan, M. (1959). Kültür değişmeleri. Baha Matbaası.
142. Ülken, Y. (1981). Atatürk ve iktisat. İş Bankası Yayınları.
143. Vandov, D. (2014). Atatürk dönemi Türk-Sovyet ilişkileri. Kaynak Yayınları.
144. Yalçın, D., & Akbıyık, Y. (2010). Türkiye Cumhuriyeti tarihi II. Atatürk Araştırma Merkezi.
145. Yücel, F. (2014). Cumhuriyet Türkiye’sinin sanayileşmede ilk önemli adımı: Birinci beş yıllık sanayi planı 1934-1938. TMMOB Elektrik Mühendisleri Odası Yayınları.
146. Yücel, F. (2015). Cumhuriyet Türkiye’sinin sanayileşme öyküsü. Türkiye Teknoloji Geliştirme Vakfı.
147. Akşam, Akşam, Akşam, 28 Ekim-1Kasım 1931; 24 Nisan 1932; 11 Mayıs 1932; 31 Mayıs 1934, s.1.
148. Cumhuriyet, 11 Mayıs 1932; Cumhuriyet, 16 Mayıs 1932; 5 Eylül 1933, s.1,3.
149. Demiryolları Mecmuası, 6 (66-70), s. 270-285.
150. Hakimiyeti Milliye, 28-31 Ekim
151. Milliyet, 28-31 Ekim
152. Ulus, 17-18 Eylül 1935, s. 1-5.
153. Vakit, 25 Nisan 1932, s. 1.; 9 Mayıs 1932, s. 5.