Osmanlı Arşivlerinde Tespit Edilen Edirne Vilayeti Dakik (Un) Fabrikaları

Öz

Endüstri Devrimi, geleneksel üretim yapısını korumaya çalışan Osmanlı Devleti’ni derinden sarsmıştır. Bu bağlamda, 19. yüzyılda, yeni bir üretim modeli olarak fabrikalar inşa edilmeye başlanmıştır. Gıda sektöründe öne çıkan dakik (un) fabrikaları, buhar gücüyle daha hızlı ve verimli üretim yaparak 19. yüzyılın ortalarından itibaren insan, hayvan, su ve rüzgâr gücüne dayalı geleneksel un değirmenlerinin yerini almaya başlamıştır. İstanbul, İzmir, Selanik gibi ticaret merkezlerinin yanı sıra Balkanlar ve Anadolu’da dakik fabrikaları kurulmuştur. Bu çalışma, 19. yüzyılın sonu ile 20. yüzyılın başlarında, Edirne vilayetindeki dakik fabrikaları üzerinden Osmanlı’nın endüstriyel mimarisini incelemeyi amaçlamaktadır. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivinde yapılan incelemeler neticesinde, mimari çizim içeren belgeler çalışma kapsamına alınmış ve “sanat tarihi” perspektifiyle değerlendirilmiştir. Bu kapsamda Edirne, Dedeağaç, Gümülcine ve Kırkkilise sancaklarında 13 dakik fabrikası tespit edilmiştir. Plan ve cephe çizimleri üzerinden yapıların mekân-işlev ilişkisi ve mimari üslupları çözümlenmiştir. Elde edilen veriler İstanbul, İzmir, Üsküp gibi merkezlerdeki benzer dakik fabrikalarıyla karşılaştırılarak un üretim teknolojisinin mimariye yansımaları ortaya konmuştur. Daha önce akademik bir çalışmaya konu olmamış 13 fabrika, özgün çizimler eşliğinde alan yazınına kazandırılarak, Osmanlı sanayisinin Batı’daki teknolojik gelişmeleri takip etmekle kalmadığı, modern yaklaşımları yerel unsurlarla harmanlayarak kendine özgü endüstriyel kimlik oluşturmaya çabaladığı gösterilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Endüstri Devrimi
• Osmanlı endüstri mimarisi
• fabrika
• dakik (un) fabrikası
• Edirne vilayeti

Dakik (Flour) Factories in The Province of Edirne Identified in The Ottoman Archives

Öz

The Industrial Revolution deeply shook the Ottoman Empire, which was striving to preserve its traditional production structure. In this context, factories began to be built in the 19th century as a new model of production. The dakik (flour) factories, began to replace traditional flour mills powered by human, animal, water and wind energy from the mid-19th century. In addition to trade centers such as İstanbul, İzmir and Thessaloniki, steam-powered flour factories were established in the Balkans and Anatolia. This study aims to examine the industrial architecture of the Ottoman in the Edirne Province during the period spanning the late 19th century to the early 20th century. As a result of research conducted at the Ottoman Archives of the Presidency of the State Archives, documents containing architectural drawings were included in the scope of the study and evaluated from an “art history” perspective. Within this scope, 13 flour factories have been identified in the districts of Edirne, Dedeağaç, Gümülcine, and Kırkkilise. The spatial-functional relationships of buildings and the architectural styles have been analyzed through plans and elevation drawings. The data obtained were compared with similar flour factories in centers such as Istanbul, Izmir, and Skopje, and the reflections of flour production technology on architecture were revealed. These 13 factory, which had not previously been the subject of academic research, have been added to the literature accompanied by original architectural drawings. This study demonstrates that Ottoman industry did not merely follow technological developments in the West, but also sought to create a unique industrial identity by blending modern approaches with local elements.

Anahtar Kelimeler

• Endüstri Devrimi
• Osmanlı endüstri mimarisi
• fabrika
• dakik (un) fabrikası
• Edirne vilayeti

Kaynakça

1. Annuaire Oriental Commerce, Industrie, Administration, Magistrature de L’Orient, Constantinople: Imprimerie Autrichienne Ferd. Walla, 1913.
2. Annuaire Oriental Commerce, Industrie, Administration, Magistrature de L’Orient, Constantinople: Imprimerie Autrichienne Ferd. Walla, 1914.
3. Aynural, S. (2015). İstanbul değirmenleri. Çoşkun Yılmaz (eds.). Antik Çağ’dan XXI. Yüzyıla Büyük İstanbul Tarihi VI (ss. 77-81), İSAM ve İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanlığı Kültür A.Ş.
4. Baskıcı, M. M. (2005). 1800-1914 yıllarında Anadolu’da iktisadi değişim. Turhan Kitabevi Yayınları.
5. Başkutlu, S. (2021). Osmanlı Devleti’nde değirmencilik endüstrisi ve buhar değirmenleri (Doktora Tezi). Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
6. Başkutlu, S. (2022). Klasikten moderne Osmanlı değirmenciliği, Kadim, 3, 209-240. doi.org/10.54462/kadim.1061764
7. Batur, A. (1985). Batılılaşma döneminde Osmanlı mimarlığı, Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi, IV, 1038-1067.
8. Boyacıoğlu, D. (2013). Osmanlı fabrika yapılarının kentsel ve mimari analizi (Doktora Tezi). İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü.

9. Boyacıoğlu, D. (2015). Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Osmanlı fabrika yapılarının inşasına dair yapılan düzenlemeler, Uluslara¬rası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 8(38), 471-486. http://dx.doi.org/10.17719/jisr.20153813660
10. Boyacıoğlu, D. (2019). Osmanlı fabrika yapılarının projelendirilmesi ve inşasında etkili olan özneler, Osmanlı Mirası Araştır¬maları Dergisi, 6(14), 77-95. http://dx.doi.org/10.17822/omad.2019.112
11. Bozdemir, M. (2011). Osmanlı’dan Cumhuriyet’e endüstriyel mirasımız. İstanbul Ticaret Odası Ekonomik ve Sosyal Tarih Yayınları.
12. Bülbül, A. H. (2021). İstanbul’da Osmanlı dönemi endüstri yapılarının mimarisi (Doktora Tezi). Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
13. Bülbül, A. H. (2022). İstanbul’daki Osmanlı dönemi endüstri yapılarının projeleri ve mimarları. Palmet Dergisi, 1, 77-100. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/2586160
14. Çiftyürek, M. (2024). Osmanlı dönemi endüstri yapılarından fabrikalar. Ahmet Yavuzyılmaz&Emre Kolay (eds.). Osmanlı Sanatı ve Mimarisi (ss. 775-793), Akademisyen Yayınevi.
15. Damlıbağ, F. (2012). Osmanlı Devleti’nde sanayi finansman metodu olarak fabrika imtiyaz sistemi. İstanbul Üniversitesi İkti¬sat Fakültesi Mecmuası, 62(2), 197-222. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/8838
16. Erçin, A. (2021). II. Abdülhamid Döneminde Edirne Vilayeti (1876-1909) (Doktora Tezi). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
17. Evci, T. (2019). Tanzimat Döneminde Edirne (1839-1908) (Doktora Tezi). Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
18. Fairbairn, W. (1865). Treatise on mills and millwork, on machinery of transmission and the construction and arrangement of mills, Part 2, Longmans, Green and Co.
19. Genç, E. S. (2005). Osmanlı İmparatorluğu’nda yenileşme ve buhar makineleri (Doktora Tezi). İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
20. Gökçen, Ş., Aktaş, G., Söyler, S., Güngör, S.&Karlı, B. (2022). İzmir endüstriyel miras envanteri. İzmir Kalkınma Ajansı.
21. Karakuş, S. E. (2018). Osmanlı idaresinde Edirne (1789-1839) (Doktora Tezi). Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
22. Kayıcı, H. (2012). Salnamelere göre idari, sosyal ve ekonomik yapısıyla Edirne Sancağı (1870-1903) (Yüksek Lisans Tezi). Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
23. Kayıcı, H. (2013). Salnamelere göre idari, sosyal ve ekonomik yapısıyla Edirne Sancağı. Edirne Valiliği Kültür Yayınları.
24. Ökçün, A. G. (1997). Osmanlı sanayii 1913, 1915 yılları sanayi istatistiki. T.C. Başbakanlık Devlet İstatistik Enstitüsü.
25. Özey, R. (2002). 19. asırda Edirne Vilayeti coğrafyası. Marmara Coğrafya Dergisi, 6, 1-36. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3057
26. Quataert, D. (2004). 19. yüzyıla genel bakış: Islahatlar Devri 1812-1914. Halil İnalcık ve Donald Quataert (eds.), Osmanlı İmparatorlu¬ğu’nun Ekonomik ve Sosyal Tarihi II (ss. 885-1051), Eren Yayıncılık.
27. Sarıoğlu, T. (2020). II. Meşrutiyet’in ilanından Balkan Savaşları’na kadar Edirne (Doktora Tezi). Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
28. Seçer, F. (2002). İstanbul’daki Osmanlı dönemi değirmenlerinin mimari açıdan incelenmesi ve Unkapanı Değirmeni’nin günümüz şartlarında değerlendirilmesi (Yüksek Lisans Tezi). Mimar Sinan Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü.
29. Şener, S. (2007). Osmanlı sanayileşme süreci ve bu süreçte özel girişimin rolü. Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Ensti¬tüsü Dergisi, 9(3), 56-89. https://acikerisim.deu.edu.tr/xmlui/handle/20.500.12397/5486
30. Toptaş, B. (2012). Kırklareli merkez ilçe ve köylerindeki gayrimüslim eserleri (Yüksek Lisans Tezi). Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
31. Tuğrul, M.&Kazancıgil, R. (2000). Edirne’de Osmanlı döneminden 2000 yılına kalan mimari eserler albümü. Edirne Valiliği Yayınları.
32. Yazıcı Metin, N. (2019). Osmanlı mimarisinde bir sanayi yapısı örneği: Zeytinburnu Fabrikası. Ceren Ünal ve Cengiz Gürbıyık (haz.), Uluslararası XIX. Ortaçağ ve Türk Dönemi Kazıları ve Sanat Tarihi Araştırmaları Sempozyumu 21-24 Ekim 2015 Bildiriler II (ss. 39-69), Türk Tarih Kurumu Yayınları.
33. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)