Memlûk Şehirlerinin Bileşik Morfolojisini Yeniden Değerlendirmek

Öz

Endüstri Devrimi, geleneksel üretim yapısını korumaya çalışan Osmanlı Devleti’ni derinden sarsmıştır. Bu bağlamda, 19. yüzyılda yeni bir üretim modeli olarak fabrikalar inşa edilmeye başlanmıştır. Gıda sektöründe öne çıkan dakik (un) fabrikaları, buhar gücüyle daha hızlı ve verimli üretim yaparak 19. yüzyılın ortalarından itibaren insan, hayvan, su ve rüzgâr gücüne dayalı geleneksel un değirmenlerinin yerini almaya başlamıştır. İstanbul, İzmir, Selanik gibi ticaret merkezlerinin yanı sıra Balkanlar ve Anadolu’da da dakik fabrikaları kurulmuştur. Bu çalışma, 19. yüzyılın sonu ile 20. yüzyılın başlarında Edirne vilayetindeki dakik fabrikaları üzerinden Osmanlı’nın endüstriyel mimarisini incelemeyi amaçlamaktadır. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivinde yapılan incelemeler sonucunda mimari çizim içeren belgeler çalışma kapsamına alınmış ve sanat tarihi perspektifiyle değerlendirilmiştir. Bu kapsamda Edirne, Dedeağaç, Gümülcine ve Kırkkilise sancaklarında 13 dakik fabrikası tespit edilmiştir. Plan ve cephe çizimleri üzerinden yapıların mekân-işlev ilişkisi ile mimari üslupları çözümlenmiştir. Elde edilen veriler İstanbul, İzmir ve Üsküp gibi merkezlerdeki benzer dakik fabrikalarıyla karşılaştırılarak un üretim teknolojisinin mimariye yansımaları ortaya konmuştur. Daha önce akademik bir çalışmaya konu olmamış 13 fabrika, özgün çizimler eşliğinde alan yazınına kazandırılmış; Osmanlı sanayisinin Batı’daki teknolojik gelişmeleri takip etmekle kalmayıp modern yaklaşımları yerel unsurlarla harmanlayarak kendine özgü bir endüstriyel kimlik oluşturma çabası gösterdiği ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Memlükler
• Şehir
• Mimarlık
• Kentsel Morfoloji
• Savunma Mekanizmaları

Reassessing the Composite Morphology of Mamluk Cities

Öz

The Industrial Revolution deeply shook the Ottoman Empire, which was striving to preserve its traditional production structure. In this context, factories began to be built in the nineteenth century as a new production model. Dakik (flour) factories, which became prominent in the food sector, gradually replaced traditional flour mills powered by human, animal, water and wind energy by producing more efficiently through steam power. This study aims to examine Ottoman industrial architecture in the Province of Edirne during the late nineteenth and early twentieth centuries. Documents containing architectural drawings identified in the Ottoman Archives of the Presidency of the State Archives were examined from an art historical perspective. Within this scope, thirteen flour factories were identified in the districts of Edirne, Dedeağaç, Gümülcine and Kırkkilise. Their spatial-functional relationships and architectural styles were analyzed through plans and elevation drawings. The findings were compared with similar flour factories in Istanbul, Izmir and Skopje, revealing how flour production technology was reflected in architecture. These thirteen factories, which had not previously been the subject of academic research, have been introduced to the literature through original architectural drawings. The study demonstrates that Ottoman industry not only followed technological developments in the West but also sought to create a distinctive industrial identity by combining modern approaches with local elements.

Anahtar Kelimeler

• Mamluks
• City
• Architecture
• Urban Morphology
• Defense Mechanisms

Kaynakça

1. Behrens-Abouseif, D. (2002). Sultan al-Ghawri and the arts, Mamlūk studies review, 6.
2. Ibn Baṭṭūṭa, A. (1992). Riḥlat Ibn Baṭṭūṭa, Beirut, Dār Ṣādir.
3. Ed-Dawadārī, A. A. (1982). Kanz al-durar, 14, Cairo.
4. Elsayed, H. (2021). Mamluk religious architecture: between luxury and tadbir. Mamluk studies, https://doi.org/10.14220/9783737011501.319.
5. Gökbel, A. (2000). Kıpçak Türkleri, (siyâsî ve dinî tarihi), İstanbul: Ötüken Neşriyat.
6. Grabar, O. (1984). Reflections on Mamluk art, Muqarnas, 1-12.
7. Guest, R. (1997). İskenderiye, Milli eğitim bakanlığı İslam ansiklopedisi, 5/2. 1084-1088. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
8. Heyd, W. V. (1975). Yakın-doğu ticaret tarihi, (tr. Enver Ziya Karal), Ankara: T.T.K. Yayınları.

9. Ibn al-ʿAthīr, I. A. (1987). Al-Kāmil fī al-tārīkh, (ed. Abū al-Fidāʾ ʿAbdallāh al-Qāḍī), Beirut.
10. Ibn Taghrībirdī, A. J. (1984). Al-Menhal al-ṣāfī wa’l-mustafī Baghdād al-wāfī, Cairo: Al-Hayʾah al-Miṣriyyah al-ʿĀmmah lil-Kitāb.
11. Al-Qalqashandī, S. A. A. (1922). Subḥ al-aʿshā fī ṣināʿat al-inshāʾ, Cairo: Dār al-Kutub al-Miṣriyyah.
12. Kortantamer, S. (1990). Bahrî Memlûklerde üst yönetim mensupları ve aralarındaki ilişkiler, İzmir: E.Ü.E.F. Yayınları.
13. Lapidus, I. M. (1967). Muslim cities in the later middle ages, Harvard University Press.
14. Levanoni, A.(2005). The Aa-nashw episode, Mamluk studies review, v.9, no. 1.
15. Luz, N. (2014). The Mamluk city in the middle east: history, culture, and the urban landscape. Cambridge University Press.
16. Al-Maqrīzī, T. A. (1997). Kitāb al-sulūk li-maʿrifat duwal al-mulūk, 2, 3-4, (ed. Muḥammad ʿAlī), Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyyah.
17. Al-Maqrīzī, T. A. (1998). al-Mawāʿiẓ wa’l-iʿtibār bi-zikr al-khiṭaṭ wa’l-aʿṣār, Vol. 3, Cairo: Maktabat al-Madbūlī.
18. Rabbat, N. (2002). Perception of architecture in Mamluk sources, Mamlūk studies review, 6.
19. Rásonyı, L. (1983). Türk devletinin batıdaki varisleri ve ilk müslüman Türkler, (ed. Ş.K. Seferoğlu- Adnan Müderrisoğlu), Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
20. Rizzo, A. (2021). Travelling and trading through mamluk territory: chancery documents guaranteeing mobility to christian merchants. history and society during the Mamluk period (1250–1517), Mamluk studies 3, Göttingen: V&R Unipress, 487-510.
21. Al-Sayrāfī, H. J. (1970). Nuzhat al-nufūs wa’l-abdān fī tawārīkh al-zamān (ed. Ḥasan al-Ḥabashī).
22. Al-Shayyāl, J. (1967). Tārīkh madīnat Iskandarīyah, Cairo.
23. Al-Nuwayrī, S. A. (2004). Nihāyat al-ʿArab fī-funūn al-adab, Vols. I-XXXIII, Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyyah.
24. Troadec, A. (2015). Baybars and the cultural memory of bilād al-Shām: the construction of legitimacy, Mamlūk studies review, 18.
25. Al-ʿUmarī, F. (1986). Masāliku’l-abṣār fī-mamāliku’l-emṣār, dawlat al-mamālik al-ʿūlā, (ed. Dorothea Kravulsky), VI, Beirut: al-Markaz al-Islāmī li’l-Buḥūth.
26. Yiğit, İ. (2008). İslâm tarihi, Memlûkler, İstanbul: Kayıhan Yayınları.
27. Al-Zahabī, S.M. (1990). Tārīkh al-Islām wa wafayāt al-mashāhīr wa’l-aʿlām, Beirut: Dār al-Kitāb al-ʿArabī.
28. Ibn Zunbul, R. (1998). Ākhirat al-mamālik wa wāqiʿāt al-Sulṭānī al-Ghūrī maʿa Salīmī al-ʿUthmānī (ed. ʿAbd al-Munʿam ʾĀmir), Egypt: al-Hayʾah al-Miṣriyyah al-ʿĀmmah lil-Kitāb.