A Group of Examples from the Weaving Culture of the Yörüks of Erdemli, Mersin

Öz

Flat weavings, which form an important part of Turkish culture, are valuable elements of the cultural transmission that extends from Central Asia to Anatolia. The rugs woven by the Yörüks (Turkmens) in various parts of Anatolia using techniques such as kilim, cicim, and zili reflect a rich accumulation of colors and patterns. Each motif embroidered on these weavings carries a unique meaning, shaped by the emotions, thoughts, and imagination of the weaver, thus creating diversity and distinctiveness. Erdemli, a district of Mersin that was once a settlement area for Yörüks and is still home to their descendants today, stands out with weaving examples that preserve this cultural heritage. In this study, fourteen products woven using different techniques were identified during field research conducted in the Kösbucağı, Karahıdırlı, and Sorgun neighborhoods of Erdemli. The dimensions of these weavings were measured on-site and documented with photographs, and the motifs embroidered on them were digitally redrawn. Among the identified motifs are elibelinde (hands-on-hips), ram’s horn, pıtrak (burdock), eye, leaf, hook, farda, monster’s trace, wolf’s mouth, camel’s neck, tree, saw, cat’s paw, cow urine and earring. These motifs show similarities to those used in textiles from different parts of Anatolia. The woven items such as rugs, blankets, and saddlebags decorated with patterns by the Erdemli Yörüks were woven on ıstar looms, while those featuring horizontal, striped patterns were woven on çulfalık looms. However, with the transition of the nomadic Yörük people of the region to a settled lifestyle, this cultural practice lost its current function and is no longer produced today. This situation increases the significance of the specimens included in the research, which are preserved as cultural heritage by their owners.

Anahtar Kelimeler

• Erdemli
• weaving
• yoruk
• motif
• symbol

Mersin Erdemli Yörüklerinin Dokuma Kültüründen Bir Grup Örnek

Öz

Türk kültürünün önemli bir parçasını oluşturan düz dokumalar, Orta Asya’dan Anadolu’ya uzanan kültürel aktarımın değerli parçalarıdır. Anadolu’nun farklı yerlerinde Yörükler (Türkmenler) tarafından dokunan kilim, cicim, zili tekniklerinde dokunmuş yaygılar, renk ve desenleriyle oldukça zengin bir birikimi yansıtmaktadır. Üzerine işlenen her bir motifin taşıdığı anlam, onu dokuyan kişinin duygu, düşünce ve hayal gücüyle şekillenerek farklılık ve çeşitlilik oluşturmaktadır. Geçmişte yörüklerin iskân alanı olan ve günümüzde de onların torunlarının yaşadığı Mersin’in Erdemli ilçesi, bu kültürü bize taşıyan dokuma örnekleriyle dikkat çekmektedir. Çalışmada Erdemli Kösbucağı, Karahıdırlı ve Sorgun Mahallelerinde yapılan saha araştırmalarında farklı tekniklerde dokunmuş on dört adet ürün tespit edilmiştir. Yerinde ölçüleri alınan ve fotoğraflarla belgelenen dokumalarda yer alan motiflerin dijital ortamda çizimleri yapılmıştır. Tespit edilenler arasında elibelinde, koçboynuzu, pıtrak, göz, yaprak, çengel, farda, canavarizi, kurtağzı, deveboynu, ağaç, bıçkı, kediayağı, sığırsidiği, küpe gibi motifler bulunmaktadır. Bu motifler, Anadolu’nun farklı yerlerindeki dokumalarda uygulanan motiflerle benzerlikler göstermektedir. Erdemli Yörükleri tarafından desenlerle süslenen kilim, battaniye, heybe gibi dokumalar ıstar tezgâhlarında, çubuk şeklinde yatay çizgilere yer verilen ürünlerse çulfalık tezgâhında dokunmuştur. Ancak, bölge Yörüklerinin yerleşik hayat düzenine geçişiyle bu kültür güncel işlevini yitirmiş ve günümüzde bu üretimler durmuştur. Bu durum, sahipleri tarafından kültürel miras olarak saklanan araştırma dâhilindeki örneklerin önemini artırmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Erdemli
• dokuma
• yörük
• motif
• sembol

Kaynakça

1. Alp, K. Ö. (1998). Konya ve yöresi kilimlerinde semboller (Doktora Tezi). Ankara Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
2. Anonim (2008). El sanatları teknolojisi- çıpıt dokumaya hazırlık megep (Mesleki Eğitim ve Öğretim Sisteminin Güçlendirilmesi Projesi), Milli Eğitim Bakanlığı.
3. Bozkurt, H., Kayabaşı, N., & Özkoca, B. (2016). Çorum el sanatlarında kullanılan motifler ve anlamları. Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 9 (1), 39-61. https://izlik.org/JA93NN74FA
4. Çakmakoğlu, A. (1985). İçel yöresi dokumaları (Yüksek Lisans Tezi). Mimar Sinan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
5. Çelik, A. (2021). Niğde yöresi halılarındaki motiflerin sembolik anlatımları, Journal Of Social, Humanities and Administrative Sciences, 7 (44), 1520-1552. http://dx.doi.org/10.31589/JOSHAS.721
6. Deniz, B. (1990). Yöre özellikleriyle yozgat kilimleri, Sanat Tarihi Dergisi, 5 (5), 45-89.
7. Diler, A. & Gallice M. A. (2018). Kilimin sembolleri. Alfa Basım Yayım.
8. Dulkadir, H. (Tarih Yok). Yörükler ve erdemli- çakallı yörüklerinde dokumalar. https://www.hilmidulkadir.com/icerik/55/cakalli_yorukleri.html

9. Eroğlu, M. A. (2023). Türk islam sanatında seccade kültürü ve antalya çevresinde tespit edilen seccade dokumaları. Art-e Sanat Dergisi, 16 (31), 493-513.
10. Etikan, S. & Kılıçarslan, H. (2012). Düz dokumalarda nazar inancı ve göz motifi. Art-e Sanat Dergisi, 5 (10), 103-121. https://izlik.org/JA99NF36BL
11. Etikan, S. & Ölmez, F. N. (2013). Muğla ve yöresi kirkitli dokumalarının sanatsal ve bazı teknolojik özellikleri üzerine bir belgelendirme ve katalog çalışması. Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Yayınları.
12. Görguna Kırzıoğlu, N. (1995). Altaylar’dan tuna boyuna türk dünyasında ortak motifler. Türksoy Yayınları.
13. Kayışoğlu Şahin, Z. (2013). Sarız (Kayseri) yöresi düz dokumaları ve günümüzdeki durumu. Arış Dergisi, 9, 52-59. https://doi.org/10.34242/akmbaris.2019.50
14. Kaynar, H. (2025). Kültürel kimlik bağlamında zara ilçesi halı örneklerinin incelenmesi. Arış, 26, 51-73. https://izlik.org/JA49MR95UX
15. Kırmızı, Ö. (2015). Erdemli halk kültürü araştırması (Yüksek Lisans Tezi). Mersin Üniversitesi.
16. Komisyon (2008). Dünden bugüne erdemli. Erdemli Ziraat Odası Kültür Yayını.
17. Kundak, F. Y. (1998). İçel dokumacılığı (Yüksek Lisans Tezi). Marmara Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü.
18. Küçükkurt, Ü. (1999). İzmir etnografya müzesi’nde bulunan çeşitli yörelere ait halı ve kilimler. Afyon Kocatepe Üniversitesi Yayınları.
19. Onuk, T. & Akpınarlı, AH. F. (2011). İçel yöresi düz dokuma yaygılarda kullanılan motif ve kompozisyon özellikleri. Arış, 6 (Türk Dünyasında Halı ve Düz Dokuma Sempozyumu Özel Sayısı- 2), 84-93. https://doi.org/10.34242/akmbaris.2019.21
20. Oyman, N. R. (2019). Bazı anadolu kilim motiflerinin sembolik çözümlemesi. Arış Dergisi, 14, 4-22. doi:10.34242/akmbaris.2019.119
21. Özkan, S. (2025). Mersin Erdemli ilçesi alata mezarlığı tarihi mezar taşları. 6. Uluslararası Sanat ve Estetik Sempozyumu Bildiri Kitabı (ss. 591-614), Asos Yayınevi.
22. Özkul, M. & Öter, A. (2019). Yörük kültüründe meydana gelen değişimler. 9. Milletlerarası Türk Halk Kültürü Kongresi Somut Olmayan Kültürel Mirasın Korunması Çalışmaları (ss. 475-506), Kültür ve Turizm Bakanlığı.
23. Selçuk, K. (2022). Nazar inancı ve doğu karadeniz bölgesi kirkitli havsız dokumalarındaki nazar motiflerinden örnekler. Güzel sanatlar Alanında Uluslararası Araştırmalar III (ss. 147-167), Eğitim Yayınevi.
24. Soysaldı, A. (2009). Düz dokuma teknikleri ve teknik desen çizimleri. Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
25. Sökmen, S. (2013). Bitlis Yöresi el dokumacılığı (Sanatta Yeterlik Tezi). Süleyman Demirel Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü.
26. Taş, E. (2022). Tarsus belediyesi koleksiyonundan bir grup heybe dokuma. Jass Studies-The Journal of Academic Social Science Studies, 15 (92), 353-382. 10.29228/JASSS.66000
27. Tay, L. (2022). Erdemli sorgun köyü su değirmenleri. İdil, 93, 787–804. 10.7816/idil-11-93-12
28. Tonus, E. & Kaynar, H. (2020). Mersin-Gözne yaylası’nda ıstar dokumacılığı ve örnekleri. Art-Sanat, 13, 387–415. 10.26650/artsanat.2020.13.0016
29. Uğuz, S. (2018). Nüfus defterlerine göre 19. yüzyılın ilk yarısında erdemli ve çevresi yörüklerinin idarî ve demografik durumu. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 7 (2), 1380-1392. https://izlik.org/JA95XM96XU
30. Ulak, A. (2015). Mersin Erdemli yöresi düz dokuma yaygıları (Yüksek Lisans Tezi). Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
31. Usluca Erim, Ö. Demir, H. ve Gezicioğlu, F. Y. (2017). Kültürel mirasın yaşatılmasına ilişkin paylaşımlı bir çalışma “mezitli dokuma projesi”. İdil Dergisi, 6 (38), 2933-2948. 10.7816/idil-06-38-20
32. Yeşildal, Ü. Y. (2019). Küpe motifinin kültür değişimi kuramları bağlamındaki yolculuğu. Millî Folklor, 124, 189-201. https://izlik.org/JA38FP28KJ
33. Kaynak Kişiler: Ayşe Dölek (1938 doğumlu), Ev hanımı
34. Adnan Dölek (1961 doğumlu), Emekli mühendis
35. Ümmühan Dölek (1961 doğumlu), Ev hanımı
36. Semra Ata (1968 doğumlu), Ev hanımı
37. Orhan Erdoğan, (1963 doğumlu), İşletme sahibi