Kültürel Bir Metin Olarak Oyun: Kahramanmaraş Çocuk Oyunlarında Sembolik Anlamlar ve Toplumsal Düzen

Öz

Kahramanmaraş’ta oynanan geleneksel çocuk oyunları, kültürel belleğin sürekliliği ve toplumsal düzenin çocuklara sezdirilerek aktarılmasında işlevsel bir rol üstlenen sembolik pratiklerdir. Oyunların yapıları, kuralları, roller arası ilişkileri ve sözel bileşenleri incelendiğinde, çocukların yalnızca fiziksel bir etkinliğe katılmadığı; dayanışma, liderlik, stratejik düşünme, adalet duygusu, tehdit algısı ve kolektif uyum gibi kültürel kodlarla temas ederek bunları deneyimsel düzeyde içselleştirdiği görülmektedir. Bu ritüel benzeri düzenler, çocukların toplumsal yaşamın değerlerini, normlarını ve ilişki biçimlerini somut deneyimler aracılığıyla öğrendikleri kültürel sosyalleşme süreçlerinin bir parçası olarak değerlendirilebilir. Clifford Geertz’in kültürü yorumlanabilir bir semboller ağı olarak kavramsallaştıran yaklaşımı temelinde, çalışmada ele alınan oyunlar birer “kültürel metin” olarak analiz edilmiştir. Hacı Ali Özturan’ın derlemelerine dayanan nitel çözümleme sürecinde oyun betimlemeleri içerik analiziyle kodlanmış; ardından Geertz’in yoğun betimleme yöntemiyle yorumlanmıştır. Bulgular, rekabet ve eğlence görünümü altında çok katmanlı bir kültürel anlam dünyasının bulunduğunu ve bu anlamların çocuklara açık bir öğretim süreciyle değil, doğrudan oyun deneyimi üzerinden aktarıldığını göstermektedir. Çalışma, geleneksel çocuk oyunlarının folklorik yönleri kadar kültürel-sosyal işlevlerini de açığa çıkararak bu pratiklerin kültürel yapı içindeki yerini yeniden tartışmaya açmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kültür
• sembolik antropoloji
• çocuk oyunları
• toplumsal düzen
• Clifford Geertz

Game as a Cultural Text: Symbolic Meanings and Social Order in Children’s Games of Kahramanmaraş

Öz

Traditional children’s games in the Kahramanmaraş region are symbolic practices that sustain cultural memory and implicitly transmit social order to children. Their structures, rules, role relations, and rhythmic-verbal elements show that children engage not merely in physical activity but also with cultural codes such as solidarity, leadership, strategic thinking, justice, threat perception, and collective cohesion, internalizing them through experience. These ritual-like structures can therefore be understood as part of cultural socialization, through which children encounter the meaning structures of the social world through concrete experiences. Drawing on Clifford Geertz’s view of culture as an interpretable web of symbols, this study analyzes the games as “cultural texts.” Based on Hacı Ali Özturan’s compilations, game descriptions were coded through content analysis and interpreted using Geertz’s method of thick description. The findings reveal a multilayered world of cultural meaning beneath the apparent competition and entertainment, with these meanings transmitted not through explicit instruction but through the experience of play itself. In the Kahramanmaraş case, themes of solidarity, leadership, threat perception, boundaries of honesty, group belonging, togetherness, and social visibility emerge as reflections of the local cultural structure within children’s social world. By highlighting both the folkloric dimensions and the cultural-social functions of traditional children’s games, the study reconsiders their place within the broader cultural structure.

Anahtar Kelimeler

• Culture
• symbolic anthropology
• children’s games
• social order
• Clifford Geertz

Kaynakça

1. And, M. (2012). Oyun ve bügü: Türk kültüründe oyun kavramı. İstanbul: Yapı Kredi.
2. Caillois, R. (2001). Man, play and games. (Çev. Meyer Barash). Illinois: University of Illinois.
3. Caillois, R. (2025). Mitos ve insan. (Çev. Haldun Bayrı). Ankara: Doğu batı.
4. Connell, R. W. (2019). Toplumsal cinsiyet ve iktidar. (Çev. Cem Soydemir). İstanbul: Ayrıntı.
5. Emiroğlu, K. & Aydın, S. (2003). Antropoloji sözlüğü. Ankara: Bilim ve Sanat.
6. Frazer, J. G. (2004). Altın dal: Dinin ve folklorun kökleri I. (Çev. Mehmet H. Doğan). İstanbul: Payel.
7. Geertz, C. (2010). Kültürlerin yorumlanması. (Çev. Hakan Gür). Ankara: Dost.
8. Güvenç, B. (1979). İnsan ve kültür. İstanbul: Remzi.

9. Hasanov, B. (2014). Clifford Geertz’e göre kültürel bir sistem olarak din. Bülent Ecevit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 1(2), 79-96.
10. Huizinga, J. (2018). Homo ludens: Oyunun toplumsal işlevi üzerine bir deneme. (Çev. Mehmet Ali Kılıçbay), İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
11. Lévi-Strauss, C. (1994). Yaban düşünce. (Çev. Tahsin Yükcel). İstanbul: Yapı Kredi.
12. Malinowski, B. (1990). Büyü, bilim ve din. (Çev. Saadet Özkal). İstanbul: Kabalcı.
13. Mirza, G. A. (2025). Yorumsamacı antropoloji. Erişim Tarihi: 16 Kasım 2025. https://ansiklopedi.tubitak.gov.tr/ansiklopedi/yorumsamaci_antropoloji.
14. Oğuz, M. Ö. ve Ersoy, P. (2005). Türkiye’de 2004 yılında yaşayan geleneksel çocuk oyunları. Ankara: Gazi Üniversitesi THBMER.
15. Ögel, B. (1995). Türk mitolojisi (kaynakları ve açıklamaları ile destanlar) 2. cilt. Ankara: Türk tarih Kurumu.
16. Önal Kılıç, S. (2025). Klasik Türk edebiyatı anlatı metinlerinde geleneksel bir eş seçme ritüeli: Elma atma. Millî Folklor, 145, 145-156.
17. Özdemir, N. (2002). Prof. Dr. Şükrü Elçin ve Türk çocuk oyunu araştırmaları. Millî Folklor, 52, 17-23.
18. Özdemir, N. (2006). Türk çocuk oyunları. Ankara Akçağ.
19. Özdemir, O. (2025). Maddi kültür bağlamında geleneksel Türk çocuk oyunlarının mekânsal boyutları. UFÜ Sosyal ve Beşeri Bilimler Dergisi, 2, 1-18.
20. Özturan, H. A. (2010). Kahramanmaraş’ta çocuk oyunları. Kahramanmaraş: UKDE.
21. Sallabaş, M. E. (2020). Halk biliminin işlevleri bağlamında geleneksel çocuk oyunları: RTÜK çocuk oyunları. Millî Folklor, 126, 99-109.
22. Sutton-Smith, B. (2001). The ambiguity of play. London: Harvard University.
23. Turner, V. (2018). Ritüeller yapı ve anti-yapı. (Çev. Nur Küçük). İstanbul: İthaki.
24. Van Gennep, A. (2022) Geçiş ritleri: Tabular, batıl inançlar, büyüler, ayinler ve törenler. (Çev. Oylum Bülbül Beşler). İstanbul: Nora.
25. Yazıcı Ersoy, H. (2010). Başkurt çocuk oyunları. Millî Folklor, 86, 75-86.