Eskişehir Adının Tarihsel Değişimi

Öz

Yerleşim alanlarının isimleri o bölgenin tarihsel ve kültürel sürekliliği hakkında bilgi vermektedir. Anadolu kentlerinin büyük bir kısmında adlandırma süreci açık biçimde izlenebilmekteyken Eskişehir adının kökeni, antik Dorylaion (Şarhöyük), Karacahisar (Karacaşehir) nedeniyle literatürde tartışmalı bir nitelik taşımaktadır. Önceki araştırmaların büyük bölümünde, Evliya Çelebi’nin “Müverrihler bu şehr içün sam binası olduğu içün Eskişehir” derler açıklamasından etkilenmiş ve yapılan bu açıklamaya dayanılarak şehrin mimari yapısı eski göründüğü için bu ismi aldığı belirtilmiştir. Bazı araştırmacılar ise Dorylaion (Şarhöyük) kentinin kalıntıları ile ilişkilendirerek eski kelimesinin antik kalıntılardan geldiğini savunmuştur. Bu çalışmanın amacı, söz konusu yaklaşımlardan farklı olarak Eskişehir adının kökenine tarihsel ve mekânsal süreklilik bağlamında yeni bir bakış açısı kazandırmaktır. Bu amaçla Bizans dönemi kaynakları, Selçuklu dönemine ait Cacaoğlu Vakfiyesi, Osmanlı kronikleri ile Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde kente gelen seyyahların kayıtları karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. İncelemeler sonucunda Eskişehir’in, antik Dorylaion ve Karacaşehir/Karacahisar’dan bağımsız biçimde Selçuklular tarafından Sultan Tepesi anlamına gelen “Sultan Eyüğü / Sultan Öyüğü” olarak adlandırılan, Osmanlı döneminde Sultanönü, günümüzde ise Odunpazarı adıyla bilinen yerleşimde kurulduğu tespit edilmiştir. Eskişehir adının yazılı kaynaklarda ilk kez Âşık Paşazâde ve Neşrî tarihlerinde görülmesi, Osmanlı Beyliği’nin kuruluş sürecinde Selçuklu dönemine ait bu yerleşimin “eski şehir” olarak algılanmasıyla ilişkilidir. Böylece Eskişehir adı, Osmanlı siyasi teşkilatlanmasının genişlemesi sürecinde sancak sistemindeki alanların genişlemesi sonrası Selçuklu döneminde kurulan günümüz Odunpazarı yerleşimini tanımlamak için Osmanlı devletine göre “eski” olan şehri adlandırmak için kullanılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Eskişehir
• Sultan Eyüğü
• Sultan Üyüğü
• Sultan Tepesi
• Sultanönü
• Karacahisar

The Historical Evolution of the Name "Eskişehir"

Öz

The names of settlements provide information about the historical and cultural continuity of that region. While the naming process can be clearly traced in most Anatolian cities, the origin of the name Eskişehir is a subject of debate in the literature due to its association with ancient Dorylaion and Karacahisar (Karacaşehir). Much of previous research has been influenced by Evliya Çelebi's statement, Historians call this city Eskişehir because of its ancient architecture, and it has been suggested that the city received this name because its architectural structure appears old. Departing from conventional interpretations, this study offers a fresh perspective on the etymological origins of Eskişehir by examining the city through the framework of historical and spatial continuity. For this purpose, Byzantine-era sources, the Cacaoğlu Endowment Deed from the Seljuk period, Ottoman chronicles, and the records of travelers who visited the city during the Seljuk and Ottoman periods were examined comparatively. As a result of the investigations, it has been determined that Eskişehir was founded independently from the ancient Dorylaion and Karacahisar, in the settlement called Sultan Eyüğü (meaning Sultan's Hill) by the Seljuks, known as Sultanönü during the Ottoman period, and currently known as Odunpazarı. The fact that the name Eskişehir first appears in written sources in the histories of Âşık Paşazâde and Neşrî is related to the perception of this settlement, dating back to the Seljuk period, as the old city during the establishment process of the Ottoman Principality. Thus, the name Eskişehir was used by the Ottoman state to refer to the city as old, meaning the settlement of present day Odunpazarı, founded during the Seljuk period, after the expansion of the sancak system within the Ottoman political organization.

Anahtar Kelimeler

• Eskişehir
• Sultan Eyüğü
• Sultan Üyüğü
• Sultan’s Mound
• Sultanönü

Kaynakça

1. Adalıoğlu, H. H. ve Demir, S. (2019). Eskişehir ili yerleşim adlarına göre Selçuklu ve Osmanlı izleri (11-16. yüzyıllar). Eskişehir: Osman Gazi Üniversitesi Yayınları.
2. Ahmedî (2019). İskendername (Y. Akdoğan & N. Kutsal, Çev.). İstanbul: Bilnet Matbaacılık ve Yayıncılık.
3. Ali Nazima ve Faik Reşad (2002). Mükemmel Osmanlı lügati. (N. Birinci, Çev.). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
4. Altınsapan, E.(1997). Ortaçağ’da Eskişehir ve çevresinde Türk sanatı (11-15. yüzyıllar mimarisi) [Doktora Tezi]. Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
5. Altınsapan, E. (1999). Ortaçağ’da Eskişehir ve çevresinde Türk sanatı. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
6. Altınsapan, ve Palalı, M. (2018). Osmanlı beyliğinin kurulduğu yer Eskişehir Karacahisar Kalesi 2011-2014 yılları kazı buluntuları. İstanbul: Doğu Kütüphanesi Yayınları.
7. Anna Kommena (1996). Alexiad. (B. Umar, Çev.). İstanbul: İnkılap Kitabevi.
8. Âşıkpaşazâde-Derviş Ahmed Âşıkî. (1913/14). Tevârih-i Âl-i Osman’dan Âşık Paşazâde tarihi. İstanbul: Matbaa-ı ‘Âmire. https://acikerisim.tbmm.gov.tr/items/0c3c8e44.

9. Âşıkpaşazâde-Derviş Ahmed Âşıkî. (2013). Aşıkpaşazade tarihi. (A. Kala, Çev.). İstanbul: Kamer.
10. Ayhaner, H. (1973). Tarih Bölümü, Eskişehir 1973 il yıllığı (s. 1-76). Eskişehir: Eskişehir Valiliği.
11. Boztepe, M. (2013). Osmanlı Devleti’nin taşra yönetimini şekillendiren “merkeziyetçilik” yaklaşımı ve günümüze etkileri. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (36), 1-14.
12. Cacaoğlu Nur El-din. (1989). Kırşehir emiri Caca oğlu Nur El-din’in 1272 tarihli Arapça-Moğolca vakfiyesi. (A. Temir, Çev.). Ankara: Türk Tarih Kurumu.
13. Cahen, C. (2022). Anadolu Selçuklu Devleti. İstanbul: Yeditepe Yayınları.
14. Darga, A. M. (1993). Şarhöyük-Dorylaion kazıları (1989-1992). XV. Kazı Sonuçları Toplantısı I, Ankara, Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları, (s. 481-502).
15. Darga, A. M. ve Sivas, T. (2000). Şarhöyük-Dorylaion 1999 Yılı Kazı Çalışmaları. 22. Kazı Sonuçları Toplantısı II, İzmir, Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları, (s. 51-62).
16. Darga, A. M. ve Sivas, T. (2002). 2000 Yılı Şarhöyük-Dorylaiorı Kazıları. 23. Kazı Sonuçları Toplantısı. 2. Ankara, Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları, (s. 207-218).
17. Demirkent, I. (2001). Ioannes Kinnamos’un historia’sı. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
18. Doğancı, K. (2013). Antik kaynaklara göre Bithynia’daki Cıvıtas’lar. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 14, (24). 167-186.
19. Doğru, H. (1992). XVI. yüzyılda Eskişehir ve Sultanönü Sancağı. Eskişehir: Afa Yayıncılık.
20. Doğru, H., İnalçık H., Parman E., Sivas, T., Aydı, N., ve Altuna, S. (1999). Osman Bey’in ilk fethi: Karacahisar Kalesi. (Anadolu Üniversitesi Araştırma Fonu Projesi, Proje ANA 1999/0824). Eskişehir.
21. Doğru, H. (2000). XX. yüzyıla girerken Eskişehir’de yönetim ve yöneticiler. ETO, 17 (77), 83-86.
22. Doğru, H. (2001). Karacahisar Kalesi ve Osmanlı devletinin kuruluşundaki önemi. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 1, (1), 106-127.
23. El Haravi. (2004). A lonely wayfarer’s guide to pilgrimage: ʻAlī ibn Abī Bakr al-Harawī’s kitāb al-ishārāt ilā maʻrifat al-ziyārāt. (J. W Meri, Çev.). New Jersy.
24. Erdoğan, A. (2015). Sultanönünden Eskişehir’e Sakarya türküsü. Ankara: Türk Dünyası Kültür Başkenti Ajansı Yayınları.
25. Evliya Çelebi. (1969). Evliya Çelebi seyehatnamesi. (Z. Danışman, Çev.). İstanbul.
26. Evliya Çelebi. (2012). Evliya Çelebi seyahatnamesi. (S. A. Kahraman & Y. Dağlı, Çev.). III. Kitap, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul.
27. İbn-i Batuta. (2010). İbn-i Batuta seyahatnamesi I. (A. S. Aykut, Çev.). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
28. İbnü’l- Adîm. (1982). Biyografilerle Selçuklular tarihi, İbnü’l- Adîm Bugyetü’t-taleb fi tarihi Haleb. (A. Sevim, Çev.). İstanbul: T.T.K. Basımevi.
29. İnalcık, H. (2007). Osman I. İslâm ansiklopedisi. (Cilt 33, ss. 443-453). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayını.
30. İşcan, N. (2006). Eskişehir: tarihin şehri. Eskişehir: İşcan Yayınları.
31. İzgi C. (1998). Herevî, Ali B. Ebû Bekir, İslâm ansiklopedisi, (Cilt 17, ss. 221-222). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayını.
32. İznik, E. (2005). Roma İmparatorluk döneminde Dorylaeum’un genel görüntüsü. O. Beklan Çetin, A. O. Alp, E. İznik (Ed.) I. Uluslararası Dünden Bugüne Eskişehir Sempozyumu, Ankara: Ankara Üniversitesi Yayını, (s. 369-379).
33. Karasu, C., Sakarya, T. M. ve Berber, O. (2010). Osmangazi ilkler ve Karacahisar. Ankara: Eskişehir Odunpazarı Belediyesi Yayınları.
34. Kâşgarlı Mahmud. (1985). Dîvânu Lugâti’t-Türk. (B. Atalay, Çev.). Ankara: Türk Tarih Kurumu.
35. Katip Çelebi. (2010). Cihannüma. (N. Bayhan, Çev.). İstanbul: Büyükşehir Belediyesi Yayınları.
36. Kavlakoğlu, M. (2005). Phrygia Epiktetos kentlerinden Dorylaion- Dorylaeum antikkenti [Yüksek Lisans Tezi]. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
37. Kemalpaşazade - İbn Kemal. (2014). Tevarih-i Al-i Osman. (S. Abdullah, Çev.). İstanbul: Çamlıca Yayınları.
38. Kılıç, O. (2014). 19. yüzyıl kadar Sultanönü (Eskişehir) sancağının yöneticileri. Asos, 9, (4), 659-673. https://doi.org/10.7827/Turkishstudies.6807
39. Kinnamos. (2001). Ioannes Kinnamos’un Historia’sı. (I. Demirkent, Çev.). Ankara: TTK.
40. Koca, S. ve Menteşe, S. (2020). Eskişehir merkez ilçelerinde (Odunpazarı ve Tepebaşı) Topografik Faktörlere Göre Yerleşimin Dağılışı. Ege Coğrafya Dergisi, 29 (2), 2020, 217-228.
41. Köylü, Z. (2020). XX. yüzyıl başlarında Eskişehir. (M. Atak, Çev.). Seyyahların Gözüyle Eskişehir içinde (s. 47-70). Ankara, Dorlion Yayınları.
42. Küpeli, Ö. (2001). IV. Selçuklu ve beylikler döneminde Afyonkarahisar. Ş. Öz-Alp (Ed.), Afyonkarahisar kütüğü 1, (s. 125-148). Afyon: Afyon Kocatepe Üniversitesi.
43. Linder, R. P. (2008). Osmanlı tarihöncesi. (A. Arel, Çev.). İstanbul: Kronik.
44. Manaz, S. (2019). Bizans Dönemi Dorylaion’u ile Anadolu Selçuklu şehri Sultan Eyüğü/ Sultan Öyüğü'nün (Eskişehir) fiziki yapıları [Doktora Tezi]. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
45. Matrakçı Nasuh-Nasuh b. Abdullah (h. 942.) Matrakçı Beyan-ı menazil-i sefer-i Irakayn-i Sultan Süleyman. C.17. https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/TY/nekty05964.
46. Mehmed Neşrî. (1913/4). Devlet-i Osmaniye tarihi (1330). https://portal.muteferriqa.com/ islandora/search/Ne%C5%9Fr%C3%AE%20Tarihi%2C%20Kit%C3%A2b-%C4%B1%20Cihan N%C3%BCm%C3%A2%20?type=edismax&lang=1.
47. Mehmed Neşrî (1949). Kitab-ı Cihan-Nümâ, Neşri tarihi. (F. R. Unat & M. A. Köymen, Çev.). Ankara: T.T.K.B.
48. Mehmed Neşrî. (2011). Aşiretten imparatorluğa Osmanlı tarihi 1288-1485. (N. Öztürk, Çev.). İstanbul: Timaş Yayınları.
49. Niketas Khoniates. (1995). Historia. (F. Işıltan, Çev.). Ankara: Türk Tarih Kurumu.
50. Oğuzoğlu, Y. ve Emecen, F. (1995). Eskişehir. İslâm ansiklopedisi. (Cilt 11, ss. 398-401). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayını.
51. Oktay, A., Çağıran, A. ve Gülşen, F. (1986). Eskişehir. Eskişehir Valiliği Yayınları. EskişehirUğur Ofset Matbaacılık ve Gazetecilik A.Ş.
52. Oruç Bey. (2009). Osmanlı tarihi. VII, (N. Öztürk, Çev.). İstanbul: Bilge Kültür Sanat.
53. Özüdoğru, Ş. (2000). Odunpazarı Mestanoğlu Halil evi. Anadolu Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi. 1 (2), 277-294.
54. Pilancı, H. (2004). Eskişehir çevresindeki yer adları üzerine bir inceleme. I. Uluslararası Dünden Bugüne Eskişehir Sempozyumu bildirileri Eskişehir: Anadolu Üniversitesi (s. 249-255.)
55. Sarıkoyuncu, A., Önder, S. ve Erşan, M.; (2002). Milli mücadelede Eskişehir. Eskişehir: Osmangazi Üniversitesi Yayınları.
56. Sevim, A. (1999). İbnü’l-Adîm. İslam ansiklopedisi. (Cilt 20, ss. 478-479). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayını.
57. Sezen, T. (2006). Osmanlı yer adları. Ankara: T.C. Başbakanlık, Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Yayını.
58. Sivas T. (2002). Geçmişten günümüze Eskişehir. M. Erdoğan (Ed.), Kentimiz Eskişehir (s. 88-155). Eskişehir: Eskişehir Ticaret Odası.
59. Soysal, M. (1973). İlden ile Türkiye. İstanbul: Hürriyet Yayınları.
60. Sönmez, N. (1984). Eskişehir’de Odunpazarı tarihi yerleşiminin fiziksel gelişimi ve geleneksel konut dokusunda dizgisel çözümlemeler [Doktora Tezi]. İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü.
61. Strabon. (1987). Coğrafya. Anadolu kitap: XII, XIII, XIV. (A. Pekman, Çev.). İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
62. Şarhöyük (Dorilaion) fotoğrafı (2025). https://arkeoloji.anadolu.edu.tr/sarhoyukdorylaion-kazisi/sarhoyukdorylaion-hakkinda adresinden alındı.
63. Tanör, B. (1985) Anayasal gelişmelere toplu bir bakış. Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi. (Cilt 1, ss. 10-26). İstanbul: İletişim Yayınları.
64. Tokmakçıoğlu, E. (2011). Kentlerimizin adı nereden geliyor? Ankara: İsim Yayınları.
65. Topal, M. (2011). Eskişehir vakıfları tahrir defteri. İstanbul: Sahaflar Kitap Sarayı.
66. Tunçdilek, N. (1953). Eskişehir ovası [Doktora Tezi]. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
67. Turan, O. (2010). Selçuklular zamanında Türkiye. İstanbul: Ötüken Kitabevi.
68. Umar, B. (1993). Türkiye’deki tarihsel adlar. İstanbul: İnkılap Kitabevi.
69. Yenidoğan, H. (2021). Büyük Selçuklu ordusunun Malazgirt’e (1071) giden güzergahı. Asia Minor Studies. 9, (1), 735-742.
70. Yılmazyaşar, H., Uzun, M. C. ve Zafer, N. (2024). 2023 Yılı Karacahisar Kalesi Kazı Çalışmaları. S. Ateşoğulları (Ed.). 44. Uluslararası Kazı, Araştırma ve Arkeometri Sempozyumu, Nevşehir, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayını, (s. 237-247).