The Shrine of Prophet İdris Through the Aspects of Tangible and Intangible Cultural Heritage: A Cult Site from Antiquity to Islam

Öz

Dating back to the 19th century, the Nebi İdris Makam Tomb is an important example of traditional architecture in Antakya. Beliefs about Prophet Idris, along with his associated cult and historical rituals, profoundly influenced the structure's formation, making it a significant example of “intangible cultural heritage”. The stone tomb, which previously included a cemetery, is a small, square-plan structure based on a baldachin core, featuring a dome supported by pendentives on a cubic body. The Arabic entrance inscription explicitly dedicates the site to Prophet Idris, praising his qualities, while recording the construction date, the village's old name, and the architects' names. However, legible dates on some graves indicate the cemetery predates this inscription, suggesting the tomb existed beforehand and underwent extensive reconstruction on the inscribed date. Research reveals the shrine, incorporating influences from numerous cultures across geographies and time periods, possesses the characteristics of a cult site extending from Hermes to Idris, while being associated with traditional crafts. This study first provides an architectural analysis of the mausoleum, followed by a cultural reading evaluating the religious, intellectual, artistic, and social data that constitute its cult characteristics and essential importance using historical and contemporary findings. Unfortunately, the mausoleum suffered severe damage from the devastating earthquakes of February 6, 2023. Subsequently, the original structure was demolished and replaced with a substandard, reinforced concrete mausoleum. Thus, the monumental and traditional "signifier" of this intangible cultural heritage was irreversibly damaged.

Anahtar Kelimeler

• Tomb
• Hermes
• Enoch
• Antioch
• architectural history
• cultural heritage
• Alawite

Somut ve Somut Olmayan Kültürel Miras Yönleriyle Nebi İdris Makam Türbesi: Antikiteden İslam’a Bir Kült Mekanı

Öz

19. yüzyıla tarihlenen Nebi İdris Makam Türbesi, geleneksel mimarinin Antakya’daki önemli bir temsilcisidir. Yapının oluşumunda İdris Peygamber’le ilgili inançlar ile onunla ilişkili kült ve çeşitli tarihi-kültürel ritüeller etkili olmuştur. Dolayısıyla yapı “somut olmayan kültürel miras” bağlamında da önemli bir örnektir. Geçmişte bir haziresi de bulunan kâgir türbe, kübik gövde üzerinde pandantif geçişli kubbesiyle kare planlı küçük bir yapıdır. Baldaken çekirdek esaslıdır. Giriş açıklığı üzerindeki Arapça inşa kitabesinde İdris Peygamber’e açık ithaf belirtilirken onun vasıflarına övgü ifadeleri sıralanmış, tarih, köyün eski adı ve mimar adlarına yer verilmiştir. Hazire bakiyesi bazı mezarlar üzerinde okunan tarihler, türbe kitabesinde verilen tarihten önce de burada hazirenin mevcut olduğunu göstermektedir. Bu da türbenin aslında önceden de var olduğunu, kitabede verili tarihte kapsamlı onarım ya da yeniden inşa gerçekleştiğini düşündürmektedir. Araştırmalar sonucunda türbenin, coğrafyalar ve zaman boyunca birçok kültür-inanç etkilerini bünyesine alarak Hermes’ten İdris’e uzanan, zanaatlarla de ilişkilendirilebilecek bir kült mekân özelliği taşıdığı anlaşılmıştır. Bu çalışmada, söz konusu türbenin önce teknik bir okumayla mimari analizi ve tanıtımı yapılmakta, ardından kült özelliklerini oluşturan ve binanın esas önemini ortaya çıkaran kültürel bir okumayla dini-düşünsel-sanatsal-sosyal veriler tarihsel ve güncel bulgularla değerlendirilmektedir. Türbe ne yazık ki 6 Şubat 2023 depremlerinin yıkıcı etkisiyle ağır hasar almış; daha sonra özgün yapı tamamen ortadan kaldırılarak yerine niteliksiz, betonarme bir türbe inşa edilmiştir. Böylece somut olmayan kültürel mirasın anıtsal ve geleneksel “göstergesi” zedelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Türbe
• Hermes
• Hanok
• Antakya
• mimarlık tarihi
• kültürel miras
• Alevi

Kaynakça

1. Ağbaht, M., & Greve, M. (2024). The fann, a genre of oral poetry in Antiochian Arabic: Remarks on form and performance practice. Journal of Semitic Studies, 69(2), 965-990. doi:https://doi.org/10.1093/jss/fgad048
2. Ahmet Cevdet Paşa. (1969). Kısas-ı Enbiyâ ve Tevârih-i Hulefâ - C.1. (M. Çevik, Dü.) İstanbul: Üçdal Neşriyat.
3. Altın, A. (2015). Gaziantep Türk-İslam Mimarisi (Eyyubiler'den Cumhuriyet'e). Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk İslam Sanatları Anabilim Dalı Doktora Tezi.
4. And, M. (2023). Minyatürlerle Osmanlı-İslam mitologyası (9 b.). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
5. Antioch Excavation Collection. (1932, 05 23). The excavation of antioch-on-the-orontes. (P. University, Prodüktör) 06 08, 2025 tarihinde Antioch Excavation Collection, Department of Art and Archaeology, Princeton University: https://collections.visualresources.princeton.edu/Detail/objects/3405 adresinden alındı
6. Antioch Excavation Collection. (1934, 08 23). The excavation of antioch-on-the-orontes. Antioch Excavation Collection, Department of Art and Archaeology, Princeton University: https://collections.visualresources.princeton.edu/Detail/objects/4599 adresinden alındı
7. Arık, M. O. (1967). Erken devir Anadolu-Türk mimarisinde türbe biçimleri. Anadolu/Anatolia(11), 57-100. doi:10.1501/andl_0000000097
8. Arslan, M. (2017). Anadolu'da Selçuklu çağı cami ve mescit mimarisi (plan-mimari-süsleme). Erzurum: Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Doktora Tezi.

9. Atölye METAntiochia. (2024, Haziran 5-26). Evler - Ziver Paşa Köşkü. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, Yapı Uygulama ve Araştırma Merkezi, Atölye METAntiochia - Antakya Sivil Mimarisi ve Metaverse Deneyimi Sanal Sergisi: https://sanal-sergi.msgsu.edu.tr/atolye-metantiochia/ adresinden alındı
10. Bakırer, Ö. (1981). Selçuklu öncesi ve Selçuklu dönemi Anadolu mimarisinde tuğla kullanımı. Ankara: Orta Doğu Teknik Üniversitesi.
11. Bartlett, W. H. ([1961]). Asi kenarlarında (1836). (E. Kızıldağlı, Çev.) Ankara: Yargıçoğlu Matbaası.
12. Benekay, Y. (1963, 01 24). Terzilerin Piri İdris Aleyhisselam'ın mezarında neler gördüm. Hayat Mecmuası, s. 6-7.
13. Büyükaşık, A. (2011). Yakto'da iz bırakanlar - Nebi İdris. Yakto Çevre-Kültür-Sanat Dergisi(17 (Ekim-Kasım-Aralık)), 28-29.
14. Büyükaşık, A. (2018). Ninemin çıkrığı. Hatay: Güney Rüzgarı.
15. Çal, H. (2024). Selçuklu - Osmanlı mezar Taşlarında terim, tip ve yöntem sorunları. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı.
16. Çam, N. (2010). Türk kültür varlıkları envanteri: Adana - 01. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
17. Çam, N., Agah, H., & Berberoğlu Şen, B. N. (2023). Hatay vakıf eserleri. İstanbul: Vakıf Katılım.
18. Çoruh, H., & Çaparlar, A. (2012). Yaşayan el sanatları ve sanatkarıyla Hatay (Tarihten günümüze). Hatay: Hatay Valiliği.
19. Daş, E. (2007). Erken dönem Osmanlı türbeleri (1300-1500). İstanbul: Gökkubbe Yayınları.
20. Defne Kaymakamlığı. (2025). Mahalle muhtarları. 06 08, 2025 tarihinde http://www.defne.gov.tr/muhtarlarimiz-telrehberi adresinden alındı
21. Demir, A. (1996). Çağlar içinde Antakya. İstanbul: Akbank Yayınları.
22. Derchain, P. (2000). Tanrılar - Eski Mısır'da kutsallık ve tanrılar sorunu. Y. Bonnefoy (Dü.) içinde, Antik Dünya ve Geleneksel Toplumlarda Dinler ve Mitolojiler Sözlüğü (M. E. Özcan, Çev., Cilt 2, s. 1045-1050). Ankara: Dost Kitabevi Yayınları.
23. Diyanet İşleri Başkanlığı, Kur'an-ı Kerim. (2026). 02 20, 2026 tarihinde Kur'an-ı Kerim (Meal): https://kuran.diyanet.gov.tr/mushaf/kuran-meal-1/meryem-suresi-19/ayet-52/diyanet-isleri-baskanligi-meali-1 adresinden alındı
24. Doğru Bayazıt, N., Sencer, M., Sencer, O., Sey, Y., & Yücel, A. (1966). Samandağ bölgesi köy araştırmaları: Vakıflı Köyü - Bir köy monografisi (Seri C - Araştırmalar - Sayı: 4). İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi Mimarlık Fakültesi, Yapı Araştırma Kurumu.
25. Downey, G. (1963). Ancient Antioch. Princeton, New Jersey: Princeton University Press.
26. Duman, L. (2016). Vatan'ın son parçası Hatay'daki uluslaştırma politikaları. İstanbul: İletişim Yayınları.
27. Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır. (2024). Kur'an-ı Kerim (Mealli, Transkriptli, Tecvidli). Konya: Haktan Yayın Dağıtım.
28. Eraslan, A. (2009). Antakya ve çevresinde el sanatları. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 6(12), 373-402. https://www.ajindex.com/dosyalar/makale/acarindex-1423909485.pdf adresinden alındı
29. Erhat, A. (2000). Mitoloji Sözlüğü (9 b.). İstanbul: Remzi Kitabevi.
30. Excavation of Antioch-on-the-Orontes. (1932-1939). Antioch Excavation Collection, Department of Art and Archaeology, Princeton University: https://collections.visualresources.princeton.edu/Detail/collections/C-000004 adresinden alındı
31. Gök Gürhan, S. (2011). Bir seramik definesinin öyküsü - Saruhanoğlu Beyliği'nin mirası: Manisa Gülgün Hatun Hamamı Seramikleri. Manisa: Manisa Belediyesi Kültür Yayınları.
32. Gök, S. (2021). Manisa Ulu Cami'nin örtü ve duvar sisteminde ortaya çıkarılan testiler. Sanat Tarihi Dergisi, 30(1), 567-589. doi:https://doi.org/10.29135/std.841256
33. Gün, D. (2022). Osmanlı döneminde Antakya ve çevresinde ipekçilik (XVI-XX. Yüzyıllar Arası). O. Özkaya, V. Payaslı, & A. Eraslan (Dü) içinde, Anadolu'nun Kraliçesi Antakya - Eski Çağlardan Günümüze Tarihte Kadim Bir Kent Hafızası (s. 69-107). Ankara: Gazi Kitabevi.
34. Gün, D. (2025). From Mulberry Orchards to silk: Silk production in Antakya (1737-1773). Journal of Universal History Studies, 8(2), 314-328. doi:10.38000/juhis.1645936
35. Gündüz, A. (2009). XVI. Yüzyılda Antakya Kazası (1550-1584). Antakya: Mustafa Kemal Üniversitesi Yayınları.
36. Harman, Ö. F. (2000). İdrîs. TDV İslam Ansiklopedisi (Cilt 21, s. 478-480). içinde İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi. https://islamansiklopedisi.org.tr/idris adresinden alındı
37. Hatay Kültür Envanteri. (2011). Ankara: Hatay Valiliği Yayınları.
38. Hermes Trismegistus School. (tarih yok). https://htsk.ie/contact/ adresinden alındı
39. Hoe, G. (1728). Hanok (Figures de la Bible'dan bir örnek) . https://tr.wikipedia.org/wiki/Hanok adresinden alındı
40. İnce, G. (2009). Hatay'da bulunan ziyaret-yatır yerleri ile ilgili inanışlar ve bu ziyaretler etrafında oluşan efsaneler. Sakarya: Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı, Halk Bilimi Yüksek Lisans Tezi.
41. Jasser, L., Khalaf, S., Sabbağ, A., & Mamo, A. (2010). Halep'te adım adım Osmanlı'nın izinde - Halep'te Osmanlı Döneminde inşa ve tadil edilen mimari eserlerin envanteri. (A. Özpay, & İ. Yakar, Dü) Ankara-Gaziantep: Gaziantep Üniversitesi.
42. Kahn-Lyotard, L. (2000). Hermes. Y. Bonnefoy (Dü.) içinde, Antik Dünya ve geleneksel toplumlarda dinler ve mitolojiler sözlüğü (H. Turan, Çev., Cilt 1, s. 401-406). Ankara: Dost Kitabevi Yayınları.
43. Kara, A. (2005). 19. Yüzyılda Bir Osmanlı şehri Antakya. İstanbul: IQ Yayınları.
44. Karasu, M. (1997). Doğa ve tarih beldesi Harbiye. Antakya.
45. Kenfield, S. (2014). Antakya kazılarının tarihçesi. S. Redford (Dü.) içinde, Antioch on the Orontes (Early Explorations in the City of Mosaics) | Asi'deki Antakya (Mozaikler Şehrinde İlk Araştırmalar) (A. Keskin, & T. Şare, Çev., s. 37-77). İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınları.
46. Keser, İ. (2005). Nusayrilik - Arap Aleviliği (5 b.). Adana: Karahan Kitabevi.
47. Kılıç, M. E. (1998). Hermes. TDV İslam Ansiklopedisi (Cilt 17, s. 228-233). içinde İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi. https://islamansiklopedisi.org.tr/hermes adresinden alındı
48. Kılıç, M. E. (2010). Hermesler Hermesi (İslam Kaynakları Işığında Hermes ve Hermetik Düşünce). İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
49. Kitab-ı Mukaddes. (2000). Kitab-ı Mukaddes (Eski ve yeni Ahit) [Tevrat, Zebur (Mezmurlar) ve İncil] (İbranî, Kildanî ve Yunanî dillerinden çeviri). İstanbul: Kitabı Mukaddes Şirketi.
50. Kızıldağlı, E. (1943). Antakya kapılarında. İstanbul: Başarı Yayınları.
51. Kızıldağlı, E. (1964). Halk hazineleri (İnançlarımız). İstanbul: Doğruluk.
52. Köklü Karagöz, L. (2026, 01 24). Hataylı "Yaşayan İnsan Hazinesi", ipek böceği yetiştiriciliğinin yaygınlaşmasını istiyor. Anadolu Ajansı: https://www.aa.com.tr/tr/kultur/hatayli-yasayan-insan-hazinesi-ipek-bocegi-yetistiriciliginin-yayginlasmasini-istiyor/3809559 adresinden alındı
53. Köy İşleri Bakanlığı. (1965). Köy Envanter Etüdlerine Göre Hatay. Ankara: Köy İşleri Bakanlığı Yayınları.
54. Library Of Congress. (2026). Library of Congress - Digital Collections - Photos, Prints, Drawings. https://www.loc.gov/collections/ adresinden alındı
55. Mango, C. ([2006]). Bizans mimarisi. (B. İşler, Dü., & M. Kadiroğlu, Çev.) Ankara: Özel basım.
56. Masters, B. (2017). Halep: Osmanlı İmparatorluğu'nun Kervan Kenti. A. Berktay (Dü.) içinde, Doğu İle Batı Arasında Osmanlı Kenti – Halep, İzmir ve İstanbul (S. Yalçın, Çev., 2 b., s. 19-94). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
57. Medeniyetler Beşiğinde Yaşam/a. (2024, Mayıs 30). Hatay Antakya Nebî İdris makamı deprem sonrası (...) onarılıyor. 02 02, 2026 tarihinde medeniyetlerbesigindeyasam: https://www.instagram.com/p/C7lf4NAKock/?img_index=4 adresinden alındı
58. Medeniyetler Beşiğinde Yaşam/b. (2024, Mayıs 31). 02 02, 2026 tarihinde medeniyetlerbesigindeyasam: https://www.instagram.com/p/C7o0xT3qgTY/ adresinden alındı
59. Medeniyetler Beşiğinde Yaşam/c. (2024, Haziran 2). İmece Usulü Türbe Onardılar. 02 02, 2024 tarihinde https://www.youtube.com/watch?v=VuCt2SfHnXY adresinden alındı
60. Mertcan, H. (2014). Türk Modernleşmesinde Arap Aleviler (Tarih-Kimlik-Siyaset) (2 b.). Adana: Karahan Kitabevi.
61. Najbjerg, T., & Moss, C. (2014). Antiokheia Orontes'in Greko-Latin Dönem Tarihçesi. S. Redford (Dü.) içinde, Antioch on the Orontes (Early Explorations in the City of Mosaics) | Asi'deki Antakya (Mozaikler Şehrinde İlk Araştırmalar) (A. Keskin, & T. Şare, Çev., s. 23-35). İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınları.
62. Nakib, B. (2012). Eski Antakya’dan Görünümler, Tarihsel Yapılar ve Eski Ünlü Yerler. Antakya: Antakya Belediyesi Kültür Yayınları.
63. Ousterhout, R. (2016). Bizans'ın yapı ustaları. (F. Yavuz, Çev.) İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınları.
64. Önkal, H. (1992). Osmanlı hanedan türbeleri. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları.
65. Önkal, H. (2015). Anadolu Selçuklu türbeleri (2 b.). Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
66. Öter, N. (2021). Anadolu Selçuklu Mimarisinde Tuğla Kubbeler. Gazi Türkiyat(28), 103-114. doi:https://izlik.org/JA38RG44EB
67. Özbay, E. (2009). Bab-ı esrar: Yakto. Hatay Kültür ve Keşif Dergisi(20), 24-29.
68. Özbay, E. (2017a). Antakya Kırsal Çevresinde Kültürel ve Sosyo-Ekonomik Bir Gösterge Olarak Eski Ev Mimarisi. H. Mertcan (Dü.) içinde, Asi Gülüşlüm - Ah Güzel Antakya (s. 225 -244). İstanbul: İletişim Yayınları.
69. Özbay, E. (2017b). Kültürel bir fenomen ve imge olarak halk kahramanı Cemil Hayek ve hakkında söylenegelen halk destanı. H. Mertcan (Dü.) içinde, Asi Gülüşlüm - Ah Güzel Antakya (s. 97-111). İstanbul: İletişim Yayınları.
70. Özbay, E. (2023). Hatay - Aşağı Asi Havzası Kırsal Mimarisinde Yapı Ustaları, Gelenekleri Ve Terminolojisi Üzerine Bir Araştırma. Sanat Tarihi Yıllığı(32), 389-429. doi:https://doi.org/10.26650/sty.2023.1259346
71. Özbay, E. (2025). Daphne’de eski bir sağlık kültü ve bir adak yapısı olarak Şeyh Yusuf el-Hekim Köprüsü bağlamlarında kültürel örüntüler. Ege Sosyal Bilimler Dergisi, 6(1), 65-107. doi:https://doi.org/10.70029/esbd.1722192
72. Özbay, E. (2025). Kültür varlıkları ışığında tarihten bugüne Anadolu - Suriye kültür-sanat bağlantıları. Ehlen Dergisi(7), 11-15.
73. Özbek, T. (2006). Nusayri Etnik Kimliğinin Simgesel Oluşumu. Hatay: Mustafa Kemal Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Antropoloji Anabilim Dalı Yüksek Lisans Tezi.
74. Özbudun, S. (2004). Hermes'ten İdris'e dinsel bir geleneğin dönüşüm dinamikleri. Ankara: Ütopya Yayınevi.
75. Özdemir, İ. (2015). Haydarîler, Kilazîler ve gök cisimlerinin çekim gücü. M. E. et-Tavil içinde, Arap Alevîleri Tarihi (s. lxxiv-lxxviii). Adana: Karahan Kitabevi.
76. Quellinus, A. (1650-54). Mercurius. https://la.wikipedia.org/wiki/Fasciculus:Mercurius.jpg adresinden alındı
77. Redford, S. (Dü.). (2014). Antioch on the Orontes (Early Explorations in the City of Mosaics) | Asi'deki Antakya (Mozaikler Şehrinde İlk Araştırmalar). (A. Keskin, & T. Şare, Çev.) İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınları.
78. Sahillioğlu, H. (1991). Antakya. TDV İslam Ansiklopedisi (Cilt 3, s. 228-232). içinde İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi. 06 07, 2025 tarihinde https://islamansiklopedisi.org.tr/antakya adresinden alındı
79. Sofist Libanios. (2021). Antakya'ya Övgü -XI. Söylev-. (H. İstanbullu, Çev.) İstanbul: Kapra Yayıncılık.
80. Sovtna Gazetesi. (2024, Mayıs 9). 02 02, 2026 tarihinde Defne'ye bağlı Gümüşgöze Mahallesi'nde bulunan Nebi İdris Türbesi bu şekilde yıkıldı: https://www.instagram.com/reel/C6vVRIWMArN/ adresinden alındı
81. Sözen, M. (1968). Anadolu'da eyvan tipi türbeler. Anadolu Sanatı Araştırmaları, 1, 167-234.
82. Şancı, F. (2006). Hatay İlinde Türk Mimarisi. Ankara : Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Doktora Tezi.
83. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. (2026). Yaşayan insan hazineleri ulusal envanteri. https://yakegm.ktb.gov.tr/TR-12929/yasayan-insan-hazineleri-ulusal-envanteri.html adresinden alındı
84. Tekin, K. H. (2008). Halep'teki Osmanlı Dönemi dini eserleri. Kayseri: Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Doktora Tezi.
85. Tekin, M. (2000). Hatay Tarihi -Osmanlı Dönemi-. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
86. Tekin, M. (2004). Tarihte Antakya depremleri. VI. Hatay Tarih ve Kültür Sempozyumu (Antakya, 19-20 Nisan 2002) Bildirileri (s. 205-226). içinde Antakya: Hatay Folklor Araştırmaları Derneği.
87. Temiz, F. M. (2014d). Şenköy Şeyh Ahmet Kuseyri Külliyesi. M. Acara Eser, E. Bilget Fataha, & G. Koyun (Dü) içinde, XVI. Ortaçağ-Türk Dönemi Kazıları ve Sanat Tarihi Araştırmaları Sempozyumu (18-20 Ekim 2012) Bildirileri (Cilt 2, s. 733-747). Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi Yayınları.
88. Temiz, F. M. (2019). Hatay Vakıflı köyünün yerleşim dokusu ve mimarisi üzerine bir değerlendirme. Hatay (Anavatana Katılışının 80. Yıl Armağanı) (s. 434-469). içinde İstanbul: Hiper Yayın.
89. Temiz, F. M. (2025). Aktepe Türkmen mezarlığında bir grup kaideli sandık tipi mezarın ortaya çıkarılması ve rekonstrüksiyonu. A. Gündüz, & Ö. F. Kadan (Dü) içinde, Hatay Araştırmaları - VIII (s. 213-244). İstanbul: Kriter Yayınevi.
90. The British Museum. (19th Dyn.). Papyrus, EA9901,3: Book of the Dead of Hunefer (Hw-nfr) frame 3. https://www.britishmuseum.org/collection/object/Y_EA9901-3 adresinden alındı
91. TKGM. (2025, 12 14). Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü parsel sorgulama uygulaması: https://parselsorgu.tkgm.gov.tr/#ara/cografi/36.148912655557425/36.13702888473718 adresinden alındı
92. Tuncer, O. C. (1986). Anadolu Kümbetleri (1-Selçuklu Dönemi). Ankara: Güven Matbaası.
93. Türk, H. (2009-a). Kültürlerin Bin yıllık hoşgörüsü evliyalar diyarı Hatay. Adana: Karahan Kitabevi.
94. Türk, H. (2009-b). Nusayriliğin (Arap Aleviliği) belirgin özellikleri. Etkileşim ve Değişme Boyutunda Antakya Geleneksel Kültürü - İnançlar, Gelenekler ve Ritüeller (s. 55-94). içinde Antakya: Antakya Kent Akademisi.
95. Türkmen, A. F. (1937). Mufassal Hatay (Tarih-Coğrafya--Edebiyat-İçtimai Durum- Lengüistik Durum – Folklor – Etnografya ve Hatay Davasını İhtiva Eden 4 Cilt). İstanbul: Cumhuriyet Matbaası.
96. Ulaşlı, B., İleri, B., & Can, F. (2021). Hatay yellow strain (Bombyx mori L.) under the threat of extinction: Determination of morphological and biological features with some reviews. Mustafa Kemal Üniversitesi Tarım Bilimleri Dergisi, 26(2), 266-271. https://dergipark.org.tr/tr/pub/mkutbd/article/860085 adresinden alındı
97. Werfel, F. (1997). Musa Dağ'da kırk gün. (S. N. Kaya, Çev.) İstanbul: Belge Yayınları.
98. Weulersse, J. (1934). Antioche Essai De Géographie Urbaine. Bulletin d'études orientales(4), 27-79. https://www.jstor.org/stable/41603140 adresinden alındı
99. Winter, S. (2024). Orta Çağ Halep Döneminden Türkiye Cumhuriyeti Dönemine Arap Alevilerinin Tarihi. (O. Gayretli, Çev.) İstanbul: Pegasus Yayınları.
100. Yavuz, Y. Ş. (2007). Peygamber. TDV İslam Ansiklopedisi (Cilt 34, s. 257-262). içinde İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi. https://islamansiklopedisi.org.tr/peygamber adresinden alındı