Economics Education in the Ottoman Empire: Institutions and Debates, from the 1830s to 1923

Yıl 2025, Cilt: 80 Sayı: 3, 491 - 517, 10.09.2025

Alaaddin Tok , Altuğ Yalçıntaş , Ercan Eren

https://doi.org/10.33630/ausbf.1517836

Öz

In this article, we examine the evolution of economics education in the Ottoman Empire, based on the selected writings of Galib Haldun, Ahmed Muhiddin, and Edip Serdengeçti. We consider this Ottoman literature, which has been neglected until today, as an important source to understand the evolution of economics education in Turkey over the past 200 years and to shed light on the origins of the economics taught in today’s institutions. We engage with the following research questions: Was there a need for an economics department or even a faculty of economics in 1923? What kind of economics education should have been provided in this newly established department? This study also reveals how economics education was shaped in the late period of the empire and the early years of the republic. We believe that the emphasis in publications on economics education will provide insights into the shaping process of economics education up to the present

Anahtar Kelimeler

Ottoman Empire , Economics education , Galib Haldun , Ahmed Muhiddin , Edip Serdengeçti

Osmanlı İmparatorluğu’nda İktisat Eğitimi: Kurumlar ve Tartışmalar, 1830’lardan 1923’e

Öz

Bu makalede cumhuriyetin ilanına kadar olan dönemde Galib Haldun, Ahmed Muhiddin ve Edip Serdengeçti tarafından yazılan yazılardan hareketle Osmanlı İmparatorluğu’ndaki iktisat eğitiminin evrimini ele alıyoruz. Türkiye’deki geçmişi 200 yıla yaklaşan iktisat eğitiminin evrimini anlamak ve günümüz kurumlarında okutulan iktisadın kökenlerine ışık tutmak için bugüne kadar ihmal edilmiş bu Osmanlıca literatürü önemli bir kaynak olarak değerlendiriyoruz. Şu araştırma sorularıyla ilgileniyoruz: 1923 yılında bir iktisat bölümü ve hatta bir iktisat fakültesinin açılmasına ihtiyaç var mıydı? Açılacak bu bölümde nasıl bir iktisat eğitimi verilmeliydi? Bu çalışma, imparatorluğun son dönemlerinde ve cumhuriyetin ilk yıllarında iktisat eğitiminin nasıl şekillendiğini, hangi akademik ve ideolojik kaygıların etkili olduğunu da ortaya koymaktadır. İktisat eğitimi üzerine yapılan yayınlardaki vurguların, dönemin eğitim anlayışına ışık tutacağı ve bugüne kadar gelen iktisat eğitiminin şekillenme süreci konusunda önemli ipuçları sunacağı kanaatindeyiz.

Anahtar Kelimeler

Osmanlı İmparatorluğu , İktisat eğitimi , Galib Haldun , Ahmed Muhiddin , Edip Serdengeçti

Kaynakça

• Archigenes, S. (1843). Tasarrufat-ı mülkiye (A. Suçu, Çev.). İstanbul.
• Archigenes, S. (1843 [2011]). Tasarrufat-ı mülkiye: Osmanlı’da bir politik iktisad kitabı (A. Suçu, Çev.). H. Genç & M. E. Özgür (Der.), Kitabevi Yayınları.
• Babaoğlu, R. (2024). İlm-i Servet’ten modern iktisat bilimine: Türkiye’de ekonomi ve finansal bilimlerin gelişiminde Mekteb-i Mülkiye faktörü. Y. Pustu, A. Şenel, & H. Y. Karacabey (Der.), Türkiye İktisat Kongresi 2023 bildiriler kitabı içinde (ss. 547–572). Türk Tarih Kurumu.
• Baskıcı, M. M. (2009). Mekteb-i Mülkiye’den Siyasal Bilgiler Fakültesi’ne 150 yılın kronolojisi. Mülkiye Dergisi, 33(265), 249–276.
• Cangır, A., & Baskıcı, M. M. (2000 [2022]). Mülkiye tarihi: Mülkiye’den Siyasal’a 160 yılın öyküsü. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları.
• Cavid, M. (1900). İlm-i iktisat. Matbaa-i Amire.
• Chavance, B., Batifoulier, P., Favereau, O., Jallais, S., Labrousse, A., Lamarche, T., Orléan, A., & Tinel, B. (2018). Hepsi aynı şeyi söyleyecekse bu kadar çok iktisatçıya ne gerek var? Çoksesli bir iktisat için manifesto (Ç. Akdere, Çev.). İletişim Yayınları.
• Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). (1911, 9 Mart). MF.İBT. 323/28.
• Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). (1911, 12 Mart). MF.MKT. 1169/24.
• Çakır, C., & Akar, Ş. K. (1998). İktisat eğitiminin beşiği İ. Ü. İktisat Fakültesi’nin kuruluşu. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası, 49, 271–310.
• Çakmak, D. (2011). Osmanlı iktisat düşüncesinin evrimi: Societas ve universitas gerilimi. Libra Kitap.
• Çankaya, A. (1969a). Son asır Türkiye tarihinin önemli olayları ile birlikte yeni Mülkiye tarihi ve Mülkiyeliler (Cilt I: 1859-1968). Mars Matbaası.
• Çankaya, A. (1969b). Son asır Türkiye tarihinin önemli olayları ile birlikte yeni Mülkiye tarihi ve Mülkiyeliler (Cilt III: 1860-1908). Mars Matbaası.
• Demir, K. (2014). Osmanlı’da iktisadi dergicilik (1857-1923) [Yayımlanmamış doktora tezi]. İstanbul Üniversitesi.
• Dinç, G. (2021). Mekteb-i Mülkiye hocalarına ödenen maaş sorunları. O. Çelik, C. U. Çiner, & A. Pekel (Der.), Türkiye'nin modernleşme süreci ve Mekteb-i Mülkiye içinde (ss. 97-112). Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları.
• Emiroğlu, K. (2021a). İktisat eğitimi. K. Emiroğlu, B. Danışoğlu, & B. Berberoğlu (Der.), Ekonomi sözlüğü içinde (ss. 385–389). Islık Yayınları.
• Emiroğlu, K. (2021b). Sakızlı Ohannes Paşa. K. Emiroğlu, B. Danışoğlu, & B. Berberoğlu (Der.), Ekonomi sözlüğü içinde (ss. 665–666). Islık Yayınları.
• Ercoşkun, T. (2021). Mekteb-i Mülkiye-i Şahane İdadisi: Mercan İdadisi. O. Çelik, C. U. Çiner, & A. Pekel (Der.), Türkiye'nin modernleşme süreci ve Mekteb-i Mülkiye içinde (ss. 97-112). Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları.
• Erdoğan, A. (2016). Hamidiye Ticaret Mektebi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul Üniversitesi.
• Erdoğan, A. (2019). Osmanlı Devleti’nde kurulan ilk özel ticaret okulu: Heybeliada Rum Ticaret Mektebi. Avrasya İncelemeleri Dergisi, 8(1), 35–53.
• Erdoğan, M. C. (2021). Çağdaş Türk iktisat düşüncesinin oluşumunda Mekteb-i Mülkiye'nin yeri. O. Çelik, C. U. Çiner, & A. Pekel (Der.), Türkiye'nin modernleşme süreci ve Mekteb-i Mülkiye içinde (ss. 537-552). Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları.
• Eren, E. (2023). Türkiye'de ilk iktisat (maliye) bölümlerin açılması ve iktisatçı (maliyeci) mesleği. İktisat ve Toplum, 154, 53-64.
• Eren, E., & Tok, A. (2024). Darülfünun'dan üniversiteye iktisat muallim ve müderrisleri. İktisat ve Toplum, 160, 80-88.
• Ermiş, F. (2020). Osmanlı’da iktisadi düşünce tarihi: 19. yüzyıl öncesi gelişmeler (M. Tek & A. Edirneligil, Çev.). Albaraka Yayınları.
• Ete, M. (1933). Bizde kürsü iktisatçıları ve iktisat ilmi. Kadro, 2(23), 45–51.
• Fındıkoğlu, Z. F. (1946). Türkiye’de iktisat tedrisatı tarihçesi ve iktisat fakültesi teşkilatı. İsmail Akgün Matbaası.
• Genç, H., & Özgür, M. E. (2011). Osmanlı İmparatorluğu’nda politik iktisat düşüncesinin evrimine kısa bir bakış. H. Genç & M. E. Özgür (Der.), Osmanlı’da bir politik iktisat kitabı: Tasarrufat-ı Mülkiye içinde (ss. 9–46). Kitabevi Yayınları.
• Günçavdı, Ö. (2018). İstanbul Teknik Üniversitesi’nde iktisat bilimi ve iktisat eğitiminin yüz yılı. Efil Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 1(1), 96–146.
• Haldun, G. (1916a). Tanzimat devrinde matbuat ve neşriyat-ı iktisadiye - I. İktisadiyat Mecmuası, 30, 6–7.
• Haldun, G. (1916b). Tanzimat devrinde matbuat ve neşriyat-ı iktisadiye - II. İktisadiyat Mecmuası, 32, 3–4.
• Haldun, G. (1916c). Tanzimat devrinde matbuat ve neşriyat-ı iktisadiye - III. İktisadiyat Mecmuası, 37, 2–5.
• Haldun, G. (1917). Tanzimat devrinde matbuat ve neşriyat-ı iktisadiye - IV. İktisadiyat Mecmuası, 68, 5–7.
• Hoffman, F. (1919 [2023]). Türk üniversitelerinde iktisat ve hukuk alanının geliştirilmesi (E. Kılıç, E. Eren, & A. Kibritçioğlu, Çev.). İktisat ve Toplum Dergisi, 156, 69–83.
• Hübner, O. (1852 [1869]). Ekonomi tercümesi: Fenn-i idare (M. Midhat, Çev.). Cemiyet-i İlmiye Matbaası.
• Hübner, O. (1852 [1870]). İlm-i tedbir-i servet (A. Hilmi, Çev.). Mekteb-i Harbiye-i Hazret-i Şâhâne Matbaası.
• İlkin, S. (1972). 1920-1960 döneminde Türkiye'deki iktisat ve ticaret eğitimi ile ilgili kuruluşların gelişimi tarihi üzerine bir deneme. F. Görün (Der.), Türkiye'de üniversitelerde okutulan iktisat üzerine içinde (ss. 3-38). ODTÜ Yayınları.
• İlm-i iktisad tedrisatı. (1906, 30 Nisan). Sabah, 5947, 1.
• Keçetep, İ. (2016). Türkiye’de iktisat biliminin doğuşu. Uluslararası Yönetim, İktisat ve İşletme Dergisi, 12(12), 823–834.
• Kılınçoğlu, D. T. (2015 [2023]). Osmanlı İmparatorluğu’nda iktisat ve kapitalizm (O. Gayretli, Çev.). Heretik Yayıncılık.
• Koç, İ. S. (2013). Osmanlı Devleti’nde iktisat eğitiminin gelişmesi (1859–1923) [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul Üniversitesi.
• Mardin, Ş. (1962). Türkiye’de iktisadi düşüncenin gelişmesi, 1838-1918. Ankara Üniversitesi SBF Maliye Enstitüsü.
• Münif Paşa, M. (1861). Tarih-i evrak-ı nakdiye ber-vech-i umumi. Mecmua-ı Fünun, 1(6), 221–231.
• Memlekete iktisat mütefekkirleri mi yetiştirmek istiyoruz? (1924, 9 Temmuz). Cumhuriyet, 64, 5.
• Mertoğlu, S. (2003). Modern Türk düşüncesi üzerine erken bir değerlendirme: Ahmed Muhiddin (1892-1923). Divan: Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi, 14, 85–118.
• Muhiddin, A. (1921). Die Kulturbewegung im Modernen Turkentum. J. M. Gebhardt's Verlag.
• Muhiddin, A. (1923a, 14 Ocak). İktisadi meselemiz nedir? Akşam, 1549, 3.
• Muhiddin, A. (1923b, 27 Ocak). İktisadi tedrisatımız. Akşam, 1562, 3.
• Muhiddin, A. (2004). Modern Türklükte kültür hareketi (S. Mertoğlu, Çev.). Küre Yayınları.
• Nadaroğlu, H. (1985, Nisan 22–24). Türkiye'de yükseköğretim kurumlarında bugüne kadar izlenen maliye eğitimi ve politikası [Sempozyum bildirisi]. Türkiye 1. Maliye Eğitimi Sempozyumu, Eskişehir, Türkiye.
• Nizami, A. (1921). Türk Darülfünunu’nda ilk doktora tezi ve bir teklif. Aydınlık, 3, 74–77.
• Ohannes, S. (1862). İlm-i servet-i milel. Mecmua-ı Fünun, 14, 86–92.
• Ohannes, S. (1880 [2015]). Osmanlı’da modern iktisadın izinde 1 - Mebadi-i ilm-i servet-i milel. F. Dığıroğlu, H. Genç, & M. E. Özgür (Der.). Dergâh Yayınları.
• Ökçün, G. A. (1968 [1999]). Türkiye İktisat Kongresi 1923 - İzmir: Haberler - Belgeler - Yorumlar. Sermaye Piyasası Kurulu Yayınları.
• Özgür, M. E., & Genç, H. (2011). An Ottoman classical political economist: Sarantis Archigenes and his Tasarrufat-ı Mülkiye. Middle Eastern Studies, 47(2), 329–342.
• Özgür, M. E., & Genç, H. (2014). Sarantis Archigenes (Serandi Arsizen), Pellegrino Rossi and the spread of the classical approach in the Ottoman Empire. European Journal of the History of Economic Thought, 21(3), 421–447.
• Partalcı, E. (2020). Darülfünun Hukuk Fakültesi’nden bir sayfa: Edip Serdengeçti ve mülkiyet düşüncesi. On İki Levha Yayıncılık.
• Risale-i tedbir-i umran-ı mülki. (1833). [El yazması]. Viyana Nationalbibliothek, Codex Mixt. 1169.
• Sabahaddin, M. (1908a). Terbiye-i milliye ve ıslahat-ı şahsiye. Terakki, 19-20, 7–8.
• Sabahaddin, M. (1908b). Teşebbüs-i şahsi ve tevsi-i mezuniyet hakkında bir izah. Kütübhane-i Cihan.
• Say, J. B. (1815 [1852]). İlm-i tedbir-i menzil (S. Abroyan, Çev.). Mühendisoğlu Ohannes Matbaası.
• Sayar, A. G. (1986 [2000]). Osmanlı iktisat düşüncesinin çağdaşlaşması (Klasik Dönem’den II. Abdülhamid’e). Ötüken.
• Sayar, A. G. (2003). İlk iktisat muallimi Serendi Arşizen. İstanbul Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, 29, 115–127.
• Serdengeçti, E. (1921). Mülkiyet nehcinin vech-i tekamülü. Matbaa-i Askeriye.
• Serdengeçti, E. (1923). Darülfünun’da iktisat tedrisatı. Türkiye İktisad Mecmuası, 15, 39–40.
• Şahin, H. (2012). Osmanlı medreselerinde iktisat eğitimi. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 9(20), 93–102.
• Şerif, M. (1861a, 26/29 Eylül). Bankaların envaı ile tabiatlarına dair. Tercüman-ı Ahval, 84, 2–3; 85, 2–3.
• Şerif, M. (1861b 3/5 Eylül). Ekonomi politik ilminin tarikiyle hudud-ı tabiyesinin tahdidi beyanındadır. Tercüman-ı Ahval, 74, 3; 75, 2.
• Şerif, M. (1861c, 14/17/19/21 Kasım). İtibar-ı umum-i ticarete dair. Tercüman-ı Ahval, 105, 2–3; 106, 2–3; 107, 2–3; 108, 3.
• Şerif, M. (1861d, 19/22 Ağustos). Sanayi ve ziraattan hangisinin hakkımızda hayırlı olduğuna dair. Tercüman-ı Ahval, 68, 2–3; 69, 3–4.
• Şerif, M. (1863). Lüzum-ı sa’y u amel. Mecmua-ı Fünun, 1(7), 333–337.
• Tekdemir, A. (2011). Osmanlı Devleti’nde ilk ticari gazete: Ceride-i Ticaret. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 13(1), 209–221.
• Tökin, İ. H. (1931). İktisat nasıl okutulmalı? TO Matbaası.
• Uygur, E., & Erdoğdu, O. S. (2005). Avrupa, ABD ve Türkiye'de iktisat eğitimi. E. Uygur (Der.), İktisat eğitimi (Ulusal İktisat Eğitimi Sempozyumu) içinde (ss. 57–115). İmaj Yayınevi.
• Üsdiken, B. (2023). Türkiye’de iş dünyası için yükseköğretim: Osmanlı’dan günümüze. İmge Kitabevi.
• Vurgun, A. (2021). 20. yüzyılın başlarında Maarif Nezareti penceresinden Mekteb-i Mülkiye'ye bakış. O. Çelik, C. U. Çiner, & A. Pekel (Der.), Türkiye'nin modernleşme süreci ve Mekteb-i Mülkiye içinde (ss. 113–151). Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları.
• Wells, C. (1860 [2020]). İlm-i tedbir-i mülk: Devlet yönetme bilimi ya da Türkçe yazılan ilk politik ekonomi denemesi. M. Dursun (Der.). VakıfBank Kültür Yayınları.
• Yalçıntaş, A., Kızılyurt, Ö., Başaran, V., Tok, A., Gelmedi, Ş., Gencer, F., & Bal, E. (2022–2025). Turkish Political Economy Database, from the 1800s to date. Open Science Framework. https://doi.org/10.17605/OSF.IO/AY7U6