"The Delicacy of ‘Subtle Democracy’ Towards the Press: Press Policy During the Democrat Party’s First Election Period (1950-54)"

Öz

This study examines the press policies of the Democrat Party (DP) during the period often referred to as its "golden years" (1950-1954). Having come to power with the promise of greater democracy during the transition to a multi-party system, the DP initially developed strong relations with the press. However, the central argument of this study is that from the very first day in power, the DP systematically aimed to keep the press under control in order to maintain its authority. This was one of the outcomes of DP’s populism. Although the 1950-1954 period is generally considered a positive era for press freedom, this research reveals that the party consciously implemented policies to steer the press and suppress dissenting voices. Based on primary sources such as journalists’ memoirs, laws and regulations, parliamentary records, and archival documents, as well as previous research on the subject, this study examines the economic and legal mechanisms used by the DP to control the press. The findings demonstrate that DP’s press policies were not merely reactive but were deliberately designed to consolidate power and restrict journalistic freedom. By contributing to the historiography of the press, this study critically re-evaluates the DP’s relationship with the media during its first electoral term.

Anahtar Kelimeler

• Democrat Party
• Press policies
• press freedom
• control of the press

“İnce Demokrasi”nin Basına Gösterdiği İncelik: Demokrat Parti’nin İlk Seçim Döneminde (1950-54) Basın Politikası

Öz

Bu çalışma, Demokrat Parti’nin (DP) “altın yılları” (1950-1954) olarak nitelenen dönemdeki basın politikalarını incelemektedir. Çok partili sisteme geçiş sürecinde daha fazla demokrasi vaadiyle yola çıkan DP, başlangıçta basın ile güçlü ilişkiler geliştirmiştir. Ancak bu çalışmanın temel savı, DP’nin iktidara geldiği günden itibaren gücünü korumak için basını sistemli bir şekilde kontrol altında tutmayı amaçladığıdır. Bu, DP’nin milli iradenin tek temsilcisi olduğu iddiasının sonuçlarından biridir. 1950-1954 dönemi, genellikle basın özgürlüğü açısından olumlu bir dönem olarak değerlendirilse de bu araştırma, partinin basını yönlendirme ve muhalif sesleri bastırmaya yönelik bilinçli politikalar yürüttüğünü ortaya koymaktadır. Dönemin gazeteci anıları, yasa ve yönetmelikleri, Meclis tutanakları ve arşiv belgeleri ile ve konu üzerine yapılmış araştırmalara dayanan çalışma, DP’nin basını kontrol altına almak için kullandığı ekonomik ve yasal mekanizmaları incelemektedir. Çalışmanın bulguları, DP’nin basın politikalarının tepki niteliğinde değil, iktidarını sağlamlaştırmak ve gazetecilik özgürlüğünü kısıtlamak amacıyla bilinçli bir şekilde oluşturulduğunu göstermektedir. Bu çalışma, basın tarihi alanına katkı sağlayarak, DP’nin ilk seçim dönemindeki basınla ilişkisini eleştirel bir bakış açısıyla yeniden değerlendirmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Demokrat Parti
• Basın politikası
• basın denetimi
• basın özgürlüğü
• ince demokrasi

Kaynakça

1. Süreli Yayınlar ve Devlet Arşivleri Başkanlığı Belgeleri
2. Resmi Gazete, 24 Temmuz 1950 (Ankara).
3. Resmi Gazete, 11 Aralık 1951 (Ankara).
4. Resmi Gazete, 20 Haziran 1952 (Ankara).
5. Resmi Gazete, 16 Aralık 1953 (Ankara).
6. Resmi Gazete, 17 Mart 1954 (Ankara).
7. TBMM Tutanak Dergisi, Dönem 7, Cilt 24, Birleşim 64, 13 Haziran 1946 (Ankara).
8. TBMM Tutanak Dergisi, Dönem 9, Cilt 1, Birleşim 3, 29 Mayıs 1950 (Ankara).

9. Ulus, 13 Temmuz 1951 (Ankara).
10. Vatan, 8 Ocak 1946 (İstanbul).
11. BCA 30.18.1.2/123.69.20, 4.09.1950
12. BCA 30.18.1.2/123.70.3, 4.09.1950
13. BCA 30.18.1.2/123.71.14, 16.09.1950
14. BCA 30.18.1.2/123.71.19, 16.09.1950
15. BCA 30.18.1.2/124.102.19, 08.02.1951
16. BCA 30.18.1.2/125.18.13, 07.03.1951
17. BCA 30.18.1.2/126.70.16, 27.09.1951
18. BCA 30.18.1.2/126.70.20, 27.09.1951 BCA 30.18.1.2/126.71.4, 27.09.1951
19. BCA 30.18.1.2/128.11.9, 11.02.1952
20. BCA 30.18.1.2/128.29.14, 14.04.1952
21. BCA 30.18.1.2/130.70.14, 18.09.1952
22. BCA 30.18.1.2/130.70.14, 18.09.1952
23. BCA 30.18.1.2/130.75.13, 09.10.1952
24. BCA 30.18.1.2/130.76.3, 13.10.1952
25. BCA 30.18.1.2/131.27.8, 06.04.1953
26. BCA 30.18.1.2/131.27.8, 06.04.1953
27. BCA 30.18.1.2/132.53.3, 29.06.1953
28. BCA 30.18.1.2/132.56.12, 13.07.1953
29. BCA 30.18.1.2/133.86.5, 25.10.1953
30. BCA 30.18.1.2/135.40.5, 25.04.1954
31. BCA 30.18.1.2/480.68.8, 15.07.1950
32. BCA 162.497.2/Dosya Ek: 960/21 10-9-0-0 BCA 196.607.1/Dosya Ek: 960/21 10-9-0-0
33. Diğer Kaynaklar
34. 5680 sayılı Basın Kanunu. (1950). TBMM Zabıt Ceridesi, 77-83.
35. Ağaoğlu, S. (1967). Arkadaşım Menderes. Rek-Tur kitap servisi.
36. Ahmad, F. (1996). Demokrasi sürecinde Türkiye: 1945 - 1980 (2. baskı). Hil Yayın.
37. Alacı, B. (2021). İktidarının ikinci döneminde (1954-1957) Demokrat Parti politikalarının muhalif basına yansıması: Akis Dergisi örneği. Belgi Dergisi, 22, 453-480.
38. Albayrak, M. (2004). Türk siyasi tarihinde Demokrat Parti, 1946-1960 (1. baskı). Phoenix.
39. Alemdar, K. (1996). Anadolu Ajansı (1920-1980) devlet propaganda örgütünün gelişimi. İletişim ve tarih içinde (1. bs, ss. 58-127). İmge Kitabevi.
40. Alemdar, K. (2014a). Demokrat Parti yönetiminde i̇letişimin denetimine yeni bir örnek: Özel mektupların okunması ve kopyalanması”. İletişim Araştırmaları, 12(1), 45-75.
41. Alemdar, K. (2014b). Tan olayı ve Zekeriya Sertel’in ABD’ye i̇ltica girişimi. F. Özbilgen (Ed.), Hıfzı Topuz’a armağan kitabı: İletişimin devrim yılları içinde (1. bs, ss. 19-52). İLAD.
42. Alemdar, K. (2017a). Demokrat parti döneminde resmi ve özel ilanlar. Türkiye’de kitle iletişimi: Dün, bugün, yarın içinde (2. bs, C. 1, ss. 248-250). Türkiye Gazeteciler Cemiyeti.
43. Alemdar, K. (2017b). Demokrat Parti ve basın. Türkiye’de kitle iletişimi: Dün, bugün, yarın içinde (2. bs, C. 1, ss. 232-243). Türkiye Gazeteciler Cemiyeti.
44. Alemdar, K. (2017c). Neşriyat Türk Anonim Ortaklığı. Türkiye’de kitle iletişimi: Dün-bugün-yarın içinde (2. bs, C. 1, ss. 271-275). Gazeteciler Cemiyeti.
45. Alemdar, K. (2017d). Tek parti yıllarının iletişim politikaları 1920-1950. Türkiye’de kitle iletişimi:dün-bugün-yarın içinde (2. bs, C. 1, ss. 32-40). Gazeteciler Cemiyeti Yayınları.
46. Arcan, H. E. (2016). Nail Güreli ile Sözlü Tarih Görüşmesi. S. Gezgin, V. Polat, & H. E. Arcan (Ed.), Türkiye sözlü basın tarihi içinde (1. basım, ss. 1-42). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
47. Arcayürek, C. (1985). Demokrasinin ilk yılları 1947-1951 (2. baskı). Bilgi Yayınevi.
48. Atalay, L. (2024). DP lideri Adnan Menderes’in söyleminde hürriyet: Hürriyet mücadelesinden hürriyet nizamına. Mülkiye Dergisi, 48(2), 369-402.
49. Atuk, F. G. (2020). Medya ve iktidar ilişkisi bağlamında Demokrat Parti’nin ilan ve reklam politikaları. Erciyes İletişim Dergisi, 7(1), 533-556.
50. Başar, A. H. (2007). Ahmet Hamdi Başar’ın hatıraları (M. Koraltürk, Ed.; 1. baskı). İstanbul Bilgi Üniversitesi.
51. Bayar, C. (t.y.). Başvekilim Adnan Menderes (1. Basım). Baha Matbaası.
52. Berkes, N. (1997). Unutulan yıllar (1. baskı). İletişim.
53. Bulunmaz, B. (2012). Türk basın tarihi içerisinde Demokrat Parti dönemi ve sansür uygulamaları. Öneri Dergisi, 10(37), 203-214.
54. Demirel, T. (2011). Türkiye’nin uzun on yılı: Demokrat Parti iktidarı ve 27 Mayıs darbesi (1. baskı). İstanbul Bilgi Üniversitesi yayınları.
55. Demokrat Parti. (1988). Sosyalizm ve toplumsal mücadeleler ansiklopedisi içinde (C. 6, ss. 1940-1968). İletişim.
56. Ekşi, O. (2017). Gazetecilikte geçen: O yıllar... (1952-1956) (1. Basım). Kaynak Yayınları.
57. Emre Kaya, A. E. (2011). Demokrat Parti̇ dönemi̇nde basın-i̇kti̇dar i̇li̇şki̇leri̇. İstanbul Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi | Istanbul University Faculty of Communication Journal, 1(39), 93-118.
58. Emre Kaya, A. E. (2023). Demokrat Parti döneminde basın. S. Güleç Solak, M. Kaya, Y. E. Ökmen, S. Ökten, Z. Zelan, & B. K.Aktuna (Ed.), Türk basın tarihini yeniden düşünmek içinde (1. bs, ss. 195-202). Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı Yayınları.
59. Erdoğan, B. (2024). Demokrat Parti döneminin son yılında (1959-1960) yerel basının durumu: Resmi ilan ve reklam gelirleri tablosu ışığında bir analiz. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 15(1), 36-47.
60. Eroğul, C. (1970). Demokrat Parti tarihi ve ideolojisi (1. bs). Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları.
61. Faik, B. (2001a). Matbuat basın derken—Medya (1. baskı, C. 2). Doğan Kitap.
62. Faik, B. (2001b). Matbuat basın derken—Medya: C. Cilt 2 (1. baskı). Doğan Kitapçılık.
63. Gevgilili, A. (1981). Yükseliş ve düşüş. Altın Kitaplar Yayınevi.
64. Kabacalı, A. (1990). Türkiye’de basın sansürü. Gazeteciler Cemiyeti Yayınları.
65. Karaca, A. (2009). Necip Fazıl Adnan Menderes İlişkisi Mektuplar ve Belgelerle. Lotus Yayınevi.
66. Karagöz Kızılca, G. (2024). Türkiye’de basın tarihi çalışmaları: Lisansüstü tezler üzerine bibliyometrik bir inceleme. Etkileşim, 14, 222-245.
67. Karakuş, E. (1977). 40 yıllık bir gazeteci gözü ile işte Ankara. Hürriyet Yayınları.
68. Kılçık, H. (Ed.). (1991). Adnan Menderes’in konuşmaları, demeçleri, makaleleri Mayıs 1950-Aralık 1951: C. 2. Cilt. Demokratlar Kulübü Yayınları:3.
69. Kılıç, E., & Kalkan, E. (2021). 1950-1960 yılları arasında Türkiye’de sol ideolojinin güvenlikleştirilmesi. Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, 69, 343-359.
70. Kubilay, Ç. (2014). Demokrat Parti döneminde basında ispat hakkı tartışmaları. İletişim:araştırmaları, 12(1), 11-43.
71. Öymen, A. (2009). Öfkeli yıllar (1. baskı). Doğan Kitap.
72. Pelivan, M. (2024). Sahte balayının sonu: Demokrat Parti i̇ktidarında politik çatışmanın bir yansıması olarak Ulus gazetesinin kapatılması. İlef Dergisi, 11(2),52-87.
73. Sertel, M. Z. (1968). Hatırladıklarım 1905-1950. Yaylacık Matbaası.
74. Som, C. (2008). Parazitli demokrasi Demokrat Parti’nin radyo davası. Yenigün Haber Ajansı Basın ve Yayıncılık A.Ş.
75. Sunar, İ. (1988). Cumhuriyet dönemi Türkiye ansiklopedisi içinde (C. 8, ss. 2076-2087). İletişim.
76. Toker, M. (1991a). Demokrasimizin İsmet Paşa’lı yılları: 1944-1973 DP yokuş aşağı 1954-1957 (2. Basım). Bilgi Yayınevi.
77. Toker, M. (1991b). Demokrasimizin İsmet Paşalı yılları, 1944-1973 DP’nin altın yılları 1950-1954 (Genişletilmiş 2. basım, C. 2). Bilgi Yayınevi.
78. Topuz, H. (2003). Türk basın tarihi: II. Mahmut’tan holdinglere (2. bs). Remzi Kitabevi.
79. Türk Barışseverler Cemiyeti’nin basına tebliği. (1950, Ağustos). Barış Dergisi, 4.
80. Uzun, R. (2010). Basın Etiği Açısından Kurumsallaşma Çabaları: Basın Birliği. N. Güngör (Ed.), Cumhuriyet Döneminde İletişim Kurumlar Politikalar içinde (1. bs, ss. 129-150). Siyasal Kitabevi.
81. Uzun, R. (2014). Medya-siyaset ilişkileri: Türkiye’de savunucu gazetecilik olgusunun incelenmesi. İletişim Kuram ve Araştırma Dergisi, 39, 129-147.
82. Uzunçayır, C. (2024). Yüzüncü yılında Türkiye Cumhuriyeti: Cumhuriyet-demokrasi tartışması bağlamında bir değerlendirme denemesi. Yönetim ve Ekonomi Dergisi, 31(4), 695-722.
83. Üstün, H. (2020). Türk Basın Birliği: Islah Girişimi ve Kapatılması (1944-1946). İletişim Kuram ve Araştırma Dergisi, 2020(50), 28-45.
84. Yıldız, N. (1996). Demokrat Parti iktidarı ve basın (1950-1960). Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 51(1), 481-505.
85. Yılmaz, M., & Doğaner, Y. (2006). Demokrat Parti döneminde bakanlar kurulu kararı ile yasaklanan yayınlar. Kebikeç, İnsan Bilimleri İçin Kaynak Araştırmaları Dergisi, 22, 151-204.