Akademinin Piyasalaşmasından Akademiye Öykünen Piyasalara: Erken Cumhuriyet’ten Günümüze Bir Ad Olarak ‘Akademi’ Sözcüğünün Dönüşümü

Öz

Bu makale akademi sözcüğünün Türkiye’deki adlandırma pratiklerinde geçirdiği tarihsel ve semantik dönüşümü incelemektedir. Sözcüğün Cumhuriyet’in ilk yıllarında yalnızca resmi nitelikli, yüksek düzeyde bilim ve sanat faaliyetleriyle ilişkili kurumları adlandırmak üzere kullanıldığı; ancak 1960’lardan itibaren özel teşebbüsler aracılığıyla piyasaya açıldığı ve nihayet 21. Yüzyıl’da dijital ortamlarda doğrudan mal ve hizmetleri tanımlayan bir ifadeye dönüştüğü gösterilmektedir. Bu üç uğrak -resmi, ticari ve dijital kullanımlar- üzerinden akademi sözcüğünün semantik alanındaki genişleme ve kaymalar analiz edilmektedir. Böylelikle sözcüğün sosyal, ekonomik ve ideolojik dönüşümlere eşlik eden anlam dönüşümü tartışmaya açılmaktadır. Kavramlar tarihi ve tarihsel anlambilim çalışmalarından yararlanılan bu makalede, bir ideali temsil etmek üzere de kullanılabilen akademinin zamanla piyasada prestij aktarımı sağlayan stratejik bir adlandırma aracına dönüştüğü ileri sürülmektedir. Bu bağlamda sözcüğün yeni kullanımları yalnızca toplumsal değişimin dildeki yansımaları olarak değil, aynı zamanda dili ve anlam alanlarını dönüştüren etkin söylem pratikleri olarak ele alınmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Akademi
• Üniversite
• Piyasalaşma
• Akademiye öykünme
• Neoliberalizm

From the Marketization of Academia to Markets Emulating Academia: The Transformation of the Word Academy as a Name from the Early Republican Period to the Present

Öz

This article examines the historical and semantic transformation of the term academy within naming practices in Turkey. It demonstrates that in the early years of the Republic the term was used exclusively to designate institutions of an official character associated with high-level scientific and artistic activity; yet beginning in the 1960s it opened to the market through private enterprises, and ultimately, in the twenty-first century, it evolved into an expression that directly denotes goods and services in digital environments. Through these three junctures—official, commercial, and digital uses—the article analyzes the expansion and shifts in the semantic field of academy. In doing so, it opens to discussion the transformation of meaning that accompanies social, economic, and ideological changes. Drawing on conceptual history and historical semantics, the article argues that academy, which could also be used to represent an ideal, gradually turned into a strategic naming device that enables the transfer of prestige within the market. In this regard, the new uses of the term are treated not only as linguistic reflections of social change, but also as active discursive practices that transform language and semantic fields

Anahtar Kelimeler

• Academy
• University
• Marketization
• Emulation of academia
• Neoliberalism

Kaynakça

1. Akyıldız, A. (2018). İlk Türk Akademisi Encümen-i Dâniş. Türkiye Bilimler Akademisi Yayınları.
2. Alpkaya, H. F. (2020, Aralık 14-16). Öğretim Elemanları Sendikası ve akademik özgürlük [Bildiri özeti]. Bir İnsan Hakkı Olarak Akademik Özgürlük Çevrimiçi Konferansı. https://www.insanhaklariokulu.org/konferans/konusmacilar-bildiriler/
3. Arslanoğlu, R. A. (2002). Küreselleşme ve üniversite. Uludağ Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 21(1), 1-12.
4. Aytaç, A. M. & Yılmaz, Z. (2008). Devlet-piyasa ikileminin ötesinde bir mücadele alanı olarak üniversite. S. Akyol & Coşkun, M. K. (Ed.) Dönüştürülen üniversiteler ve eğitim sistemimiz (ss. 409-424). Eğitim Sen Yayınları.
5. Ayverdi, İ. (2008). Misalli büyük Türkçe sözlük. 1. Cilt, 3. Baskı. Kubbealtı İktisadi İşletmesi.
6. Béneviste, E. (1995). Genel dilbilim sorunları (E. Öztokat, Çev.). Yapı Kredi Yayınları.
7. Bonera. (t.y.). Academia dekorlu çaydanlık seti. https://bonera.com.tr/bonera-academia-dekorlu--gold-kulp-siyah-emaye-caydanlik-seti.
8. Brown, W. (2018). Halkın çözülüşü: Neoliberalizmin sinsi devrimi (B. E. Aksoy, Çev.). Metis Yayınları.

9. Çağbayır, Y. (2007). Ötüken Türkçe sözlük. 1. Cilt. Ötüken Yayınları.
10. Cevizci, A. (2023). Say büyük felsefe sözlüğü. 3. Baskı. Say Yayınları.
11. Dianati, S. (2024). The Commercialisation of massive open online courses: Reading ideologies in between the lines. Palgrave Macmillan.
12. Dölen, E. (2009). Türkiye üniversite tarihi 1: Osmanlı döneminde Darülfünun (1863-1922). İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
13. Gökbel, V. & Seggie, F. N. (2014). Siyasal kültür, üniversite ve akademik özgürlük. İnsan ve Toplum, 4(8), 189-196. İnam, A. (1999). Akademisyen mi, ak-adam-isyan mı?. Doğu Batı: Akademi ve İktidar, 7, 147-158.
14. Jandarma ve Sahil Güvenlik Akademisi. (t.y.). Tarihçe. https://www.jsga.edu.tr/tarihce.
15. Kaptanoğlu, C. (2014). Üniversite?, Mülkiye Dergisi, 38(2), 121-122.
16. Koselleck, R. (2009). Kavramlar tarihi: Politik ve sosyal dilin semantiği ve pragmatiği üzerine araştırmalar (A. Dirim, Çev.). İletişim Yayınları.
17. Meray, S. L. (1971). Üniversite kavramları ve modelleri. SBF Dergisi, 26(1), 13-66.
18. Meriç, C. (2005). Bu ülke. İletişim Yayınları.
19. Millî İstihbarat Akademisi. (t.y.). Tarihçe. https://www.mit.gov.tr/akademi.html
20. MSÜ. (t.y.). Milli Savunma Üniversitesi kurum tarihçesi. https://msu.edu.tr/
21. MSGSÜ. (t.y.). Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi kurum tarihi. https://msgsu.edu.tr/universite/kurum-tarihi/
22. Nalbantoğlu, H. Ü. (2009). Arayışlar: Bilim, kültür, üniversite. İletişim Yayınları.
23. Nalçaoğlu, H. (1999). Türkiye’nin yeni üniversite düzeni. Doğu Batı: Akademi ve İktidar, 7, 91-106.
24. Özcan, A. (2013). Akademide sorun ne?. Muhafazakâr Düşünce, 9(35), 191-209.
25. Polis Akademisi. (t.y.). Polis Akademisi tarihçesi. “https://www.pa.edu.tr/tarihce”
26. Resmî Gazete. (1934, Temmuz 4). Millî musiki ve temsil akademisi teşkilât kanunu. https://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/2743.pdf
27. Resmî Gazete. (1959, Haziran 15). İktisadi ve ticari ilimler akademileri kanunu. https://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/10231.pdf
28. Resmî Gazete. (1969, Haziran 3). Devlet mühendislik ve mimarlık akademileri kanunu. https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/KANUNLAR_KARARLAR/kanuntbmmc052/kanuntbmmc052/kanuntbmmc05201184.pdf
29. Rhees, R. (2011). Önsöz. L. Wittgenstein, Mavi kitap, kahverengi kitap içinde (ss. VII-XVII). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
30. Sarı, F. H. (2020), Piyasalaşan akademinin tarihi. Academic Platform Journal of Education and Change, 3(1), 100-102.
31. Saussure, F. (1998). Genel dilbilim dersleri (B. Vardar, Çev.). Multilingual.
32. Sayar, N. (2018). İktisadi ve ticari ilimlerle meşgul yüksek tahsil müesseseleri. Muhasebe ve Finans Tarihi Araştırmaları Dergisi, 15, 247-256.
33. Sezer, A. O. (2013). Düşüncenin serbestliği ve düşüncenin özgürlüğü bağlamında akademinin sorumluluğu. Muhafazakâr Düşünce, 9(35), 267-275.
34. Tanpınar, A. H. (2019). Beş şehir. Dergâh Yayınları.
35. TDK. (t.y.). Güncel sözlük. https://sozluk.gov.tr
36. Timur, T. (2000). Toplumsal değişme ve üniversiteler. İmge Kitabevi.
37. TÜBA. (t.y.). Tarihçe. https://www.tuba.gov.tr/tr/kurumsal/akademi/tarihce
38. Türk Dil Kurumu. (1998). Türkçe sözlük. 2. Cilt, 8. Basım. Türk Dil Kurumu Yayınları.
39. Türkiye Adalet Akademisi. (t.y.). Tarihçe. https://taa.gov.tr/sayfa/tarihce
40. Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi. (1961, Ocak 14). Sayı: 1163, s.11. https://www.ticaretsicil.gov.tr/view/hizlierisim/ilangoruntuleme.php
41. Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi. (1968, Kasım 7). Sayı: 3501, s.6. https://www.ticaretsicil.gov.tr/view/hizlierisim/ilangoruntuleme.php Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi. (1969, Nisan 8). Sayı: 3625, s.5. https://www.ticaretsicil.gov.tr/view/hizlierisim/ilangoruntuleme.php
42. Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi. (1970, Kasım 9). Sayı: 4098, s.2. https://www.ticaretsicil.gov.tr/view/hizlierisim/ilangoruntuleme.php
43. Vergin, N. (1999). Bilim camiası ve tanınma isteği. Doğu Batı: Akademi ve İktidar, 7, 43-61.
44. Waters, L. (2009). Akademinin düşmanları (M. Özbek, Çev.). Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi.
45. Wittgenstein, L. (2020). Felsefi soruşturmalar (H. Barışcan, Çev.). Metis Yayınları.
46. Yıldırım, N. (t.y.). Gülhane Askerî Tıp Akademisi (GATA). Türk Maarif Ansiklopedisi. https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/gulhane-askeri-tip-akademisi-gata