'Biz’ ve ‘ÖTEKİ’nin Çevrimiçi Kurulumu: Türkiye’de Suriyelilere Yönelik Twitter/X Söylemleri

Öz

Bu çalışma, Türkiye’de Suriyeli sığınmacılara ilişkin sosyal medya söylemini eleştirel söylem analiziyle incelemektedir. Twitter/X iletilerinde ‘biz–öteki’ karşıtlığı, ekonomik yük, güvenlik ve kültürel uyumsuzluk eksenlerinde yeniden kurulmakta; bu çerçeve tarihsel bellek, ulusal kimlik ve güncel kriz anlatılarıyla meşrulaştırılmaktadır. Bu çalışmada van Dijk’ın sosyo-bilişsel yaklaşımı (SBY) ile KhosraviNik’in sosyal medya eleştirel söylem çalışmaları (SM-ESÇ) çerçevesi birlikte kullanılarak mikro (leksik/retorik), mezo (grup temsilleri/etkileşim) ve makro (ideolojik-politik bağlam) düzeylerde örüntüler haritalandırılmaktadır. Bulgular, ‘Suriyeli’ figürünün çoğunlukla “yük/tehdit/uyumsuz” olarak kodlandığını; buna karşı dinî-insanî dayanışma, İslamofobi ve çifte standart eleştirisi etrafında bir karşı-söylem üretildiğini göstermektedir. Sonuç olarak dijital paylaşımlar, bireysel kanaatlerden çok kolektif bilişsel şemaların ve ideolojik düzeneklerin dolaşıma giren izdüşümleridir. Çalışma, dil-biliş-bağlam eklemlenişi üzerinden Suriyeli sığınmacılığın nasıl ‘sosyal sorun’ olarak kurulduğunu görünür kılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Söylem
• Göç
• Suriyeli
• Eleştirel söylem analizi
• Sosyo-bilişsel yaklaşım

The Online Construction of ‘Us’ and ‘Them’: Twitter/X Discourses on Syrians in Türkiye

Öz

This study examines Twitter/X discourse on Syrian refugees in Turkey through critical discourse analysis, combining van Dijk’s socio-cognitive approach (SCA) and KhosraviNik’s social-media critical discourse studies (SM-CDS). I am mapping patterns across micro (lexical/rhetorical), meso (group representations/interaction), and macro (ideological–political) levels. The ‘us–other’ divide is reconstructed via tropes of economic burden, security threat, and cultural incompatibility, legitimised by invocations of historical memory, national identity, and crisis narratives. Findings show the ‘Syrian’ is routinely coded as burden/threat/misaligned, while a counter-discourse invokes religious–humanitarian solidarity, indicts Islamophobia, and exposes double standards. Digital posts, therefore, are less private opinions than projections of shared cognitive schemas and ideological frames. Overall, the analysis demonstrates how language, social cognition, and political context interlock to construct “Syrianness” as a social problem.

Anahtar Kelimeler

• Discourse
• Migration
• Syrians
• Critical discourse analysis
• Socio-cognitive approach

Kaynakça

1. Abadan-Unat, N. (2006). Bitmeyen göç: Konuk işçilikten ulus-ötesi yurttaşlığa (Gözden geçirilmiş 2. bs.). İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
2. Allami, H., & Barzegar, N. (2020). Representation of ordinary people in political discourse: An aggregate critical discourse analysis. International Journal of Society, Culture & Language, 8(1), 117–128.
3. Altıntop, M. (2024). Ulusal basında Cumhuriyet’in 100. yılına yönelik haberlerin içerik ve söylem analizi. İletişim Bilimi Araştırmaları Dergisi, 4(2), 97–133.
4. Alvesson, M., & Kärreman, D. (2000). Varieties of discourse: On the study of organizations through discourse analysis. Human Relations, 53(9), 1125–1149.
5. Blumer, H. (1971). Social problems as collective behavior. Social Problems, 18(3), 298–306.
6. Bonikowski, B. (2017). Ethno-nationalist populism and the mobilization of collective resentment. The British Journal of Sociology, 68(S1), S181–S213.
7. Brown, N., & Szeman, I. (2005). What is the multitude? Questions for Michael Hardt and Antonio Negri. Cultural Studies, 19(3), 372–387.
8. Brubaker, R. (2017). Between nationalism and civilizationism: The European populist moment in comparative perspective. Ethnic and Racial Studies, 40(8), 1191–1226.

9. Bruns, A. (2015). Making sense of society through social media. Social Media + Society, 1(1).
10. Buzan, B., Waever, O., & de Wilde, J. (1998). Security: A new framework for analysis. Lynne Rienner Publishers.
11. Caro, L. P. (2020). Syrian refugees in the Turkish labour market (ILO Office in Turkey Report). Uluslararası Çalışma Örgütü. https://www.ilo.org/ankara/publications/WCMS_738602/lang--en/index.htm
12. Castles, S. (2010). Understanding global migration: A social transformation perspective. Journal of Ethnic and Migration Studies, 36(10), 1565–1586.
13. Castles, S., & Miller, M. J. (2008). Göçler çağı: Modern dünyada uluslararası göç hareketleri (B. Uğur Bal & İ. Akbulut, Çev.). İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları. (Orijinal eser 2003’te yayımlanmıştır.)
14. Ceritoğlu, E., Gürcihan Yüncüler, H. B., Torun, H., & Tümen, S. (2017). The impact of Syrian refugees on natives’ labor market outcomes in Turkey: Evidence from a quasi-experimental design. IZA Journal of Labor Policy, 6, Article 5.
15. De Genova, N. (2013). ‘We are of the connections’: Migration, methodological nationalism, and ‘militant research’. Postcolonial Studies, 16(3), 250–258.
16. Devran, Y., & Özcan, Ö. F. (2016). Söylemlerin dilinden Suriye sorunu. Marmara İletişim Dergisi, (25), 35–52.
17. Doğanay, Ü., & Çoban Keneş, H. (2016). Yazılı basında Suriyeli “mülteciler”: Ayrımcı söylemlerin rasyonel ve duygusal gerekçelerinin inşası. Mülkiye Dergisi, 40(1), 143–184.
18. Ekman, M. (2022). The great replacement: Strategic mainstreaming of far-right conspiracy claims. Convergence, 28(6), 1504–1523.
19. Engesser, S., Ernst, N., Esser, F., & Büchel, F. (2017). Populism and social media: How politicians spread a fragmented ideology. Information, Communication & Society, 20(8), 1109–1126.
20. Erdoğan, M., & Kaya, S. (2023). Haberde söylem farklılıkları: 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremleri haberleri üzerine bir analiz. Afet ve Risk Dergisi, 6(1), 47–60. Erdoğan-Öztürk, Y., & Işık-Güler, H. (2020). Discourses of exclusion on Twitter in the Turkish context: #ülkemdesuriyeliistemiyorum (#idontwantsyriansinmycountry). Discourse, Context & Media, 36, 100395.
21. Esses, V. M., Medianu, S., & Lawson, A. S. (2013). Uncertainty, threat, and the role of the media in promoting the dehumanization of immigrants and refugees. Journal of Social Issues, 69(3), 518–536.
22. Fairclough, N. (1992). Discourse and text: Linguistic and intertextual analysis within discourse analysis. Discourse & Society, 3(2), 193–217.
23. Fairclough, N. (1995). Critical discourse analysis: The critical study of language. Longman.
24. Fairclough, N. (2001). Critical discourse analysis as a method in social scientific research. In R. Wodak & M. Meyer (Eds.), Methods of critical discourse analysis (pp. 121–138). SAGE.
25. Fairclough, N. (2005). Critical discourse analysis in transdisciplinary research. In R. Wodak & P. Chilton (Eds.), A new agenda in (critical) discourse analysis: Theory, methodology and interdisciplinarity (pp. 53–70). John Benjamins.
26. Fuller, R. C., & Myers, R. R. (1941). The natural history of a social problem. American Sociological Review, 6(3), 320–329.
27. Gee, J. P. (2005). An introduction to discourse analysis: Theory and method (2nd ed.). Routledge. (Orijinal eser 1999’da yayımlanmıştır.)
28. Gillespie, T. (2014). The relevance of algorithms (Ch. 9). In T. Gillespie, P. J. Boczkowski, & K. A. Foot (Eds.), Media technologies: Essays on communication, materiality, and society (pp. 167–193). MIT Press.
29. Göç İdaresi Başkanlığı. (2024). Geçici koruma. 10 Mart 2024 tarihinde https://www.goc.gov.tr/gecicikoruma5638 adresinden erişildi.
30. Göker, G., & Keskin, S. (2015). Haber medyası ve mülteciler: Suriyeli mültecilerin Türk yazılı basınındaki temsili. İletişim Kuram ve Araştırma Dergisi, 41, 229–256.
31. Hamdi, S. A. (2024). Mining misinformation discourse on social media within the ideological square. Discourse & Society, 35(1), 32–51.
32. Hardt, M., & Negri, A. (2003). İmparatorluk (A. B. Kurtcebe, Çev.). Ayrıntı Yayınları. (Orijinal eser 2000’de yayımlanmıştır.)
33. Hardt, M., & Negri, A. (2004). Çokluk: İmparatorluk çağında savaş ve demokrasi (B. Yıldırım, Çev.). Ayrıntı Yayınları. (Orijinal eser 2004’te yayımlanmıştır.)
34. Huysmans, J. (2006). The politics of insecurity: Fear, migration and asylum in the EU. Routledge.
35. Ibarra, P. R., & Kitsuse, J. I. (1993). Vernacular constituents of moral discourse: An interactionist proposal for the study of social problems. Social Problems, 40(4), 457–473.
36. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Meclisi. (2025, 1 Ocak). “İç cepheyi sağlamlaştırma” siyasetinin örtmeye çalıştığı gerçeklerden birisi de iş cinayetleri… 2024 yılında en az 1897 işçi iş cinayetlerinde hayatını kaybetti. 26 Nisan 2025 tarihinde https://www.isigmeclisi.org/21145-ic-cepheyi-saglamlastirma-siyasetininortmeye-calistigi-gerce adresinden erişildi.
37. Jäger, S. (2001). Discourse and knowledge: Theoretical and methodological aspects of a critical discourse and dispositive analysis. In R. Wodak & M. Meyer (Eds.), Methods of critical discourse analysis (pp. 32–62). SAGE.
38. Jäger, S., & Maier, F. (2016). Analysing discourses and dispositives: A Foucauldian approach to CDA. In R. Wodak & M. Meyer (Eds.), Methods of critical discourse studies (3rd ed., pp. 112–138). SAGE.
39. Kalav, A., & Certel Fırat, A. B. (2017). Amerikan sosyal medyasında göçmen karşıtlığı ve dijital nefret söylemi: Twitter özelinde bir inceleme. Süleyman Demirel Üniversitesi İİBF Dergisi, 22(Kayfor15 Özel Sayısı), 2209–2222.
40. Kazan, F., & Pirçek, S. (2023). Sosyal medyada Suriyeli ve Ukraynalı göçmen imajına karşılaştırmalı bir bakış: Twitter örneği. Journal of History School (JOHS), 59, 272–295.
41. Khalil, H. H. (2020). A pragma-semantic model for ideology identification in political media discourse. 3L: Language, Linguistics, Literature, 26(4), 41–52.
42. KhosraviNik, M. (2017). Social media critical discourse studies (SM-CDS). In J. Flowerdew & J. E. Richardson (Eds.), The Routledge handbook of critical discourse studies (pp. 582–596). Routledge.
43. KhosraviNik, M. (2018). Social media techno-discursive design, affective communication and contemporary politics. Fudan Journal of the Humanities and Social Sciences, 11(4), 427–442.
44. KhosraviNik, M., & Esposito, E. (2018). Online hate, digital discourse and critique: Exploring digitally-mediated discursive practices of gender-based hostility. Lodz Papers in Pragmatics, 14(1), 45–68.
45. KhosraviNik, M., & Zia, M. (2014). Persian nationalism, identity and anti-Arab sentiments in Iranian Facebook discourses: Critical discourse analysis and social media communication. Journal of Language and Politics, 13(4), 755–780.
46. Lazar, M. M. (2005). Politicizing gender in discourse: Feminist critical discourse analysis as political perspective and praxis. In M. M. Lazar (Ed.), Feminist critical discourse analysis: Gender, power and ideology in discourse (pp. 1–28). Palgrave Macmillan.
47. Malkki, L. H. (1992). National geographic: The rooting of peoples and the territorialization of national identity among scholars and refugees. Cultural Anthropology, 7(1), 24–44.
48. Massey, D. S., Arango, J., Hugo, G., Kouaouci, A., Pellegrino, A., & Taylor, J. E. (2014). Uluslararası göç kuramlarının bir değerlendirmesi (S. Dedeoğlu, B. Oskay, Ç. Özbek, İ. Sirkeci & M. M. Yüceşahin, Çev.). Göç Dergisi, 1(1), 11–46. (Orijinal çalışma 1993’te yayımlanmıştır.)
49. Maynard, D. W. (1988). Language, interaction and social problems. Social Problems, 35(4), 311–334.
50. Mazzarella, W. (2010). The myth of the multitude, or, who’s afraid of the crowd? Critical Inquiry, 36(4), 697–727.
51. Merriam-Webster. (2024). Discourse. In Merriam-Webster.com dictionary. 6 Ağustos 2024 tarihinde https://www.merriam-webster.com/dictionary/discourse adresinden erişildi.
52. Meyer, M. (2001). Between theory, method, and politics: Positioning of the approaches to CDA. In R. Wodak & M. Meyer (Eds.), Methods of critical discourse analysis (pp. 14–31). SAGE.
53. Miller, G. (2018). Reflections on constructing social problems. SocietàMutamentoPolitica: Rivista Italiana di Sociologia, 9(18), 81–98.
54. Mohammed, A. M. N., & Elnadeef, E. A. E. (2024). Debunking the hatred speech among Sudanese YouTubers: A socio-cognitive critical discourse analysis. Asian Journal of Applied Science and Technology, 8(1), 1–12.
55. Moschopoulos, G. (2023). Gender, sexuality, race, nationality, and religion in Greek education: A critical discourse analysis of a political education schoolbook [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Södertörn University.
56. Nahdi, K., & Taufiq, T. M. (2023). Nationality discursive of Hamzanwadi: A sociocognitive CDA perspective. Multicultural Education, 20(5), 161–171.
57. Nickerson, R. S. (1998). Confirmation bias: A ubiquitous phenomenon in many guises. Review of General Psychology, 2(2), 175–220.
58. Oxford University Press. (2024). Discourse. In Oxford Learner’s Dictionary. 6 Ağustos 2024 tarihinde https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/discourse adresinden erişildi.
59. Othamn, A. R., & Salih, S. M. (2022). The relationship between structure of discourse and structure of ideology: A socio-cognitive perspective. Koya University Journal of Humanities and Social Sciences, 5(1), 147–158.
60. Özkan, G., & Cem, S. (2023). Hürriyet gazetesindeki kadına yönelik şiddet haberlerinin eleştirel söylem çözümlemesi ile analizi. Ege Üniversitesi İletişim Fakültesi Medya ve İletişim Araştırmaları Hakemli E-Dergisi, (13), 45–69.
61. Papacharissi, Z. (2015). Affective publics: Sentiment, technology, and politics. Oxford University Press.
62. Pfohl, S. (1985). Toward a sociological deconstruction of social problems. Social Problems, 32(3), 228–232.
63. Reisigl, M., & Wodak, R. (2001). Discourse and discrimination: Rhetorics of racism and antisemitism. Routledge.
64. Reisigl, M., & Wodak, R. (2009). The discourse-historical approach (DHA). In R. Wodak & M. Meyer (Eds.), Methods of critical discourse analysis (2nd ed., pp. 87–121). SAGE.
65. Romano, M. (2021). Creating new discourses for new feminisms: A critical sociocognitive approach. Language & Communication, 81, 59–67.
66. Schneider, J. W. (1985). Social problems theory: The constructionist view. Annual Review of Sociology, 11, 209–229.
67. Sözen, E. (1999). Söylem: Belirsizlik, mübadele, bilgi, güç ve refleksivite. Paradigma Yayınları.
68. Spector, M. (2019). Constructing social problems forty years later. The American Sociologist, 50(4), 519–536.
69. Spector, M., & Kitsuse, J. I. (1977). Constructing social problems. Cummings Publishing Company.
70. Tiryaki, S. (2022). Türk basınında göçmen, sığınmacı ve mülteci haberleri üzerine bir inceleme. Kültür Araştırmaları Dergisi, (15), 124–156.
71. Türk Dil Kurumu. (2024). Söylem. Türkçe Sözlük. 6 Ağustos 2024 tarihinde https://sozluk.gov.tr/?kelime=söylem adresinden erişildi.
72. Tüfekçi, Z. (2015). Algorithmic harms beyond Facebook and Google: Emergent challenges of computational agency. Colorado Technology Law Journal, 13(1), 203–218.
73. van Dijk, T. A. (1991). Racism and the press. Routledge.
74. van Dijk, T. A. (1992). Discourse and the denial of racism. Discourse & Society, 3(1), 87–118.
75. van Dijk, T. A. (1993a). Principles of critical discourse analysis. Discourse & Society, 4(2), 249–283. van Dijk, T. A. (1993b). Elite discourse and racism. SAGE.
76. van Dijk, T. A. (1996a). Power and the news media. In D. L. Paletz (Ed.), Political communication in action: States, institutions, movements, audiences (pp. 9–36). Hampton Press.
77. van Dijk, T. A. (1996b). Discourse, power and access. In C. R. Caldas-Coulthard & M. Coulthard (Eds.), Texts and practices: Readings in critical discourse analysis (pp. 84–104). Routledge.
78. van Dijk, T. A. (1998). Ideology: A multidisciplinary approach. SAGE Publications.
79. van Dijk, T. A. (2006a). Discourse and manipulation. Discourse & Society, 17(3), 359–383.
80. van Dijk, T. A. (2006b). Discourse, context and cognition. Discourse Studies, 8(1), 159–177.
81. van Dijk, T. A. (2008). Discourse and context: A sociocognitive approach. Cambridge University Press.
82. van Dijk, T. A. (2009). Society and discourse: How social contexts influence text and talk. Cambridge University Press.
83. van Dijk, T. A. (2014). Discourse, cognition, society [Yayımlanmamış elyazması]. 3 Nisan 2025 tarihinde https://discourses.org/wp-content/uploads/2022/07/Teun-A.-van-Dijk-2014-Discourse-cognition-society.pdf adresinden erişildi.
84. Wodak, R. (2001). The discourse-historical approach. In R. Wodak & M. Meyer (Eds.), Methods of critical discourse analysis (pp. 63–94). SAGE.
85. Wodak, R. (2015). The politics of fear: What right-wing populist discourses mean. SAGE Publications.
86. Wodak, R., & Meyer, M. (2009). Critical discourse analysis: History, agenda, theory and methodology. In R. Wodak & M. Meyer (Eds.), Methods of critical discourse analysis (2nd ed., pp. 1–33). SAGE.
87. Wodak, R., & Weiss, G. (2005). Analyzing European Union discourses: Theories and applications. In R. Wodak & P. Chilton (Eds.), A new agenda in (critical) discourse analysis: Theory, methodology and interdisciplinarity (pp. 121–135). John Benjamins.
88. Yalçın, V. İ. (2023). Donald Trump’ın söylemlerinde göçmen karşıtlığı ve ırkçılık: Popülizm perspektifinden eleştirel söylem analizi. ULİSA: Uluslararası Çalışmalar Dergisi, 7(1), 1–18.
89. Yılmaz, D., & Günay, M. A. (2022). Türk toplumunda Suriyeli sığınmacı algısı. Gümüşhane Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 13(1), 117–139.
90. Yılmaz, Z. (2012). Yoksulları ne yapmalı? Sosyal sorunun yönetimi, belirsizliğin keşfi ve yarınsızlık. Dipnot Yayınları.