GEÇİŞ DÖNEMİ ADALETİ VE ANAYASACILIĞI BAĞLAMINDA TERÖR SONRASI TÜRKİYE’DE ULUSAL SORUN

Öz

Bu makale, Türkiye’de terör sonrası dönemde ortaya çıkan güncel siyasal süreci geçiş dönemi adaleti ve geçiş dönemi anayasacılığı çerçevesinde incelemektedir. Çalışma, Türkiye’de “Kürt sorunu” olarak adlandırılan tarihsel olguyu ulusal sorun kavramı etrafında yeniden kurarak, silahsızlanma sürecinin ceza hukuku, hakikat, onarım, kamusal tanıma ve anayasal yurttaşlıkla ilişkisini tartışmaktadır. Makalede normatif-teorik ve bağlamsal yorumlayıcı yöntem kullanılmakta; Millî Dayanışma, Kardeşlik ve Demokrasi Komisyonu Raporu ile siyasi parti raporları kurumsal metinler olarak değerlendirilmektedir. İnceleme, Komisyon ve parti raporlarının hazır bir geçiş dönemi adaleti programı sunmamakla birlikte, silahsızlanma, yasal güvence, örgüt mensuplarının hukuki durumu, hakikat komisyonu, tazmin, sosyal onarım, hafıza politikaları, yerel demokrasi ve anayasal yurttaşlık konularını aynı siyasal süreç içinde bir araya getirdiğini göstermektedir. Makale, Türkiye bakımından geçiş dönemi adaletinin rejim sürekliliği içinde işleyen bağlamsal bir demokratikleşme, kamusal tanıma ve anayasal kültür tartışması olarak kavranması gerektiğini savunmaktadır. Bu çerçevede kalıcı siyasal sonuç, silah bırakmanın teyidi ile hakikat, onarım, hafıza, sosyal adalet ve demokratik anayasal tasarım araçlarının birlikte işletilmesine bağlıdır

Anahtar Kelimeler

• Geçiş dönemi adaleti
• Terör Sonrası Türkiye
• Ulusal sorun
• Sınırlı cezai yaptırım
• Geçiş dönemi anayasacılığı

The National Question in Post-Terror Turkey within the Framework of Transitional Justice and Transitional Constitutionalism

Öz

This article examines the current political process that has emerged in post-terror Turkey within the framework of transitional justice and transitional constitutionalism. It reconstructs the historical phenomenon commonly referred to in Turkey as the “Kurdish question” around the concept of the national question and discusses the relationship between disarmament, criminal law, truth, reparation, public recognition, and constitutional citizenship. The article employs a normative-theoretical and context-sensitive interpretive method; it analyzes the Report of the National Solidarity, Brotherhood and Democracy Commission and the reports submitted by political parties as institutional texts. The analysis shows that, although these reports do not offer a ready-made transitional justice program, they bring together disarmament, legal guarantees, the legal status of organization members, a truth commission, compensation, social repair, memory policies, local democracy, and constitutional citizenship within the same political process. The article argues that, in the Turkish context, transitional justice should be understood as a context-specific discussion of democratization, public recognition, and constitutional culture operating under conditions of regime continuity. Within this framework, lasting political outcomes depend on linking the verification of disarmament with truth, reparation, memory, social justice, and democratic constitutional design

Anahtar Kelimeler

• Transitional justice
• Post-terror Turkey
• National question
• Limited criminal sanction
• Transitional constitutionalism

Kaynakça

1. Adalet ve Kalkınma Partisi. (2025). Millî Dayanışma, Kardeşlik ve Demokrasi Komisyonu AK Parti raporu. Türkiye Büyük Millet Meclisi. https://www.tbmm.gov.tr/Files/Komisyonlar/ MilliDayanismaKardeslikDemokrasiKomisyonu/RAPOR_AK_PARTI.pdf
2. Argentine National Commission on the Disappeared. (1986). Nunca más: The report of the Argentine National Commission on the Disappeared (R. Dworkin, Introduction). Farrar, Straus, Giroux.
3. Arthur, P. (2009). How “transitions” reshaped human rights: A conceptual history of transitional justice. Human Rights Quarterly, 31(2), 321–367.
4. Bell, C., & Campbell, C. (2004). Justice discourses in transition. Social & Legal Studies, 13(3), 305–328.
5. Bloomfield, D., Barnes, T., & Huyse, L. (Eds.). (2003). Reconciliation after violent conflict: A handbook. International IDEA.
6. Budak, Y. (2015). Dealing with the past: Transitional justice, ongoing conflict and the Kurdish issue in Turkey. International Journal of Transitional Justice, 9(2), 219–238.
7. Cumhuriyet Halk Partisi. (2025). Cumhuriyet Halk Partisinin Millî Dayanışma, Kardeşlik ve Demokrasi Komisyonuna sunulan raporu. Türkiye Büyük Millet Meclisi. https://www.tbmm.gov.tr/Files/ Komisyonlar/MilliDayanismaKardeslikDemokrasiKomisyonu/RAPOR_CHP.pdf
8. Demokratik Sol Parti. (2025). Millî Birlik, Dayanışma ve Demokrasi Komisyonu değerlendirme raporu. Türkiye Büyük Millet Meclisi. https://www.tbmm.gov.tr/Files/Komisyonlar/MilliDayanisma KardeslikDemokrasiKomisyonu/RAPOR_DSP.pdf

9. Duguit, L. (1954). Kamu hukuku dersleri (S. Derbil, Çev.). Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları.
10. Elster, J. (2004). Closing the books: Transitional justice in historical perspective. Cambridge University Press.
11. Emek Partisi. (2025). Dünden bugüne Kürt sorunu ve Emek Partisi’nin çözüm önerileri. Türkiye Büyük Millet Meclisi. https://www.tbmm.gov.tr/Files/Komisyonlar/MilliDayanismaKardeslikDemokrasiKomisyonu/RAPOR_EMEP.pdf
12. Fletcher, L. E. (2001). Facing history after genocide and mass violence. Berkeley Journal of International Law, 19(2), 428–442.
13. Halkların Eşitlik ve Demokrasi Partisi. (2025). Millî Dayanışma, Kardeşlik ve Demokrasi Komisyonu DEM Parti raporu. Türkiye Büyük Millet Meclisi. https://www.tbmm.gov.tr/Files/ Komisyonlar/MilliDayanismaKardeslikDemokrasiKomisyonu/RAPOR_DEM.pdf
14. Halmai, G. (2018). Transitional justice, transitional constitutionalism and constitutional culture. In G. Jacobsohn & M. Schor (Eds.), Comparative constitutional theory (pp. 372–392). Edward Elgar Publishing.
15. Has, Ö. (2021). Jitem davaları ışığında geçiş dönemi adaletini tartışmak. İçinde Türkiye’de geçiş dönemi adaleti: Dönüşen özneler, yöntemler ve araçlar (ss. 8–25). Hakikat Adalet Hafıza Merkezi Yayınları.
16. Hayner, P. B. (2011). Unspeakable truths: Transitional justice and the challenge of truth commissions (2nd ed.). Routledge.
17. Human Rights Watch. (2011). Justice compromised: The legacy of Rwanda’s community-based gacaca courts. https://www.hrw.org/report/2011/05/31/justice-compromised/legacy-rwandas-community-based-gacaca-courts
18. Hür Dava Partisi. (2025). Millî Dayanışma, Kardeşlik ve Demokrasi Komisyonu HÜDA PAR raporu. Türkiye Büyük Millet Meclisi. https://www.tbmm.gov.tr/Files/Komisyonlar/ MilliDayanismaKardeslikDemokrasiKomisyonu/RAPOR_HUDAPAR.pdf
19. Kıvılcımlı, H. (2008/1933). Yol: Kitap VIII, yedek güç: Milliyet (Doğu). Köxüz. (Orijinal çalışma 1933)
20. Mısır, M. B. (2012). Ulusal sorun bağlamında yeni anayasa tartışmaları. Praksis, (29), 9–38.
21. Mısır, M. B. (2015). Anayasacılığın geleceği ve Türkiye’nin anayasa tartışması. Praksis, (37), 9–46.
22. Mısır, M. B. (2021). Anayasal tasarımın demokratik teorisine giriş. Pinhan Yayıncılık.
23. Milliyetçi Hareket Partisi. (2025). Terörsüz Türkiye raporu. Türkiye Büyük Millet Meclisi. https://www.tbmm.gov.tr/Files/Komisyonlar/MilliDayanismaKardeslikDemokrasiKomisyonu/ RAPOR_MHP.pdf
24. Minow, M. (1998). Between vengeance and forgiveness: Facing history after genocide and mass violence. Beacon Press.
25. Minow, M. (1999). Between vengeance and forgiveness: South Africa’s Truth and Reconciliation Commission. Negotiation Journal, 15(4), 319–355.
26. National Commission on Truth and Reconciliation. (1993). Report of the Chilean National Commission on Truth and Reconciliation (P. E. Berryman, Trans.; Vols. 1–2). University of Notre Dame Press.
27. Özcan, İ. (2022). Barışın tesisi aşamasında geçiş dönemi adaleti ve hakikat komisyonları: Arjantin ve Şili örneği. Barış Araştırmaları ve Çatışma Çözümleri Dergisi, 10(2), 221–252.
28. Roht-Arriaza, N., & Mariezcurrena, J. (Eds.). (2006). Transitional justice in the twenty-first century: Beyond truth versus justice. Cambridge University Press.
29. Sancar, M. (2007). Geçmişle hesaplaşma: Unutma kültüründen hatırlama kültürüne. İletişim Yayınları.
30. Teitel, R. G. (2000). Transitional justice. Oxford University Press.
31. Teitel, R. G. (2011). Humanity’s law. Oxford University Press.
32. Teitel, R. G. (2014). Globalizing transitional justice: Contemporary essays. Oxford University Press.
33. Teitel, R. G. (2019). On corporate responsibility, human rights, and transitional justice: Quo vadis? Proceedings of the ASIL Annual Meeting, 112, 324–326. https://doi.org/10.1017/ amp.2019.6
34. Truth and Reconciliation Commission of South Africa. (1998). Truth and Reconciliation Commission of South Africa report (Vols. 1–5). https://www.justice.gov.za/trc/report/index.htm
35. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (2026). Millî Dayanışma, Kardeşlik ve Demokrasi Komisyonu raporu. https://www.tbmm.gov.tr/Files/Komisyonlar/MilliDayanismaKardeslikDemokrasiKomisyonu/Komisyon_Raporu.pdf
36. Türkiye İşçi Partisi. (2025). Komisyon sonuç raporu önerisi. Türkiye Büyük Millet Meclisi. https://www.tbmm.gov.tr/Files/Komisyonlar/MilliDayanismaKardeslikDemokrasiKomisyonu/RAPOR_TIP.pdf
37. Yeğen, M. (1999). Devlet söyleminde Kürt sorunu. İletişim Yayınları.
38. Yeğen, M. (2007). Turkish nationalism and the Kurdish question. Ethnic and Racial Studies, 30(1), 119–151. https://doi.org/10.1080/01419870601006603
39. Yeni Yol Grubu. (2025). Millî Dayanışma, Kardeşlik ve Demokrasi Komisyonu Yeni Yol Grubu raporu. Türkiye Büyük Millet Meclisi. https://www.tbmm.gov.tr/Files/Komisyonlar/MilliDayanisma KardeslikDemokrasiKomisyonu/RAPOR_YENI_YOL.pdf
40. Yeniden Refah Partisi. (2025). Millî Dayanışma, Kardeşlik ve Demokrasi Komisyonu Yeniden Refah Partisi raporu. Türkiye Büyük Millet Meclisi. https://www.tbmm.gov.tr/Files/Komisyonlar/ MilliDayanismaKardeslikDemokrasiKomisyonu/RAPOR_YENIDEN_REFAH.pdf