Türkiye'de Kör Hareketinin Sosyolojik Analizi: Kolektif Eylem, Stratejiler, Zorluklar

Öz

Bu makale, Türkiye'deki kör hareketinin tarihsel serencamını, kolektif eylem stratejilerini ve temel mücadele alanlarını sosyolojik bir perspektifle analiz etmektedir. Çalışma, hareketin Cumhuriyet'in ilk yıllarındaki tıbbi ve himayeci modelden, 1980’ler sonrası gelişen sosyal ve hak temelli bir mücadele anlayışına evrimini ortaya koymaktadır. Niteliksel bir araştırma yaklaşımına dayanan bu çalışmada, İstanbul'da yaşayan veya yaşamış on bir kör katılımcıyla yapılan derinlemesine görüşmeler ve bir katılımcıyla yapılan sözlü tarih görüşmesinden elde edilen veriler fenomenolojik desen içerisinde tematik olarak incelenmiştir. Bulgular, hareketin lobi faaliyetleri, meclis eylemleri gibi sivil itaatsizlik örnekleri ve pandemi süreciyle ivme kazanan dijital aktivizm süreçlerinde çeşitlenen bir eylem repertuvarına sahip olduğunu göstermektedir. Hareketin, 2005 tarihli Engelliler Kanunu örneğinde önemli yasal kazanımlar elde etmesine rağmen bu hakların uygulanmasındaki engeller, hareket içindeki hak ve yardım temelli yaklaşımlar arasındaki gerilimler ve kuşak farklılıkları gibi içsel zorluklarla karşılaştığı tespit edilmiştir. Sonuç olarak, Türkiye'deki kör hareketinin, körlüğü bireysel bir kusur olmaktan çıkarıp toplumsal bir adalet ve erişilebilirlik sorununa dönüştürerek kamusal ve siyasi gündeme taşıması en büyük başarısı olarak değerlendirilmektedir. Bu yönüyle hareket, görmenin tahakkümüne dayalı toplumsal normlara meydan okuyan dinamik bir özne olarak körlüğü ele alarak hem beden sosyolojisi hem de sosyal hareketler literatürüne katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Sosyoloji
• Beden Politikaları
• Körlük
• Sosyal Hareketler
• Kolektif Eylem

Etik Beyan

İlgili çalışmada etik kurallara uyduğumu beyan ederim.

SOCIOLOGICAL ANALYSIS OF THE BLIND MOVEMENT IN TURKEY: COLLECTIVE ACTION, STRATEGIES, CHALLENGES

Öz

This article provides a sociological analysis of the historical trajectory, collective action strategies, and key struggles of the blind movement in Turkey. It traces the movement's evolution from an early medical and patronage model to a social and rights-based framework that developed post-1980s. Based on a qualitative approach, the study employs a phenomenological analysis of data from in-depth and oral history interviews with blind participants. Findings reveal a diverse action repertoire, including lobbying, civil disobedience such as parliamentary protests, and digital activism that gained momentum during the pandemic. While the movement has achieved significant legal gains, such as the 2005 Disability Act, it confronts ongoing challenges including barriers to implementation and internal tensions arising from generational differences and conflicting rights-based versus charity-based approaches. The study's core argument is that the movement's greatest success lies in reframing blindness from an individual defect into a societal issue of justice and accessibility. By examining how the movement challenges societal norms predicated on the hegemony of vision, the research contributes to the literature on social movements and the sociology of the body.

Anahtar Kelimeler

• Sociology
• Body Politics
• Social Movements
• Blindness
• Collective Action

Etik Beyan

I declare that I have adhered to ethical guidelines in the relevant study.

Kaynakça

1. Akyol, B. & Akyol, E. (2019). Türkiye’de engelli bireyler ve seçimlere katılım. İstanbul Gelişim Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 6(1), 145-163. https://doi.org/10.17336/igusbd.458496.
2. Albayrak, E. (2015). Dünyanın hali gibi halimiz. Eşit Erişilebilir Engelsiz Hayat Dergi, sayı 15, 7-10.
3. Altı Nokta Körler Derneği (2026, 5 Temmuz). Ülkemizde körlerin tarihi ve altı noktanın yeri. altinokta.org.tr
4. Avcı, İ. & Yıldırım, M. (2021). Görme engelli bireyler için derin öğrenme tabanlı nesne tanıma modeli. Avrupa Bilim ve Teknoloji Dergisi, 1(özel sayı), 220-227. https://doi.org/10.31590/ejosat.995726.
5. Bakırcı, R. (2011). Hollanda’da görme engellilere verilmekte olan dijital erişimli bilgi sistemi ve Türkiye’de durum. Türk Kütüphaneciliği, 25(2), 306-311.
6. Berg, B. L. & Lune, H. (2019). Sosyolojide nitel araştırma yöntemleri. (H. H. Aksoy, Çev.). Eğitim Yayınevi.
7. Bourdieu, P. (2012). Bir oto analiz için taslak. Bağlam Yayıncılık.
8. Bukamal, H. (2022). Deconstructing insider-outsider researcher positionality. British Journal of Special Education, 49(3), 327-349.

9. Burcu, E. (2020). Engellilik sosyolojisi. Anı Yayıncılık.
10. Creswell, J. W. (2020). Nitel araştırma yöntemleri: Beş yaklaşıma göre nitel araştırma ve araştırma deseni. (M. Bütün & S. B. Demir, Çev.). Siyasal Kitabevi.
11. Eken, İ. (2020). Görme engelli kullanıcıların mobil erişebilirliği: Kullanılabilirlik yaklaşımı ile sosyal medya uygulamalarının analizi. International Journal of Cultural and Social Studies, 6(1), 375-391.
12. Esendemir, Ş. & Nalçakar, G. (2019). Engelli bireylerin Türk televizyon dizilerindeki temsili. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, (40), 581-596. http://dx.doi.org/10.29228/SOBIDER.32614.
13. Florenski, P. (2007). Tersten perspektif. (A. Demir, Çev.). Metis Yayınları.
14. Foucault, M. (2019). Kliniğin doğuşu: Tıbbi bakışın arkeolojisi. (I. Ergüden, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
15. Foucault, M. (2022). Hapishanenin doğuşu. (M. A. Kılıçbay, Çev.). İmge Kitabevi Yayınları.
16. Goffman, E. (2014). Günlük yaşamda benliğin sunumu. (B. Cezar, Çev.). Metis Yayınları.
17. Goffman, E. (2022). Damga: Örselenmiş kimliğin idaresi üzerine notlar. (Ş. Geniş & L. Ünsaldı, Çev.). Heretik Yayıncılık.
18. Grosz, E. (2020). Uçucu bedenler: Bedensel bir feminizme doğru. (A. G. Sine, Çev.). Nota Bene Yayıncılık.
19. Günay, R. & Görür, H. İ. (2013). Osmanlı Devleti’nde sağır, dilsiz ve a’ma mektebi. Tarih Araştırmaları Dergisi, 32(53), 55- 76.
20. Holloway, I. & Biley, F. C. (2011) Being a qualitative researcher. Qualitative Health Research, 21(7), 968-975.
21. Hülür, H. (2009). Görme ve söylemenin mekânı olarak birey ve denetim: Michel Foucault’da ışık ve söz rejimi. EKEV Akademi Dergisi, 13(38), 115- 136.
22. Işık, M. F. (2025). Şiddet karşıtı bir eylem biçimi olarak Gandhi’nin hareketi ve mücadelesi, şiddetsizlik felsefesinin politik boyutları ve sonuçları. Liberal Düşünce Dergisi, 30(118), 59-72.
23. Jaspers, J. M. (2017). Protesto sanatı: Toplumsal hareketlerde yaratıcı eylem ve kültürel ifade. (B. Yıldırım, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
24. Kaldık, B. (2022). Görme ve ortopedik engelli bireylerin deneyimledikleri sorunlar çerçevesinde kamu kurumlarından ve toplumsal yapıdan temel beklentileri. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 23(43), 975-1031. https://doi.org/10.21550/sosbilder.1080003.
25. Kanyılmaz Polat, E. (2020). Engelli bireylerin çalışma yaşamında karşılaştıkları sorunlara yönelik nitel bir araştırma Çanakkale örneği. İstanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 19(39), 869-897. https://doi.org/10.46928/iticusbe.758135.
26. Kesgin, B. (2023). Güvenlik, düzen ve gözetim: Geleceğin dünyasında protesto hakkı. Sosyoloji Araştırmaları Dergisi, 26(2), 18-44. https://doi.org/10.18490/sosars.1382498.
27. Kırlı, Ö. (2015). Sivil itaatsizlik ve Henry David Thoreau. Akademik Bakış Dergisi (48), 445-459.
28. Koç, C. (2021). Görme engelliler için hissedilebilir yüzey uygulamaları Diyarbakır örneği. Ufkun Ötesi Bilim Dergisi, 21(1), 125-157.
29. Kümbetoğlu, B. (2019). Sosyolojide ve antropolojide niteliksel yöntem ve araştırma. (6. Baskı). Bağlam Yayıncılık.
30. Layder, C. (2014). Toplumsal teori ve sosyal araştırma. (Ü. Tatlıcan, Çev.). Nobel Akademik Yayıncılık.
31. May, T. (2016). Şiddetsiz direniş. Ayrıntı Yayınları.
32. Merleau-Ponty, M. (2020). Algının fenomenolojisi. (İ. Yerguz, Çev.). İthaki Yayınları.
33. Mitchell, W. J. T. (2001). Seeing disability. Public Culture, 13(3), 391-397.
34. Neuman, L. (2012). Toplumsal araştırma yöntemleri: Nitel ve nicel yaklaşımlar. (S. Özge, Çev.). Yayın Odası Yayıncılık.
35. Orhan, S. (2016). Engellilere ilişkin politika ve uygulamaların belirlenmesinde bir aktör olarak engelli dernekleri ortak bir engelli politikası vizyonundan bahsedilebilir mi. JED/GKD, 10(2), 208-234.
36. Özil, H. (2023). Farklılığı bedenselleştirmek: Sakatlık deneyimleri üzerine fenomenolojik bir araştırma. Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi (50), 171-194. https://doi.org/10.21497/sefad.1407735.
37. Özteke Kozan, H. İ., Bozgeyikli, H. & Kesici, Ş. (2018). Engelsiz Kent Görme Engelli Bireylerin Kentlerde Yaşadıkları Problemler. İdealkent, 23(9), 216-235. https://doi.org/10.31198/idealkent.416798.
38. Pakkan, C. S. (2021). Sosyal model çerçevesinde engelli erişilebilirliğinin Türkiye’de yasal ve somut durumu. Ufkun Ötesi Bilim Dergisi, 21(1), 1-21.
39. Para değil anlayış bekliyorlar. (1993, 4 Aralık). Cumhuriyet. 18.
40. Patton, M. Q. (2018). Nitel araştırma ve değerlendirme yöntemleri. Pegem Akademi.
41. Sartori, G. (2006). Görmenin iktidarı. (N. Rigel, Çev. ve Sun.). Karakutu Yayınları.
42. Sakatlara yasal destek şart. (1991, 10 Mayıs). Cumhuriyet. 3.
43. Subaşıoğlu, F. & Atayurt Fenge, Z. Z. (2019). Dünyada ve Türkiye’de görme engellilik zaman çizelgesi. DTCF Dergisi, 59(1), 595-645.
44. Sünbüloğlu, N. Y. (2012). Hiper-görünürlükten görünmezliğe: Gaziliğin erkekliğe eklemlenmesi üzerine bir medya incelenmesi. Toplum ve Bilim, 123, 93-115.
45. Tek, S. & Yılmaz, K. G. (2021). Görme engelli bireylerin covid-19 pandemi sürecine ilişkin deneyimleri. Toplum ve Sosyal Hizmet, 1(özel sayı), 319-336. https://doi.org/10.33417/tsh.997029.
46. Yardımcı, S. (2015a). Sakatlığın tarihsel inşası. K. Çayır, M. Soran & M. Ergün (Ed.), Engellilik ve Ayrımcılık Eğitimciler İçin Temel Metinler ve Örnek Dersler içinde (ss. 7-18). Karekök Eğitim Basım Yayım.
47. Yardımcı, S. (2015b). Sakatlık ve siyaset. K. Çayır, M. Soran & M. Ergün (Ed.), Engellilik ve Ayrımcılık Eğitimciler İçin Temel Metinler ve Örnek Dersler içinde (ss. 19-30). Karekök Eğitim Basım Yayım.
48. Yazgan, G. (2022). Kör uçuşu. Doğan Yayınları.
49. Yazıcı, H. T. (2024). Türkiye’deki engelli hakları hareketlerinin incelenmesi. Olgu Sosyoloji Dergisi, 3(2), 63-78.
50. Yelçe, N. Z. (2020). Engellilik tarihi araştırmalarına genel bir bakış. A. R. Aydın, İ. Keskin, N. & Z. Yelçe (Ed.), Engellilik Tarihi Yazıları içinde (ss. 3-22). İstanbul Üniversitesi Yayınevi.
51. Yılmaz, Y. (2019). Sosyal medya kullanımı: görme engelli kullanıcıların deneyimleri. Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi, 20(2), 527-562. https://doi.org/10.29299/kefad.2019.20.02.002.
52. Yılmaz, E. (2020). 2000 sonrası Türkiye’de engelli hareketi. (A. R. Aydın, İ. Keskin & N. Z. Yelçe (Ed.), Engellilik Tarihi Yazıları içinde (ss. 441-458). İstanbul Üniversitesi Yayınevi.