ULUSLARARASI İLİŞKİLERDE TOPLUMSAL HAFIZA VE YUMUŞAK GÜÇ: TÜRKİYE’NİN KAMU DİPLOMASİSİ MİMARİSİNDE TİKA VE YTB’NİN STRATEJİK ROLÜ

Öz

Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği’nin (SSCB) yıkılmasıyla birlikte uluslararası ilişkiler alanında gücün içeriği ve kullanım niteliği değişim göstermeye başlamıştır. Bir devletin dış aktörlere istediklerini yaptırma kapasitelerinin merkezi sadece ordu, coğrafya, nüfus ve ekonomi temelli savaş ya da tehdit içeren geleneksel sert güç unsurlarına bağlı olmaktan çıkmıştır. Devletlerin dış aktörlerin halklarını kültür, spor, eğitim diplomasisi, sinema, dizi ya da edebiyat gibi unsurlar üzerinden etkilemelerine ve ikna etmelerine bağlı olduğu öteden beri var olan diplomatik unsurlar önem kazanarak merkezileşmiştir. Devletler, yumuşak güç olarak tanımlanan bu durumu etkin olarak kullanabilmek adına kamu diplomasisi kurumlarını oluşturmuştur. Türkiye Cumhuriyeti de bu değişime uyum sağlayarak kendi kamu diplomasisi kurumlarını kurmuştur. Özellikle 2000’lerden sonra yumuşak güç bağlamında önemli atılımlar gerçekleştirmiştir. Türkiye, Osmanlı coğrafyası başta olmak üzere “Gönül Coğrafyası” olarak tanımlanan geniş bir bölgede yumuşak güç politikalarını etkin bir şekilde kullanmaya başlamıştır. Akademik çalışmalarda gücün değişen doğası, yumuşak gücün teorik kavramsallaştırılması ve kamu diplomasisi kurumlarının idari yapıları ve faaliyetlerine yönelik çalışmalar bulunmakla beraber yumuşak gücün kurulması ve sürdürülebilmesi için gerekli olan en önemli unsurlardan olan toplumsal hafıza ile uluslararası ilişkiler arasındaki bağlantıya yönelik çalışmalar oldukça kısıtlıdır. Bu çalışma bu eksikliği gidermeye katkıda bulunmak amacıyla öncelikle güç unsurlarının kavramsal çerçevesini çizip, uluslararası ilişkiler ile toplumsal hafıza arasındaki bağı açıklamaktadır. Ardından Türkiye’nin yumuşak gücünü oluşturmak için ihdas ettiği kamu diplomasisi kurumlarına ve bu kurumların toplumsal hafızanın unsurlarını etkileme stratejisine odaklanmaktadır. Bu bağlamda, kamu diplomasisi stratejilerinin, uluslararası ilişkilerde yumuşak güç kullanımının etkinliğini artırmadaki rolü TİKA ve YTB gibi önemli kurumlar üzerinden irdelenmiştir. Araştırma sonucunda Türkiye’nin kamu diplomasisi kurumları aracılığıyla yürüttüğü “Tam Kapsayıcı Kamu Diplomasisi” politikalarının, toplumsal hafıza üzerinden şekillenen uzun vadeli bir uluslararası etki yarattığı görülmüştür.

Anahtar Kelimeler

• Uluslararası İlişkiler ve Toplumsal Hafıza
• Kamu Diplomasisi
• Yumuşak Güç
• TİKA
• YTB.

COLLECTIVE MEMORY AND SOFT POWER IN INTERNATIONAL RELATIONS: THE STRATEGIC ROLE OF TIKA AND YTB IN THE ARCHİTECTURE OF TURKEY’S PUBLIC DIPLOMACY

Öz

With the dissolution of the Union of Soviet Socialist Republics (USSR), the content and nature of the use of power in the field of international relations began to change. The capacity of a state to make external actors do what it wants was no longer solely dependent on traditional hard power elements based on the military, geography, population, and economy, which involve war or the threat of force. Diplomatic tools that have long existed—based on influencing and persuading the publics of external actors through elements such as culture, sports, educational diplomacy, cinema, television series, or literature—have gained importance and become more central. This phenomenon, known as soft power, has led states to establish public diplomacy institutions to enhance their international influence through non-coercive means. The Republic of Turkey has also adapted to this shift by developing its public diplomacy institutions and making significant advancements in soft power, particularly in the post-2000 period. Turkey actively employs soft power strategies across a vast region, often referred to as the “Gönül Coğrafyası”, which primarily encompasses former Ottoman territories. While extensive academic research has explored the evolving nature of power, the theoretical foundations of soft power, and the institutional structures and activities of public diplomacy organizations, the relationship between collective memory—a crucial component in the establishment and sustainability of soft power—and international relations remains underexamined. Addressing this gap, this study first outlines the conceptual framework of power and its various dimensions before analyzing the intricate link between international relations and collective memory. It then examines Turkey’s public diplomacy institutions, particularly their strategies for shaping collective memory as part of their broader soft power agenda. In this context, the study explores the role of public diplomacy strategies in enhancing the effectiveness of soft power in international relations, with a specific focus on key institutions such as the TIKA and YTB. The findings indicate that Türkiye’s “Total Comprehensive Public Diplomacy” policies, implemented through these institutions, have fostered a long-term international impact by leveraging collective memory as a strategic tool in diplomatic engagements.

Anahtar Kelimeler

• International Relations and Collective Memory
• Public Diplomacy
• Soft Power
• TIKA
• YTB.

Kaynakça

1. Afary, Janet, and Kevin B. Anderson. Foucault ve İran Devrimi, Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi, İstanbul, 2015.
2. Akar, Ercan ve Gürkaynak, Muharrem. “Bir Kamu Diplomasisi Aracı Olarak Avrupa Birliği Erasmus+ Programı”, Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2022/1, Sayı: 42, ss. 263-294.
3. Assmann, Jan. Kültürel Bellek: Eski Yüksek Kültürlerde Yazı, Hatırlama ve Politik Kimlik, çev. Ayşe Tekin, Ayrıntı Yayınları, İstanbul, 2015.
4. Bachleitner, Kathrin. “Diplomacy with Memory: How the Past Is Employed for Future Foreign Policy,” Foreign Policy Analysis, cilt 15, sayı 4, Ekim 2019, ss. 492–508
5. Bachleitner, Kathrin. Collective Memory in International Relations, Oxford University Press, Oxford, 2021.
6. Bahçacı, Vildan. Kültürel Diplomasinin Yumuşak Güç Olarak Sinema Filmlerinde Kullanımı Üzerine Nitel Bir Analiz, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Radyo Televizyon ve Sinema Anabilim Dalı, yayımlanmamış yüksek lisans tezi, 2022.
7. Bakalov, Ivan. “Whither Soft Power? Divisions, Milestones, and Prospects of a Research Program in the Making”, Journal of Political Power, 12, 2019, ss. 129–151.
8. Bloch, M. “Toplumsal Hafıza, Gelenek ve Adet: Yeni Çıkan Bir Kitap Hakkında”, içinde J. K. Olick, V. Vinitzky-Seroussi & D. Levy (Ed.), Kolektif Hafıza Kitabı, çev. Zehra Can, Ümit Keskin ve Tarık Özbek, Dipnot Yayınları, Ankara, 2019, ss. 163-171.

9. Bundesfinanzministerium der Finanzen, “Willy Brandt – Kniefall von Warschau vor 50 Jahren”, 03. Aralık 2020, https://www.bundesfinanzministerium.de/Content/DE/Bilderstrecken/ Sondermarken/Programm_2020/Briefmarken_Programm_2020/2020_brandt.html, Erişim: 26.03.2025.
10. Cornell, Agnes, Knutsen, Carl Henrik ve Teorell, Jan. “Bureaucracy and Growth”, Comparative Political Studies, 53(14), 2020, ss. 2246-2282.
11. Cull, J. Nicholas. Public Diplomacy: Lessons from the Past, Figueroa Press, Los Angeles, 2009.
12. Çömlek, Aylin. Bir Kurum Olarak Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı (YTB) (2010- 2022), Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih Ana Bilim Dalı, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Bilim Dalı, 2023, yayımlanmamış yüksek lisans tezi.
13. Dahl, Robert Alan. “The Concept of Power,” Behavioral Science, Cilt 2, Sayı 3, 1957, ss. 201-215.
14. Dahl, Robert Alan. Who Governs? Democracy and Power in an American City, Yale University Press, New Haven, 1961.
15. Ekşi, Muharrem. Kamu Diplomasisi ve AK Parti Dönemi Türk Dış Politikası, Siyasal Kitabevi, Ankara, 2018.
16. Eskicioğlu, Yiğit Cem. Türk Diasporasında Toplumsal Hafıza ve Diasporik Kimlik, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Sakarya Üniversitesi, SBE, Uluslararası İlişkiler Bölümü, 2022.
17. Foucault, Michel. “Orders of Discourse,” Social Science Information, No: 10(2), 1971, ss. 7-30, https://doi.org/10.1177/053901847101000201.
18. Foucault, Michel. Bilginin Arkeolojisi, (çev: Veli Urhan), 3. Baskı, Birey Yayıncılık, İstanbul, 1999.
19. Gerth, Hans Heinrich, and Charles Wright Mills. From Max Weber: Essays in Sociology, Routledge, Oxon, 1948, s. 47.
20. Giddens, Anthony. Modernite ve Bireysel-Kimlik: Geç Modern Çağda Benlik ve Toplum, çev. Ümit Tatlıcan, Say Yayınları, Ankara, 2010.
21. Halbwachs, Maurice. Hafızanın Toplumsal Çerçeveleri, çev. Büşra Uçar, Heretik Yayınları, Ankara, 2016.
22. Ischinger, Wolfgang. “Tarumjob: Botschafter in Washington,” içinde Enrico Brandt ve Christian Buck (der.), Auswärtiges Amt, Diplomatie als Beruf, 4. Baskı, Springer Fachmedien, Wiesbaden, 2005, ss. 154-155, 160.
23. İletişim Başkanlığı. “Ulusal Kamu Diplomasisi Strateji Belgesi ve Eylem Planı” hazırlandı, 06.07.2021, https://www.iletisim.gov.tr/turkce/haberler/detay/ulusal-kamu-diplomasisi-strateji- belgesi-ve-eylem-plani-hazirlandi, Erişim: 27.03.2025.
24. İletişim Başkanlığı. Kamu Diplomasisi Nedir, Ankara, İletişim Başkanlığı Yayınları, 2022.
25. Kalın, İbrahim, “Soft Power and Public Diplomacy in Turkey”, Perceptions, No: 16 / 3, 2011, ss. 5-21.
26. Karaarslan, Faruk. Toplumsal Hafıza: Hatırlamanın ve Unutmanın Sosyolojisi, Ketebe Yayınları, İstanbul, 2019.
27. Karadağ, Haluk. Uluslararası İlişkilerde Yeni Bir Boyut: Kamu Diplomasisi, Nobel Akademik Yayıncılık, Ankara, 2016, ss. 12-21.
28. Kavoğlu, Samet. “Kamu Diplomasisi Perspektifinden Uluslararası Yayıncılık: TRT Balkan Üzerine Bir İnceleme”. Intermedia International E-Journal, c. 9, no. 17, 2022, ss. 306-323.
29. Keohane, Robert O. ve Joseph S. Nye. Power and Interdependence, 4. Baskı, Longman, Boston, 2011.
30. Kersel, Morag M. ve Luke Christina. “Civil Societies? Heritage Diplomacy and Neo-Imperialism”, içinde Meskell, Lynn (der.), Global Heritage: A Reader, Chichester, 2015, ss. 72-92.
31. Keskin Tolga, Ergüler Güneş Aykut, Kara Said Serkan, Durhat İsmail, Ergen İhsan, Bozkurt Muammer, TİKA, Türkiye Kalkınma Yardımları 2020 Raporu, Link, Erişim: 28.03.2025.
32. Keskin Tolga, Ergüler Güneş Aykut, Uslu Hacer Nagehan, Durhat İsmail, Kalincik Kadir, Özdemir Belma, Resuloğulları Enver, Ucael Osman, Yıldız Pınar, TİKA, Türkiye Kalkınma Yardımları 2021 Raporu, Link, Erişim: 28.03.2025
33. Keskin Tolga, İmre Seylan, Çopur Ersin, Uslu Hacer Nagehan, Nalçacıoğlu Mustafa, Resuloğulları Enver, TİKA, Türkiye Kalkınma Yardımları 2022 Raporu, Link, Erişim: 28.03.2025.
34. Kılıçoğlu, Gökmen, ve Ayhan Nuri Yılmaz. “Bir Kamu Diplomasisi Kurumu Olarak TİKA’nın AK Parti Döneminde Kullanılması”. Türk Dünyası Araştırmaları, 2017, 116, Sy. 229, ss. 171-182.
35. Köşer Akçapar, Şebnem ve Damla Bayraktar Aksel. “Public Diplomacy Through Diaspora Engagement: The Case of Turkey”, Perceptions, 22(3), 2017, ss. 135-160.
36. Langenbacher, Eric ve Yoshhi Shain, Power and the Past: Collective Memory and International Relations, Georgetown University Press, Washington, D.C., 2010.
37. LaRoche, Christopher David, and Simon Frankel Pratt. “Kenneth Waltz is not a neorealist (and why that matters),” European Journal of International Relations, 24(1), 2018, ss. 153-176.
38. Leonard, Mark, “Diplomacy by Other Means”, Foreign Policy, No. 132, 2002, ss. 48–56.
39. Lukes, Steven. Power: A Radical View (2. baskı), Palgrave Macmillan, New York, 2005, ss. 1-14.
40. Lundestad, Geir. “Empire by Invitation? The United States and Western Europe, 1945-1952.” Journal of Peace Research, cilt 23, no. 3, 1986, ss. 263-277.
41. Machiavelli, Niccolò. Prens, (çev: Kemal Atakay), Can Yayınları, İstanbul, 2018.
42. Metin, Bahadır ve Sevinç, İsmail. “Bir Kamu Diplomasisi Aracı Olarak Uluslararası Öğrenci Hareketliliği”, Sinop Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, cilt 8, sayı 1, 2024, ss. 393-394.
43. Mills, Charles Wright. The Power Elite, Oxford University Press, Oxford, 1956.
44. Mutlutürk, Aysu ve Ali Resul Usul. “Kamu Diplomasisinde Kolektif Hafızanın Rolü: Avrupa Hafızası, Avrupa Kimliği ve Avrupa Birliği”, Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, cilt 24 (Özel Sayı), 2024, ss. 147-168.
45. Nalçacıoğlu, Mustafa, Çopur, Ersin, Uslu Nagehan, Hacer, Aydoğdu, Burak Fahri, Bozyel, Mücahid. TİKA, Faaliyet Raporu 2024, 2025, https://tika.gov.tr/wp-content/uploads/2025/02/ TIKA-Faaliyet-Raporu-2024-2-web.pdf, Ankara, 2025, Erişim: 28.03.2025.
46. Nora, Pierre. “Between Memory and History: Les Lieux de Mémoire”, Representations, 26, 1989, ss. 23.
47. Nora, Pierre. Hafıza Mekânları, çev. Mehmet Emin Özcan, Dost Kitabevi Yayınları, Ankara, 2006. Nye, Joseph S. “Soft Power.” Foreign Policy, no. 80, 1990, ss. 153–158. https://doi. org/10.2307/1148580.
48. Nye, Joseph S. Soft Power: The Means to Success in World Politics, Public Affairs, New York, 2004, ss. 107-109.
49. Nye, Joseph Samuel. “Soft Power: The Evolution of a Concept”, Journal of Political Power, 2021, 14(1).
50. Okumuş, Meryem. “Bir Dini Diplomasi Aktörü Olarak Diyanet İşleri Başkanlığı’nın Dijital Hesaplarının Diyalogsal İlişki”, Medya ve Din Araştırmaları Dergisi, c. 4, no. 1 (2021), ss. 153-170.
51. Ökmen, Yunus Emre ve Göksu, Oğuz. “Kültürel Diplomasisi Bağlamında Türk Dizilerinin İhracatı ve Kültür Aktarımına Katkısı: ‘Diriliş Ertuğrul’ Örneği”, Kamu Diplomasisinde Yeni Yönelimler, (Ed. Oğuz Göksu), Literatürk, Konya, 2019, ss. 247-291.
52. Platon. Devlet, (çev: Sabahattin Eyüboğlu), Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 2019. Sağlam, Esra. “Diaspora Politikalarına Yönelik Çağdaş Kuramsal Yaklaşımlar ve Türk Diaspora Politikası”, OPUS International Journal of Society Researches, 16(27), 2020, ss. 744-774.
53. Tauscher, Soner. “Merkel’in 2015 Mülteci Krizindeki Siyasi Rolü,” içinde Hacı M. Boyraz, Ahmet Bülbül ve Mehmet Öcal (der.), Merkel Dönemi Alman Dış Politikası, NEU Press, Konya, 2024, ss. 259-271.
54. Tenenboim-Weinblatt, Keren. “Bridging Collective Memories and Public Agendas: Toward a Theory of Mediated Prospective Memory”, Communication Theory, 23, 2013, ss. 91-111.
55. TİKA. “Faaliyetlerimiz”, https://tika.gov.tr/faaliyetlerimiz/, Erişim: 28.03.2025.
56. Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı. 27.03.2025, https://www.mfa.gov.tr/default.tr.mfa#:~:- text=Co%C4%9Frafi%20da%C4%9F%C4%B1l%C4%B1m%20bak%C4%B1m%C4%B- 1ndan%20257%20d%C4%B1%C5%9F,4’%C3%BC%20Okyanusya’dad%C4%B1r, Erişim: 27.03.2025.
57. Türkiye Kamu Diplomasisi Strateji Belgesi 2024-2029, https://www.iletisim.gov.tr/images/uploads/ dosyalar/tukiye-kamu-diplomasisi-strateji-belgesi-2024-2029.pdf, Erişim: 27.03.2025.
58. Umut, Gökhan, Ersin Çopur, Doğukan Kanak, Enver Resuloğulları, Emre Yüksek, Nurçin Yıldız, Haluk Yıldız, Ayşe Dilsizoğlu, Şerife Öztürk, Yasemin Cansuz Kurt. TİKA, Türkiye Kalkınma Yardımları 2016 Raporu, https://tika.gov.tr/wp-content/uploads/2017/YAYINLAR/Faaliyet% 20Raporlar%C4%B1/2016/T%C3%BCrkiye%20Kalk%C4%B1nma%20Yard%C4%- B1mlar%C4%B1%20Raporu%202016.pdf, Erişim: 28.03.2025.
59. Waltz, Kenneth. Theory of International Politics, Addison-Wesley Publishing, Massachusetts, 1979, ss. 191-192.
60. Whyte, Leon. “Sun Tzu and the Art of Soft Power?”, The Diplomat, 31 Mart 2015, https://thediplomat. com/2015/03/sun-tzu-and-the-art-of-soft-power/, Erişim: 23.03.2025.
61. Yağmurlu, Aslı. “Dijital Diplomasi: Kamu Diplomasisi Çerçevesinden Avrupa Birliği Üye Ülkeleri ve Türkiye Dışişleri Bakanlıkları İnternet Uygulamaları”, Gümüşhane Üniversitesi İletişim Fakültesi Elektronik Dergisi, 7, 2 (2019), ss. 1267-1295.
62. Yapıcı, Utku. “Yumuşak Güç Ölçülebilir mi?”, Uluslararası İlişkiler Dergisi, 2015, Cilt 12, Sayı 47, ss. 5-25.
63. Yazar, Faruk. “Kamu Diplomasisi Aracı Olarak Türk Dizi Sektörünün Değerlendirilmesi”. Stratejik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, c. 4, sy. 3, 2020, ss. 529-541.
64. Yıldırım, Gonca. Uluslararası Halkla İlişkiler Perspektifinden Kamu Diplomasisi, Beta Yayınları, İstanbul, 2015, ss. 250-267.
65. YTB. “Faaliyet Raporu 2021”, https://ytbweb1.blob.core.windows.net/files/2022/BELGELER2022/ 2021%20FAAL%C4%B0YET%20RAPORU.pdf, Erişim: 28.03.2025.
66. YTB. “Faaliyet Raporu 2022”, https://dkp.blob.core.windows.net/kurumsal-multimedia/2022%20 Y%C4%B1l%C4%B1%20Faaliyet%20Raporu.pdf, Erişim: 28.03.2025.
67. YTB. “Faaliyet Raporu 2023”, https://dkp.blob.core.windows.net/kurumsal multimedia/YTB%20 2023%20Y%C4%B1l%C4%B1%20Faaliyet%20Raporu.pdf, Erişim: 29.03.2025.
68. YTB. “Faaliyet Raporu 2024”, https://dkp.blob.core.windows.net/kurumsal-multimedia/2024Yili- FaaliyetRaporu.pdf, Erişim: 29.03.2025.
69. Yurtnac, Kemal. Turkey’s New Horizon: Turks Abroad and Related Communities, SAM Papers, Centre for Strategic Research, 10.01.2012, https://www.sam.gov.tr/papers/turkey-s-new-horizon- turks-abroad-and-related-communities-0, Erişim: 20.03.2024.
70. Zevurabel, Eviatar. “Social Memories: Steps to a Sociology of the Past”, Qualitative Sociology, 19(3), 1996, ss. 291-295.