‘GÖLGE İMPARATORLUK’ TARTIŞMASINI AŞMAK: ASYA HUNLARINDA ÖZGÜN BİR DEVLET MODELİ

Yıl 2026, Sayı: 65 , 99 - 132 , 30.04.2026

Ali Kerim

https://izlik.org/JA42KN28XL

Öz

Kamu yönetimi ve kamu hukuku yazınında en yaygın devlet tanımı, Alman Genel Kamu Hukuku kaynaklı üç unsurlu teoridir ve bu teoriye göre devlet; toprak, insan ve iktidar unsurlarının birlikte varlığını gerektirir. Ancak söz konusu tanım, yerleşik tarım toplumlarını merkeze alması nedeniyle sabit sınırları olmayan göçebe siyasi örgütlenmeleri baştan dışlama eğilimi taşımaktadır. Bu çalışma, Asya Hun Devleti örneği üzerinden toprak unsurunun devlet olmanın zorunlu bir koşulu olmaktan çıktığını ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırma, karşılaştırmalı-analitik bir yöntemle yürütülmüş olup Asya Hun hakkındaki metinler eleştirel bir kaynak analizi süzgecinden geçirilmiş, modern akademik literatürdeki farklı teorik yaklaşımlar ise disiplinlerarası bir perspektifle sentezlenmiştir. Çalışma kapsamında elde edilen sonuçlar dört ana eksende toplanmıştır. İlk olarak, Mete Han’ın kurduğu yapının, askeri aristokrasinin sivil yönetimde de etkin olduğu bir “ordu-devlet” niteliği taşıdığı, ancak sabit sınırlı devletlerden farklı olarak ganimet, haraç ve ticaret ekseninde esnek bir ekonomik yapı sergilediği tespit edilmiştir. İkinci olarak, Hunların uyguladığı ikili yönetim (sağ-sol kanat), kurultay geleneği ve askeri teşkilatlanmanın, kendilerinden sonra gelen devletler için kurumsal bir şablon oluşturduğu savunulmuştur. Üçüncü olarak, Hunların Çin’i yalnızca askeri savunma alanında değil, diplomatik ve ideolojik alanlarda da köklü değişikliklere zorlayan stratejik bir aktör olduğu belirlenmiştir. Son olarak başta Barfield’ın “gölge imparatorluk”, Honeychurch’ün “kompleks devlet” ve Taşağıl’ın “süreklilik” tezleri sentezlenerek, Hunların hem iç dinamikleriyle karmaşık hem de dış etkileriyle küresel güce sahip bir devlet olduğu sonucuna varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Asya Hun Devleti , Xiongnu , Mete Han , Bozkır İmparatorlukları , Çin-Hun İlişkileri , Türk Devlet Geleneği , Siyasi Teşkilat , Heqin Politikası

MOVING BEYOND THE ‘SHADOW EMPIRE’ DEBATE: A DISTINCT STATE MODEL IN THE ASIATIC HUNS

https://izlik.org/JA42KN28XL

Öz

In the literature on public administration and public law, the most prevalent definition of the state is the three-element theory originating from German general public law, according to which the state requires the coexistence of three constituent elements: territory, population, and sovereign authority. However, this definition, by centering settled agrarian societies, tends to exclude from the outset nomadic political organizations that lack fixed boundaries. This study aims to demonstrate, through the case of the Xiongnu (the Asian Huns), that the territorial element is not a necessary condition of statehood. The research was conducted using a comparative-analytical methodology; historical sources on the Xiongnu were subjected to critical source analysis, while different theoretical approaches in the modern academic literature were synthesized from an interdisciplinary perspective. The findings of the study are organized along four principal axes. First, it has been established that the structure founded by Modu Chanyu possessed the character of a military-based state structure in which the military aristocracy was also effective in civilian governance; however, unlike states with fixed borders, it exhibited a flexible economic structure revolving around war booty, tribute and trade. Second, it is argued that the dual administrative system, the assembly tradition and the military organization of the Xiongnu served as an institutional template for subsequent states. Third, it has been determined that the Xiongnu were a strategic actor that compelled China to undergo fundamental transformations not only in the domain of military defense but also in diplomatic and ideological spheres. Finally, by synthesizing Barfield’s “shadow empire” thesis, Honeychurch’s “complex polity” framework and Taşağıl’s “continuity” thesis, the study concludes that the Xiongnu constituted a state that was both internally complex and exercised wide-ranging influence beyond its borders.

Anahtar Kelimeler

Xiongnu State , Xiongnu , Modu Chanyu , Steppe Empires , Sino-Xiongnu Relations , Turkic State Tradition , Political Organization , Heqin Policy

Kaynakça

• Ayman Güler, Birgül. Devlet Bilimi: Göçebe ve Yerleşik Devlet, İmge Kitabevi, Ankara, 2023.
• Ban, Gu. Han Shu (Çince’den derleme), Zhonghua Shuju, Beijing, 2007.
• Barfield, Thomas J. The Perilous Frontier: Nomadic Empires and China, 221 B.C. to A.D. 1757, Basil Blackwell, Oxford, 1989.
• Barfield, Thomas J. Shadow Empires: Imperial State Formation along the Chinese-Nomad Frontier, University of California Press, Oakland, CA, 2020.
• Beckwith, Christopher I. Empires of the Silk Road: A History of Central Eurasia from the Bronze Age to the Present, Princeton University Press, Princeton, NJ, 2009.
• Boba, Imre. Nomads, Northmen and Slavs: Eastern Europe in the Ninth Century, Mouton, The Hague, 1967.
• Brion, Marcel. Asya ve Avrupa’da Hunlar, (çev: M. Reşat Uzmen), Çatı Kitapları, İstanbul, 2005.
• Curta, Florin. Southeastern Europe in the Middle Ages, 500-1250, Cambridge University Press, Cambridge, 2006.
• De la Vaissière, Étienne. “Xiongnu and Huns: Archaeological Perspectives on a Centuries-Old Debate”, ed. Nicola Di Cosmo ve Michael Maas, Empires and Exchanges in Eurasian Late Antiquity, Cambridge University Press, Cambridge, 2018, pp. 97-118.
• Di Cosmo, Nicola. Ancient China and Its Enemies: The Rise of Nomadic Power in East Asian History, Cambridge University Press, Cambridge, 2002.
• Gedikli, Yusuf. Hunlar ve Göktürkler Üzerine, Ötüken Neşriyat, İstanbul, 2002.
• Grousset, René. The Empire of the Steppes: A History of Central Asia, (çev: N. Walford), Rutgers University Press, New Brunswick, NJ, 1970.
• Grousset, René. Cihan Fatihi Cengiz Han, (çev: M. Reşat Uzmen), Ötüken Neşriyat, İstanbul, 2014.
• Gumilev, Lev Nikolayeviç. Eski Türkler, (çev: D. Ahsen Batur), Selenge Yayınları, İstanbul, 1993.
• Heather, Peter. The Goths, Blackwell Publishers, Oxford, 1998.
• Heather, Peter. The Fall of the Roman Empire: A New History of Rome and the Barbarians, Oxford University Press, Oxford, 2006.
• Honeychurch, William. “The Nomad as State Builder: Historical Theory and Material Evidence from Mongolia”, Journal of World Prehistory, Vol. 26, No. 4, 2013, pp. 283-321.
• Hulsewé, Anthony F. P. China in Central Asia: The Early Stage: 125 B.C.-A.D. 23, Brill, Leiden, 1979.
• Jeong, Choongwon ve diğerleri. “A Dynamic 6,000-Year Genetic History of Eurasia’s Eastern Steppe”, Cell, Vol. 183, No. 4, 2020, pp. 890-904.
• Kafesoğlu, İbrahim. Türk Milli Kültürü, Ötüken Neşriyat, İstanbul, 1992.
• Kim, Hyun Jin. The Huns, Rome and the Birth of Europe, Cambridge University Press, Cambridge, 2013.
• Liu, Mau-Tsai. Die Chinesischen Nachrichten zur Geschichte der Ost-Türken (T’u-küe), Vol. I-II, Harrassowitz, Wiesbaden, 1958.
• Maenchen-Helfen, Otto J. The World of the Huns: Studies in Their History and Culture, (ed. M. Knight), University of California Press, Berkeley, 1973.
• Morgan, David. The Mongols, Basil Blackwell, Oxford, 1986.
• Németh, Gyula. Attila ve Hunları, (çev: A. Batur), Selenge Yayınları, İstanbul, 1982.
• Ögel, Bahaeddin. İslamiyet’ten Önce Türk Kültür Tarihi, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 1991.
• Sima, Qian. Records of the Grand Historian: Han Dynasty, (çev: Burton Watson), Columbia University Press, New York, 1993.
• Sinor, Denis (ed.). The Cambridge History of Early Inner Asia, Cambridge University Press, Cambridge, 1990.
• Taşağıl, Ahmet. Gök Türkler I, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2002.
• Taşağıl, Ahmet. Bozkırın Kağanlıkları: Hunlar, Tabgaçlar, Göktürkler, Uygurlar, Kronik Kitap, İstanbul, 2018.
• Taşağıl, Ahmet. “Hun, Gök Türk, Uygur Araştırmalarının Tarihi Gelişimi”, Tarih Dergisi, Sayı 81, 2023, s. 413-440.
• Tekin, Talat. Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kagan, Tonyukuk, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 1968.
• Thompson, Edward A. Hunlar, (çev: N. Başaran), İmge Kitabevi, Ankara, 1996.
• Togan, Zeki Velidi. Umumi Türk Tarihine Giriş, Enderun Kitabevi, İstanbul, 1981.
• Tram-Semen, Sofia. Atalarımız Hunlar, Ötüken Neşriyat, İstanbul, 2003.
• Weatherford, Jack. Genghis Khan and the Making of the Modern World, Crown, New York, 2004.
• Yü, Ying-shih. “The Hsiung-nu”, ed. Denis Sinor, The Cambridge History of Early Inner Asia, Cambridge University Press, Cambridge, 1990, pp. 118-149.