YIKIMDAN İNŞAYA MOĞOLLAR: HÜLEGÜ HAN’IN AZERBAYCAN VE DOĞU ANADOLU’DAKİ TASARRUFLARI ÖZELİNDE

Öz

1218’de meydana gelen Otrar hadisesinin akabinde başlayan Çingiz Han’ın meşhur batı seferi özellikle İslam dünyasında telafisi çok güç tahribat ve yıkıma sebep olmuştur. Takip eden yıllarda Türk-İslam beldeleri tarımdan, kültür ve sanata sözü edilen tahribattan derinden etkilenmiştir. Aynı şekilde Hülegü Han’ın İran’a gönderilmesiyle Ortadoğu’da da ilk zamanlarda benzer olaylar yaşanmıştır. Çok sayıda yerleşim yeri tahrip edilirken, sakinleri katliama maruz kalmıştır. Yeni hedefi Suriye ve Mısır olan Hülegü Han’ın, Memlûkler üzerine gönderdiği ordunun 1260’ta Ayn Calut’ta yenilmesi önemli bir dönüm noktası oldu. Alınan bu ilk yenilgi siyasi-askeri açıdan en azından bir süreliğine savunma durumuna geçmeyi gerektiriyordu. Zira bölgede kalıcılığı sağlamak öncelikli politika olmalıydı. Bu ise sivil ve askeri bir takım reformların yapılmasına bağlıydı. Hülegü Han, idari merkez olarak Azerbaycan ve Doğu Anadolu’yu seçti. Nitekim birbirini tamamlayan bu iki coğrafya emri altındaki büyük orduyu besleyebilecek otlaklara sahip olmakla birlikte; çevresinde yer alan pek çok bölge arasında geçişi sağlayan bir kavşak durumundaydı. Bu özelliği ticari olduğu kadar askeri açıdan da bölgeyi önemli kılmaktaydı. Ayrıca bölgeye hâkim olmak, Azerbaycan otlakları üzerinde hak iddia eden Altın Orda’ya karşı da bir tedbir niteliği taşıyordu. Bu maksatla bölgeye çok sayıda askeri birlik konuşlandıran Hülegü Han, bölgenin önemli yaylak ve kışlaklarını bir eyalet sınırları içerisine aldı. Hülasa bu çalışma Hülegü Han’ın sözü edilen bölgenin, kurduğu devletin iç ve dış dinamiklerindeki önemine binaen idari, askeri ve sosyo-kültürel alanlarda yapmış olduğu faaliyetleri tarih biliminin analiz yöntemi çerçevesinde, dönemin temel kaynakları ve bu sahada yapılan araştırmalar ışığında incelemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Hülegü
• Azerbaycan
• Doğu Anadolu
• Kışlak
• İnşa
• İdari
• Askeri.

THE MONGOLS FROM DESTRUCTION TO CONSTRUCTION: HÜLEGÜ KHAN’S SAVİNGS IN AZERBAIJAN AND EASTERN ANATOLIA IN PARTICULAR

Öz

Following the Otrar incident in 1218, Chinggis Khan's infamous western campaign caused irreparable damage and devastation, particularly in the Islamic world. In the years that followed, Turkic-Islamic lands were deeply affected by the devastation in agriculture, culture, and art. Similarly, similar events initially occurred in the Middle East following Hülegü Khan's deportation to Iran. Numerous settlements were destroyed, and their inhabitants were massacred. Hülegü Khan, whose new targets were Syria and Egypt, defeated the army he sent against the Mamluks at Ain Jalut in 1260, marking a significant turning point. This initial defeat necessitated a political and military shift to a defensive posture, at least for a time. Maintaining a permanent presence in the region was a priority. This, in turn, depended on the implementation of a number of civilian and military reforms. Hülegü Khan chose Azerbaijan and Eastern Anatolia as his administrative center. Indeed, these two complementary regions not only possessed pastures capable of supporting the large army under his command, but also served as a crossroads providing passage between numerous surrounding regions. This characteristic made the region important from both a commercial and a military perspective. Furthermore, dominating the region served as a precaution against the Golden Horde, which claimed rights over the Azerbaijani pastures. For this purpose, Hülegü Khan deployed numerous military units to the region and incorporated the region's important summer pastures and winter pastures into the borders of a province. In short, this study examines the administrative, military and socio-cultural activities of Hülegü Khan in the light of the main sources of the period and the research conducted in this field, within the framework of the analysis method of historical science, considering the importance of the mentioned region in the internal and external dynamics of the state she founded.

Anahtar Kelimeler

• Hülegü
• Azerbaijan
• Eastern Anatolia
• Qishlâq Construction
• Administrative
• Military.

Kaynakça

1. Aka, İsmail. 2002. “Anadolu’dan İran’a Göçler”. Tarihten Günümüze Türk-İran İlişkileri Sempozyumu.16-17 Aralık 2002. Bildiriler Kitabı: 57-63.
2. Akdağ, Mustafa. 2010. Türkiye’nin İktisadi ve İçtimai Tarihi (1243-1453). İstanbul: Yapıkredi Yayınları.
3. Akkuş, Mustafa. 2022. Moğol İstilasına Dini Muhalefet (İlhanlıların Anadolu’daki Dini Siyasetleri). Konya: Çizgi Yayınları.
4. Akkuş, Mustafa. 2012. “Ermenilerin İlhanlı Dinî Siyasetindeki Rolleri”. Türkiyat Araştırmaları Dergisi. S. 31: 205-221.
5. Aknerli Grigor. 2012. Okçu Milletin Tarihi. Çev. Hrant D. Andreasyan. İstanbul: Kronik Yayınları.
6. Asarayî. 2000. Müsameretü’l-Ahbar. Çev. Mürsel Öztürk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
7. Barthold, V. Vladimirovic. 1988. “Ani”. ss. 435-437 içinde İslam Ansiklopedisi. C. 2. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları.
8. Barthold, V. Viladimirovic. 1988. “Hulagu”. 581- 582 içinde İslam Ansiklopedisi. C. 5. Milli İstanbul: Eğitim Bakanlığı Yayınları.

9. Barthold,, V. Viladimirovic. 2017. Moğol İstilasına Kadar Türkistan. İstanbul: Kronik Yayınları.
10. Beyâni, Şîrîn. 2015. Moğol Dönemi İranı’nda Kadın. Çev. Mustafa Uyar. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
11. Boyle, J. A. 1968. “Dynastic and Political History of the İlkhans”. The Cambridge History of İran (5). (Ed. J. A. Boyle): 303-421.
12. Boyle, J. A. 1979. The Il-Khansof Persia and The Princes of Europe”. XVI. Milletlerarası Alteistik Kongresi (21-26.x.1973 Ankara). Bildiriler Kitabı: 61-75.
13. Cahen, Cloud. 2011. Osmanlılardan Önce Anadolu, Çev. Erol Üyepazarcı. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
14. Clavijo, Ruy Gonzales de. 1993. Anadolu, Orta Asya ve Timur. Çev. Ö. Rıza Doğrul. İstanbul: Ses Yayınları.
15. Cosmo, Nicola di, 2005. “Mongols and Merchants on the Black Sea Frontier in the Thirteenth and Fourteenth Centuries: Convergences and Conflicts”, Mongols, Turks and Others, (Edit. Reuven Amitai and Michel Brain). Brill- Leiden-Boston: 391-404.
16. Crucis, Ricoldus De Monte. 2018. Doğu Seyahatnamesi (Bir Dominikan Keşişin Anadolu ve Ortadoğu Yolculuğu). Çev. A. Deniz Altunbaş. İstanbul: Kronik Yayınları.
17. Cüveynî. 1998. Tarih-i Cihangüşa. C. 2. Çev. Mürsel Öztürk. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
18. Cüzcanî. 2015. Tabakat-ı Nasıri (Gazneliler, Selçuklular, Atabeglikler ve Harezmşahlar), Çev. Erkan Göksu. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
19. Çelik, Burak. 2021. İran Moğollarının Atası Hülegü Han. Konya: Çizgi Yayınları.
20. Çelikbilek, Abdul Metin. 2025. Çingiz’in Moğolları (Büyük Moğol Ulusunun Teşekkülü). İstanbul: Selenge Yayınları.
21. De Nicola, Bruno. 2020. “Çadırdan Yönetim: İlhanlı İranı’nda Kadınların Ordoları Üzerine Bazı Tespitler”. Çev. Mustafa Uyar. Ortaçağ Tarihinde Bir Duayen Prof. Dr. Abdulkerim Özaydın’a Armağan, Ed. E. Altan-M. Kesik-M. Öztürk. İstanbul: Bilge-Kültür Sanat Yayınları, 554-564.
22. D’ohson, M. Baron C. 2006. Moğol Tarihi. Çev. Bayram Rahmi. İstanbul: Selenge Yayınları.
23. Dayı, Özkan. 2021. “Moğol İranı’nda Ticaret”, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 25(2): 579-597.
24. Durak, Neslihan. 2002. “Çingizli Hatunları III: Dokuz Hatun”. Hindistan Türk Tarihi Araştırmaları. 2(1): 125-139.
25. Durak, Neslihan. 2008. “Çingizli Hatunları I: Sorgaktani Beki”. Turkish Studies. 3(1): 251-258.
26. Durak, Neslihan. 2013. “İlhanlılar Döneminde Aladağ Çevresi”. I. Uluslararası Ahlat-Avrasya Bilim, Kültür ve Sanat Sempozyumu (23-25 Ağustos 2012). Bildiriler Kitabı: s.242-251.
27. Eğilmez, Savaş ve Bayram Kalkan, Gönül. 2023. “Yam (Post/ Communication) Organization in Mongols”. Atatürk University Journal of Turkish Researches İnstitute. S. 77: 164-171.
28. Ertekinoğlu, Servet. 2014. “Ahlat Ağzı’nda Yer Adları”. The Journal of Academic Social Science Studies. S. 30: 585-594.
29. Favereau, Marie. 2024. Moğollar Dünyayı Nasıl Değiştirdi? Orda. Çev. M. Murtaza Özeren. İstanbul: Dergâh Yayınları.
30. Gabashvılı, Manana. 2002. “İlhanlı Devleti’nin Uluslararası Ticaret Politikası ve Halefi Olan Türk Devletleri”. 386-393 içinde Türkler Ansiklopedisi. C. 8. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.