TİEM 73 KUR’AN ÇEVİRİSİ ÖRNEĞİNDE SIRALI İFADELER

Yıl 2026, Cilt: 14 Sayı: 1, 41 - 64, 15.03.2026

Özge Eker Kavalçalan

https://doi.org/10.33692/avrasyad.1695741

https://izlik.org/JA73PR46TB

Öz

Bu çalışmada pek çok yerde ikileme, ikilemenin özel görünümlerinden veya ikilemenin kuruluş yapılarından biri olarak tanımlanan yakın anlamlı kelimeler, Türk İslam Eserleri Müzesi No: 73’te kayıtlı Kur’an çevirisi üzerinden sıralı ifadeler başlığı ile değerlendirilmiştir.  Türkçenin kavram alanı oluşturma gelenekleri arasında yer alan sıralı ifadeler genel çerçevede yakın anlamlı sözcüklerin birbirleriyle tarih çizgisinde bütünleşmeden kurduğu çok sözcüklü yapılardır. Bu çalışmada TİEM 73 Kur’an çevirisinde yer alan farklı sözlük birim durumundaki yakın anlamlı sözcüklerin oluşturduğu sıralı ifadeler derlenmiştir. Bu yapıları oluşturan her sözcük bir sözlük birim durumunda olmakla birlikte herhangi bir ses veya ek tekrarına da sahip değildir. Sıralı ifadeleri oluşturan her sözcüğün tarihsel süreçteki görünümlerine Clauson (1972)’a ait “An Etymological Dictionary of Pre- Thirteenth Century Turkish” adlı sözlük üzerinden yer verilmiştir. Bunun nedeni ise tespit edilen sözcüklerin farklı sözcüklerle bir araya gelerek kurduğu farklı yapıları tarihsel süreç içerisinde göstermektir. Bu çalışmada TİEM 73 Kur’ân çevirisinden derlenen yakın anlamlı sözcüklerin oluşturduğu 36 sıralı ifade değerlendirilmiştir. Bu yapıların ikileme ve özel görünümleri dışında bir sıralı ifade tanımı oluşturacak özelliklere sahip olduğu görülmüştür. Bu özelliklere sahip sözcükler metin merkezli derlenerek tanıklanmıştır. Çalışma; ikileme, çift söz, sıralı ifade gibi terimlerin tanımı ile başlatılmıştır. Metin merkezli örneklerin yer aldığı inceleme kısmından sonra konuyla ilgili değerlendirmeler yapılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Karahanlı Türkçesi , TİEM 73 Kur’an Çevirisi , Kavram Alanı , İkilemeler , Sıralı İfadeler.

Teşekkür

yok

SEQUENTIAL EXPRESSIONS IN EXAMPLE OF TIEM 73 KUR’AN TRANSLATION

https://izlik.org/JA73PR46TB

Öz

In this study, near-synonymous words, which are defined as reduplication, one of the special forms of reduplication or as a structural element of reduplication in many places, have been evaluated under the title of sequential expressions based on the Kur’an translation registered at the Turkish Islamic Works Museum No: 73. Sequential expressions, which are located in the traditions of conceptual field creating in Turkish, are multi-word structures formed by not the integration of synonymous words along the historical timeline. In this study, sequential expressions, which are constituted by near-synonymous words in different lexical morpheme found in TİEM 73 Kur’an translation, have been collected. As well as each word that constituted these structures is a lexical morpheme, it does not have any alliteration or affix repetition. The historical appearances of each word forming the sequential expressions are provided through Clauson’s (1972) dictionary titled “An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth Century Turkish.” The reason for this is to demonstrate the different structures formed by the identified words coming together with different words throughout the historical process. In this study fourty six sequential expressions, which are constituted near-synonymous words compiled have been evaluated TİEM 73 Kur’an translation. It has been seen that these structures possess features that will create a definition of a sequential expression except of their reduplication and special appearances. Words with these characteristics have been identified through text-based analysis. The study begins with definitions of terms such as reduplication, compound words, and sequential expressions. Following the analytical section, which includes text-based examples, evaluations related to the topic are presented.

Anahtar Kelimeler

Karakhanid Turkish , TIEM 73 Kur’an Translation , Conceptual Field , Reduplication , Sequential Expressions

Kaynakça

• Ağakay, Mehmet Ali. 1953. “İkizlemeler Üzerine”. Türk Dili 2 (2): 189-191.
• Ağakay, Mehmet Ali. 1954. “Türkçede Kelime Koşmaları”. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı- Belleten 2 (2): 97- 104.
• Ağca, Ferruh. 2015 a. “Eski Türkçe Kö:k Teŋri ve Kö:k Kalık İkilemeleri Üzerine”. Türkbilig 30 (30): 201-221.
• Ağca, Ferruh. 2015 b. “Eski Uygurca İştikaklı İkilemeler Üzerine”. Alkış Bitigi Kemal Eraslan Armağanı. Ed. Bülent Gül. Ankara: TKAE, 17-30.
• Ağca Ferruh, Selin Bayrak. 2019. “Eski Türkçe “Küçinte” Sözcüğü Üzerine”. XI. Uluslararası Dünya Dili Türkçe Sempozyumu. 16 - 18 Ekim 2019. Haz. Serkan Şen, Mediha Mangır. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi, 800- 811.
• Aktan, Bilal. 2010. “Dîvânü Lügâti’t-Türk’ün Söz Varlığında Yer Alan İkilemeler”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi 28 (28): 1-12.
• Altıkulaçoğlu, Ayşe. 2021. “İslami Dönem Uygur Harfli Türkçe Metinlerde İkilemeler”. Yüksek Lisans Tezi, Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ordu.
• Ata, Aysu. 2019. Karahanlı Türkçesinde İlk Kur’an Tercümesi Rylands Nüshası, Giriş- Metin- Notlar- Dizin. Ankara: Türk Dil Kurumu.
• Atalay, Besim. 2021. Dîvanu Lugâti’t Türk I-II. Ankara: Türk Dil Kurumu.
• Aydın, Erhan, Ahmet Karaman. 2019. “Eski Türk Yazıt ve El Yazmalarında İkilemeler”. Journal of Old Turkic Studies 3 (3): 259-286.
• Aydın, Erhan. 1997. “Orhun Yazıtlarında Hendiadyoinler”. Türk Dili 544 (544): 417- 421.
• Banguoğlu, Tahsin. 1974. Türkçenin Grameri. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
• Bozok, Emrah. 2012. “Eski Uygur Türkçesinde İştikaklı İkilemeler.” Yüksek Lisans Tezi. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Eskişehir.
• Bozok, Emrah. 2018. “Eski Uygur Türkçesinde Arıg Turug, Arıg Silig ve Arıg Süzük İkilemeleri Üzerine”. Türkbilig 36 (36): 41-46.
• Can, Meltem. 2010. “Eski Uygur Türkçesinde İkilemeler.” Yüksek Lisans Tezi. Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Bursa.
• Clauson, Sir Gerard. 1972. An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth Century Turkish. London: Oxford.
• Çağatay, Saadet. 1940. “Uygurcada Hendiadyoinler”. Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları 1 (1): 97-145.
• Çetin, Engin. 2013. “Kur’an Tercümesi Rylans Nüshasındaki İkilemeler”, VI. Uluslararası Türk Dili Kurultayı Bildirileri. 20-25 Ekim 2008. Ankara: Türk Dil Kurumu. 1161-1173.
• Çürük, Yasemin. 2016 a. “İkilemelerin Dilbilgisel Anlamları”. The Journal of Academic Social Science Studies 48 (48): 397-411.
• Çürük, Yasemin. 2016 b. “İkilemelerin Kapsamı”. The Journal of Academic Social Science 29 (29): 426- 430.
• Çürük, Yasemin. 2018. “Sözcük Türetme Yöntemi Olarak İkileme”. International Journal of Languages Education and Teaching 6 (6): 499-503.