HATALI OKUNAN NOKTALARIN GÖLGESİNDE KALAN HAKİKAT: HOŞYAR KADIN MEDRESESİ BURGAZ’DA MI YOZGAT’TA MI?

Yıl 2025, Cilt: 13 Sayı: 46, 291 - 314, 15.12.2025

Yunus Özger

https://doi.org/10.33692/avrasyad.1728253

https://izlik.org/JA86DU33XS

Öz

Hoşyar Kadın, Osmanlı padişahı II. Mahmud’un ikinci kadınıdır. Kendisi hayatta iken, kızları Zeynep Sultan ve Mihrimah Sultan ile manevi annesi Beyhan Sultan’ı kaybetmiştir. Arka arkaya yaşanan bu kayıplar onu münzevi bir hayata sürüklemiş hayır işlerine yöneltmiştir. Bu bağlamda Beyhan Sultan ve kızlarının acısını hafifletmek gayesiyle 1844’te Yozgat’ta bir medrese yaptırmıştır. 1848’de yanına kendi adıyla anılacak bir cami inşa ettirmiştir. Osmanlı hanedanına mensup kadınların inşa ettirdiği eserler, diğer pek çok yönleriyle birlikte bulundukları şehirlerin kimliklerinin inşasına da büyük tesirde bulunmuşlardır. Bu eserlerin yer ve zamanının doğru biçimde tespiti; arşiv dokümanlarının ve ilgili kitabelerin doğru ve dikkatli okunmasına bağlıdır. Ancak Yozgat’ta inşa edilen medreseyle ilgili üretilen bilgiler, bu açıdan filolojik bir hatayı ihtiva etmektedir. İlk olarak Çağatay Uluçay 1956 yılında Haremden Mektuplar adlı eserinde, vakıf senedindeki “Yozgad” ifadesini “Burgaz” şeklinde okumuştur. Üretilen bu yanlış bilgi, sonraki dönemde diğer eserlerde de aynı biçimde tekrar edilmiştir. Böylece Hoşyar Kadın’ın vakıf eseri olan medrese ve daha sonra cami, bu hatalı okuma nedeniyle yanlış bir yere konumlandırılmıştır. Bazı eserlerde Yozgat ile birlikte Burgaz’da da bir medresesi olduğu söylenmiştir. Böylece iki ayrı medrese yaptırdığı belirtilmiştir. Diğer bazı eserlerde ise Yozgat göz ardı edilmiş ve medresenin Burgaz’da olduğu vurgulanmıştır.
Bu makalede, söz konusu yanlış okumanın nasıl gerçekleştiği, arşiv belgeleri, vakfiye ve kitabe metinleri üzerinden ortaya konulacaktır. Noktaları hatalı okumanın, tarihi bir eserin coğrafi konumunu nasıl etkilediği somut olarak gösterilecektir. Bunun için evvela Çağatay Uluçay’ın verdiği bilgiler tahlil edilecek, sonrasında Osmanlı arşiv belgeleri, medrese ve caminin vakfiyesi ve kitabe metinleri karşılaştırılacaktır. Bu çalışmayla Hoşyar Kadın’ın inşa ettirdiği eserlerin doğru konumlandırılması yapılacak ve paleografik mukayeseler ardından sözü edilen yer adının Yozgat olduğu ortaya konulacaktır. Böylelikle Osmanlı şehir tarihi, kadın hayır kurumları ve metin tenkidi alanlarında dikkatli okumanın gerekliliğine somut bir örnek sunulmuş olacaktır.

Anahtar Kelimeler

Yozgat , Burgaz , Hoşyar Kadın , Mihrimah Sultan , Nakıpzade , Mahmud II.

THE TRUTH OBSCURED BY MISINTERPRETATIONS: IS THE HOSYAR WOMEN’S MADRASAH LOCATED IN BURGAZ OR YOZGAT?

https://izlik.org/JA86DU33XS

Öz

Hoşyar Kadın was the second wife of Ottoman Sultan Mahmud II. During her lifetime, Hoşyar Kadın lost her daughters Zeynep and Mihrimah Sultan, as well as her spiritual mother Beyhan Sultan. These successive losses led her to a reclusive life and directed her toward charitable works. In this context, she had a madrasa built in Yozgat in 1844 with the aim of alleviating the pain of Beyhan Sultan and her daughters. In 1848, she had a mosque built next to it, which would be named after her. The works built by women belonging to the Ottoman dynasty had a great impact on the identity of the cities they were located in, among many other aspects. The correct identification of the location and time of these works depends on the accurate and careful reading of archival documents and relevant inscriptions. However, the information produced about the madrasa built in Yozgat contains a philological error in this regard. First, in 1956, Çağatay Uluçay, in his work Letters from the Harem, read the phrase “Yozgad” in the foundation deed as “Burgaz.” This misinformation was repeated in the same way in other works in the following period. As a result, the madrasa and later the mosque, which were endowed by Hoşyar Kadın, were misplaced due to this erroneous reading. Some works mention that she had a madrasa in Burgaz as well as in Yozgat, thus indicating that she had two separate madrasas built. Other works, however, ignore Yozgat and emphasize that the madrasa was in Burgaz.
In this article, how this misreading occurred will be revealed through archival documents, foundation and inscription texts. It will be shown concretely how the misreading of the dots affects the geographical location of a historical monument. For this purpose, first the information provided by Çağatay Uluçay will be analyzed, and then Ottoman archival documents, the waqf and inscriptions of the madrasa and mosque will be compared. With this study, the correct positioning of the works built by Hoşyar Kadın will be made and after paleographic comparisons, it will be revealed that the place name mentioned is Yozgat. Thus, a concrete example of the necessity of careful reading in the fields of Ottoman urban history, women's charities and textual criticism will be presented.

Anahtar Kelimeler

Yozgat , Burgaz , Hoşyar Kadın , Mihrimah Sultan , Nakıpzade , Mahmud II.

Kaynakça

• Acun, Hakkı. 2005. Bozok Sancağı’nda (Yozgat İli) Türk Mimarisi. Ankara: TTK Yayınları.
• Akata, Züleyha Hande, Bünyamin Tetik. 2021. “Hoşyâr Kadın’ın Mecmû‘a-i Hikâyât’ının Genel Özellikleri”. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi 71: 181–194.
• Akyıldız, Ali. 2021. Kral Öldü Yaşasın Kral: Osmanlı’da Cülus, Veraset ve Meşruiyet. İstanbul: Timaş Yayınları.
• Beydilli, Kemal. 2003. “Mahmud II”. ss. 352–357 içinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. C. 27. Ankara: TDV Yayınları.
• Çakıroğlu, Tuba. 2020. “Âdile Sultan Divanı’nda ölüm”. Türkoloji Dergisi (TUDED) 60 (1): 195–213.
• Çam, Mevlüt, İbrahim Turhan, Rıdvan Enes Akçatepe. 2020. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşiv Rehberi. Ankara: Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları.
• Deniz, Rasim. 2013. Kayseri Ansiklopedisi. C. 3. İstanbul: Ülke Yayın Haber.
• Ergin, Ali Şakir. 2014. Vakıflar ve Yozgat’ta Tarihi Vakıf Camileri. Ankara: Anıl Matbaacılık.
• Ersöz, Burçak. 2020. “III. Mustafa’nın Kızı Beyhan Sultan ve Hayatı (1766–1824)”. Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
• Gül, Serkan. 2022. “Osmanlı Dönemi Yozgat Eğitim Tarihi ve Kurumları”. ss. 121–147 içinde Yozgat Tarihi ve Kültürü: Selçuklu, Beylikler ve Osmanlı Dönemi. C. 2. Ed. Ebubekir Güngör. Ankara: Akçağ Yayınları.
• İbrahimgil, Mehmet Zeki, Hamza Keleş. 2016. Bulgaristan’da Osmanlı Dönemi Vakıf Eserleri Envanteri I, İstanbul: TDV Yayınları.
• İpşirli, Mehmet. 1989. “Bulgaristan’daki Türk Vakıflarının Durumu (XIX. Yüzyıl Başları)”. Belleten 53 (207): 679–708.
• Kapusuzoğlu, Burhanettin. 1999. Yozgat Medreseleri Tekke ve Zaviyeleri. Ankara.
• Karaca, Taha Niyazi. 2004. “Yozgat Eğitim Tarihine Katkı”. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 1 (17): 139–150.
• Keleş, Hamza. 1996. “Vakfiyelerine Göre Yozgat Vakıfları (1400–1920)”. Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
• Keskioğlu, Osman, A. Talha Özaydın. 1983. “Bulgaristan’da Türk- İslâm Eserleri”. Vakıflar Dergisi 17: 109–140.
• Keskioğlu, Osman. 1969. “Bulgaristan’da Bazı Türk Abideleri ve Vakıf Eserleri”. Vakıflar Dergisi 8: 300–322.
• Kırımlı, Hüsna. 2019. “Hoşyar Kadın ve Siyer-i Nebî Adlı Eseri”. Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.