THE EMIRATE OF HORMUZ FROM THE ILHANIDS TO THE TIMURIDS PERIOD (POLITICAL AND ECONOMIC LIFE)

Öz

In Islamic sources, the Persian Gulf, referred to as Halîcü’l-Fars and Bahrû’l-Fars, has been an important region in commercial and political sea voyages between the Indian and Arab worlds Throughout history, some settlements on this gulf have been more prominent than other places in terms of trade, politics or economy. From the Sassanid period to the V/XI. century, the city of Sîrâf on the gulf was an important port in international trade. In the following century (VI/XII.), the island of Kîş (Qays) began to replace Sîrâf. From the VII/XIII. century onwards, the island of Hormuz, north of the strait of Hormuz, became the main port in trade. The emergence of Hormuz as a main port was influenced not only by the effects of natural disasters such as drought, fire and earthquakes seen in other settlements but also by the successful policies carried out by the kings on the island of Hormuz. The kings of Hormuz gained authority over the gulf by ensuring security in the region and establishing good relations with the rulers they were affiliated with. Although the kings on the island of Hormuz acted independently in terms of trade, they could not be completely independent in the political arena. Throughout history, they acted as vassals of dynasties such as the Ilkhanids, Injuids, Muzafferids, and Timurids. They maintained their political future by paying tribute to the rulers of the dynasty they were affiliated with and maintaining friendly relations with them. In our study, the factors that caused the change in the center of the Hormuz kingship and the political and commercial consequences experienced after this change will be discussed. We also aim to focus on the power and place of the Hormuz kings in regional politics.

Anahtar Kelimeler

• Middle Ages
• Persian Gulf
• Jerun
• Hormuz
• Kings of Hormuz.

İLHANLILARDAN TİMURLULAR DÖNEMİNE KADAR HÜRMÜZ MELİKLİĞİ (SİYASÎ VE İKTİSADİ HAYAT)

Öz

İslâm kaynaklarında Halîcü’l-Fars, Bahrû’l-Fars olarak ifade edilen Fars Körfezi, Hint ve Arap dünyası arasında süren deniz yolculuklarında önemli bir bölge olmuştur. Tarih boyunca bu körfez üzerindeki bazı yerleşimler ticarî, siyasî ya da ekonomik açıdan diğer yerlere göre daha fazla öne çıkmıştır. Sâsânîler döneminden V/XI. yüzyıla kadar körfez üzerindeki Sîrâf şehri uluslararası ticarette önemli bir liman olmuştur. Sonraki yüzyılda (VI/XII.) ise Kîş (Kays) Adası Sîrâf’ın yerini almaya başlamıştır. VII/XIII. yüzyıldan itibaren de Hürmüz Boğazı’nın kuzeyindeki Hürmüz Adası ticarette ana liman haline gelmiştir. Hürmüz’ün ana liman olarak öne çıkmasında, diğer yerleşimlerde görülen kuraklık, yangın, deprem gibi doğal felaketlerin etkisi kadar, Hürmüz adasındaki meliklerin yürüttüğü başarılı politikaların da etkisi olmuştur. Hürmüz melikleri bölge üzerinde güvenliği sağlayarak, bağlı bulundukları yöneticilerle iyi ilişkiler tesis ederek, körfez üzerinde söz sahibi olmuşlardır. Hürmüz Adasındaki melikler ticarî açıdan bağımsız hareket etseler de siyasî arenada tam anlamıyla bağımsız olamamışlardır. Onlar tarih boyunca İlhanlılar, İncûlular, Muzafferîler, Timurlular gibi hanedanların vasalları olarak hareket etmişlerdir. Bağlı bulundukları hânedan hükümdarlarına haraç ödeyerek ve onlarla dostane ilişkiler yürüterek siyasî istikballerini sürdürmüşlerdir. Çalışmamızda Hürmüz melikliğinin merkezinin değişimine neden olan faktörler ile değişimin ardından yaşanan siyasî ve ticarî sonuçlar ele alınacaktır. Ayrıca Hürmüz meliklerinin, bölge siyasetindeki gücü ve yeri üzerinde durmayı amaçlamaktayız.

Anahtar Kelimeler

• Orta Çağ
• Fars Körfezi
• Cerûn
• Hürmüz
• Hürmüz Melikleri.

Kaynakça

1. Aka, İsmail.2000. Timur ve Devleti. Ankara:Türk Tarih Kurumu Yayınları.
2. Alan, Hayrunnisa. 2007. Bozkırdan Cennet Bahçesine Timurlular 1360-1506.İstanbul: Ötüken Yayınları.
3. Âmirî, Abtin. 1390/2011. “Netayec siyâsî-i sükût-ı Hormuz”. Pejûheşnâme-i Ferhengî Hormuzgan, 1(2): 142-161.
4. Âmirî, Seyyid Rezzâk. 13999/2020. Parseh Tarih-i Fars, Şehirha ve Rustaha-i An I. Şîraz: İntîşârât-ı Beynelmilelî-i Nevîd-i Şîraz.
5. Arapov, A.V. 2025. Amir Temur Personality, History, Legacy. trc. Davron Akil. Taşkent: Davr Nashriyoti.
6. Avaznejâd, Gulâmrezâ Rezâî. 1379/2000. Târîh-i mulûk-ı Hormuz ez âğâz ta teşkil-i dovlet-i Safevî (kısmet-i dovvom). Reşd-i Âmûzeş-i Târîh, 3: 41-47.
7. Bâkırvassukî, Muhammed. 1403/2024. “Mulûk-u Hormuz: ez âğaz ta vurud-ı Portagaliha”. Halîc-i Fârs- ez kadîmterin dovran-ı takunun. Tahran: İntîşârât-ı Koknûs. ss. 141-162.
8. Barbaro, Josaphat.2014. Anadolu’ya ve İran’a Seyahat, trc. Tufan Gündüz. İstanbul: Yeditepe Yayınları.

9. Barthold, W.1984. An Historical Geography of Iran, trc. Svat Soucek. Princeton University Press.
10. Câberî, Azam Rahîmî. 1398/2019.“Mirâs-ı ictimâî ve ferhengî tarif mürşidiye der şehr-i Honc ve nevâhî-i cenûbî-i ân (Sedehâ-yi heftom ve heştom-ı hicrî)”. Faslnâme-i İlmî ve Pejûheşî-i Târîh. XIV/54: 126-148.
11. Ceylan, Fatma Ecem. 2016. "Müslüman Çinli Amiral Zheng He’nın Aile Tarihine Genel Bir Bakış". Curr Res Soc Sci. 2(2): 37-45.
12. Christensen, Peter. 2016. The Decline of Iranshahr Irrigation and Environment in the Middle East, 500 BC.-AD. 1500. ing.trc. Steven Sampson. London- New York: I.B. Tauris & Co Ltd.
13. Curzon, George N.1892. Persia and the Persian Question, II. London and New York: Longmans, Green and Co.
14. Çemenkâr, Muhammed Cafer. ty. “Ehemmiyet-i cezîre-yi Kîş der bâzârgânî-i Halîc-i Fârs ve Deryâ-yı Ummân Asr-ı Moğol”. Faslnâme-i târîh-i revâbete-i hârîcî, 13(49): 59- 84.
15. Daryaee, Touraj. 2016. “The Sasanian ‘Mare Nostrum: The Persian Gulf. İnternational Journal of the Society of İranian Archaelogists. II (3): 40-46.
16. Dayı, Özkan. 2021. “Moğol Asrında Basra Körfezi (1220-1335)”. Tarih Okulu Dergisi. LIII (14): 2370-2381.
17. De Nicola, Bruno. 2017. Women in Mongol Iran- The Khatuns 1206–1335. UK: Edinburgh University Press.
18. Ebû Bekir el-Kutbî el-Âharî. 1389/2010. Târîh-i Şeyh Uveys. edt. İrec Efşâr. Tebriz: İntîşârât-ı Sutudeh.
19. Ebü’l-Fidâ. 2017. Takvîmü’l büldân. trk.trc., Ramazan Şeşen. Ebü’l-Fidâ Coğrafyası. İstanbul:Yeditepe Yayınları.
20. el-Benâkitî. 1348/1969. Târîh-i Benâkitî-ravzatü üli’l-elbâb fî tevârîhi’l-ekâbir ve’l-ensâb. Tahran: Encümen-î Âsâr-ı Millî.
21. el-İstahrî. 1340/1961. Mesâlik ve’l-memâlik. Kuşeş İrec Afşar, Tahran: Bungâh-ı Tercüme ve Neşr-i Kitâp.
22. Fasîhî Hâfî. 1339/1962. Mücmel-i Fasîhî III. tsh. Mahmûd Ferrûh, Meşhed: Kitâpfurûşî-i Bâstân.
23. Fattahi, S. Mehdi. 1986. “Hürmüz Boğazının Tarihteki Rolü ve Günümüzdeki Önemi”, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Uluslararası İlişkiler Bölümü, İstanbul.
24. Ferdizâde, Faike, Şehsüvârî, Meysem, Novrûzî, Abbas, Mirî, Negîn. 1402/2023. “Mekânyâbî bendergâh-ı Hormuz kadîm berpâye-i şevahed-i bâstânşenâhtî ve metûn-ı târîhî”. Faslnâme-i ilmi mutaâlât-ı bâstânşenâsî-i pârse. 25(7):141-163.
25. Floor, Willem.ty. “Hormuz ii. Islamic Period”, Encyclopædia İranica, 12(5): 471-476.
26. Gaffârî. ty. Târîh-i Cihânʾârâ. Tahran: Kitâpfurûşî-i Hâfız.
27. Hâfız-ı Ebrû. 1349/1970. Zeyl-i Cami'üt-Tevârîh-i Reşîdî. tsh. Hanbaba Beyani. Tahran: İntîşârât-ı Encümen-i Âsâr-ı Millî.