Роль и Лексические Варианты Сосны В Турецкой Культуре

Yıl 2025, Cilt: 13 Sayı: 46, 437 - 456, 15.12.2025

Başak Perçin Bostan

https://doi.org/10.33692/avrasyad.1745486

Öz

В данной работе рассматриваются различные наименования сосны, одного из священных деревьев тюркских народов, как в исторических этапах развития тюркских языков, так и в современных тюркских языках, на которых говорят сегодня. В тюркском мире сосна обозначается разными именами в зависимости от географического региона. Цель исследования — выявить эти названия, провести их лингвистический анализ, а также раскрыть их культурный контекст. В первом разделе работы рассматривается значение сосны в тюркской культуре, её место в народных верованиях и отражение в традиционном укладе жизни. Несмотря на то что у разных тюркских народов сосна может символизировать разные смыслы, во всех случаях она воспринимается как священное дерево, помогающее установить связь между человеком и божеством. Эти представления нашли своё отражение в языке, способствуя формированию богатого лексического слоя, связанного с сосной. В лингвистической части работы названия сосны проанализированы по отдельности; указано, какой вид сосны соответствует каждому из названий, и представлены их формы как в исторических, так и в современных тюркских языках. Обсуждаются существующие в научной литературе этимологические трактовки, а также при помощи диахронного подхода выявляются звуковые, морфологические и семантические изменения. Кроме того, некоторые формы сопоставлены с их эквивалентами в монгольских языках, и подчеркнуты выявленные сходства и соответствия. Таким образом, исследование представляет собой всесторонний анализ взаимодействия языка и культуры на примере сосны.

Anahtar Kelimeler

Сосна , названия растений , тюркские языки , монгольские языки , этимология

ÇAM AĞACININ TÜRK KÜLTÜRÜNDEKİ YERİ VE ADLANDIRILMA BİÇİMLERİ

Öz

Bu çalışmada Türk halklarının kutsal ağaçlarından biri olan çam ağacının Türkçenin tarihî dönemlerinde ve bugün konuşulmakta olan modern Türk dillerinde aldıkları biçimler üzerinde durulmuştur. Çam ağacı Türk dillerinde farklı coğrafyalarda çeşitli adlar ile anılmaktadır. Çalışmanın amacı, bu adları tespit ederek dilbilimsel açıdan analiz etmek, aynı zamanda kültürel arka planını ortaya koymaktır. Bu bağlamda ilk olarak çam ağacının Türk kültüründeki yeri ile halk inançları ve yaşam biçimlerindeki yansımaları ele alınmıştır. Çam ağaçları farklı Türk halkları için farklı semboller, farklı anlamlar ifade etmesine rağmen hepsi için kutsal kabul edilmiş ve Tanrı ile aralarında bağ kurmaya yardımcı olmuştur. Bu husus dile de yansımış ve çam ağacı ile ilgili zengin bir söz varlığının oluşmasını sağlamıştır. Çalışmanın dilbilimsel inceleme kısmında ise çam ağacının karşılığı olarak kullanılan adlar maddeler halinde incelenmiş, her bir adın hangi çam türünü ifade ettiği belirtilerek tüm tarihî ve modern Türk dillerinde aldıkları biçimler üzerinde durulmuştur. Bu adlar hakkında literatürde mevcut olan etimolojik tartışmalara da değinilmiş, art-zamanlı yöntem kullanılarak meydana gelen ses, şekil ve anlam değişimleri ifade edilmiştir. Bazı biçimler izah edilirken Moğol dillerindeki biçimler ile karşılaştırmalar yapılmış, tespit edilen ortaklık ve benzerlikler üzerinde durulmuştur. Bu açıdan çalışma, dil ile kültür arasındaki etkileşimi çam ağacı örneği üzerinden çok yönlü olarak ele almaktadır.

Anahtar Kelimeler

Çam ağacı , bitki adları , Türk dilleri , Moğol dilleri , etimoloji.

THE ROLE OF THE PINE TREE IN TURKISH CULTURE AND ITS LEXICAL VARIANTS

Öz

In this study, the various forms of the pine tree, one of the sacred trees among Turkic peoples, as reflected in both the historical periods of the Turkish language and the modern Turkic languages spoken today, are examined. The pine tree is referred to by different names across various geographical regions in the Turkic world. The aim of the study is to identify these names, analyze them from a linguistic perspective, and reveal their cultural background. In this context, the first section of the study explores the cultural significance of the pine tree in Turkic societies, including its role in folk beliefs and its reflections in traditional lifestyles. Although pine trees may carry different symbolic meanings for different Turkic communities, they have been commonly regarded as sacred and as mediators between humans and the divine. This perception has been reflected in language, contributing to the development of a rich lexicon related to the pine tree. In the linguistic analysis section, the names used to refer to the pine tree are examined item by item. Each name is discussed in terms of the specific pine species it denotes, and their forms in both historical and modern Turkic languages are analyzed. Etymological discussions found in the literature are reviewed, and changes in phonology, morphology, and semantics are traced using a diachronic (historical-comparative) approach. Some forms are also compared with their equivalents in Mongolic languages, and notable similarities and correspondences are highlighted. In this respect, the study offers a comprehensive examination of the interaction between language and culture, using the example of the pine tree as a focal point.

Anahtar Kelimeler

Pine tree , plant names , Turkic languages , Mongolic languages , etymology.

Kaynakça

• Afanaseva, P. S. A. ve Haritonova, L. N. 1968. Russko-Yakutskiy Slovar. Moskva: İzdatelstvo Sovetskaya Entsiklopediya.
• Akalın, Şükrü Haluk. 2019. Türkçe Sözlük, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Akkemik, Ünal, Der. 2023. Türkiye’nin Bütün Ağaçları ve Çalıları, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Aşmarin, Nikolay İvanoviç. 1935. Slovar Çuvaşskogo Yazıka, Tom IX. İzdatelstvo Russika.
• Baskakov, N. A. ve İnkijekova-Grekul, A. İ. 1953. Hakassko-Russkiy Slovar. Ministerstvo Kulturıy SSSR, Glavizdat, Gosudarstvennoe İzdatelstvo İnostrannıh i Natsionalnıh Slovarey.
• Baskakov, Nikolay Aleksandroviç. 1964. Russko-Altayskiy Slovar. Moskva: İzdatelstvo Sovetskaya Entsiklopediya.
• Baytop, Turhan. 2015. Türkçe Bitki Adları Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Bedevian, Armenag K. 2021. Resimli Çokdilli Bitki Adları Sözlüğü, Haz., Rûken Kızıler. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Clauson, Sir Gerard. 1972. An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. Oxford: At The Clarendon Press.
• Ceylan, Emine. 1997. Çuvaşça Çok Zamanlı Ses Bilgisi. Ankara. Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Çeremisov, K. M. 1951. Buryat-Mongolsko-Russkiy Slovar. Moskova: Gosudarstvennoe İzdatelstvo İnostrannıh i Natsionalnıh Slovarey.
• Derleme Sözlüğü II, IV, V. 2019. Birleştirilmiş Tıpkı Basım. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Dilek, İbrahim. 2021. Türk Mitoloji Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Doerfer, Gerhard. 1963. Türkische und Mongolische Elemente im Neupersischen Band I: Mongolische Elemente im Neupersischen. Franz Steiner Verlag GMBH.
• Doerfer, Gerhard. 1975. Türkische und Mongolische Elemente im Neupersischen Band IV: Mongolische Elemente im Neupersischen. Franz Steiner Verlag GMBH.
• Efe, Kürşat. 2012. “Türkiye Türkçesi Ağızlarında Bitki ve Hayvan İsimleri”. Doktora tezi. Ankara Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
• Ehmetyanov, Rifkat ve diğerleri. 2014. Türkçe-Tatarca Sözlük. Çev. Mustafa Öner. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Eren, Hasan. 1999. Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Ergun, Pervin. 2022. Türk Kültüründe Ağaç Kültü. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayını.
• Golden, Peter B. 2008-2009. “Ethnogenesis in the Tribal Zone: The Shaping of the Türks”. Archivum Eurasiae Medii Aevi 16: 73–112.
• Gülensoy, Tuncer. 2021. Türkiye Türkçesindeki Türkçe Sözlerin Köken Bilgisi Sözlüğü. İstanbul: Bilge Kültür-Sanat.
• Haenish, E. 2020. Moğolların Gizli Tarihi Sözlük. Çev. Mustafa S. Kaçalin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.