AN ANALYSIS OF THE FOLK TALE TAHIR AND ZÜHRE WITHIN THE FRAMEWORK OF CHRONOTOPE THEORY

Öz

The folk tale Tahir and Zühre stands as one of the most prominent and deeply rooted narratives in Turkish folk literature, distinguished by its rich depictions of time and space. The primary objective of this study is to examine the profound effects of the elements of time and space on the narrative's plot and the psychological development of its characters. This analysis is conducted within the framework of Mikhail Bakhtin’s chronotope theory. According to Bakhtin, the chronotope is a dynamic structure where time and space form an inseparable unity, creating narrative units. The research adopts a qualitative approach, employing a descriptive methodology based on a detailed textual analysis of the Tahir and Zühre narrative. This method aims to reveal not only the physical but also the symbolic and emotional meanings of time and space. The analysis correlates settings such as the prison, the palace, journeys, and nature with core themes like love, separation, struggle, and transformation. Specifically, Tahir’s long wait in prison creates a sense of temporal stasis while also serving as the setting for his personal transformation. Similarly, Zühre’s loneliness in the palace and her isolation from the outside world provide a powerful chronotope example, concretizing her emotional imprisonment and the societal barriers she faces. The findings indicate that the time-space relationships enhance not only the folk tale’s plot but also its emotional, psychological, and cultural depth. Consequently, the chronotope is evaluated as a central element that enriches the semantic world of the Tahir and Zühre folk tale, strengthening the narrative both thematically and structurally.

Anahtar Kelimeler

• Turkish folk literature
• Tahir and Zühre
• folk tale
• chronotope
• Bakhtin
• time – space.

АНАЛИЗ НАРОДНОЙ СКАЗКИ «ТАХИР И ЗЮХРЕ» В РАМКАХ ТЕОРИИ ХРОНОТОПА

Öz

Народная сказка «Тахир и Зюхре» является одним из самых известных и укоренившихся произведений турецкой народной литературы, которая отличается богатыми описаниями времени и пространства. Основная цель данного исследования – изучить глубокое влияние элементов времени и пространства на сюжет и психологическое развитие персонажей в этой сказке. Этот анализ выполнен в рамках теории хронотопа Михаила Бахтина. Согласно подходу Бахтина, хронотоп – это динамичная структура, где время и пространство образуют неразрывное единство, создавая нарративные единицы. В исследовании используется качественный подход и описательный метод, основанный на детальном анализе текста сказки «Тахир и Зюхре». В ходе изучения такие места, как тюрьма, дворец, дороги и природа, были соотнесены с основными темами: любовь, разлука, борьба и трансформация. В частности, долгое ожидание Тахира в тюрьме не только создает ощущение временного застоя, но и становится местом его личной трансформации. Аналогичным образом, одиночество Зюхре во дворце и её изоляция от внешнего мира представляют собой мощный пример хронотопа, который конкретизирует её эмоциональное заключение и социальные барьеры. Полученные результаты показывают, что взаимосвязь времени и пространства углубляет не только сюжет народной сказки, но и её эмоциональную, психологическую и культурную глубину. В итоге, хронотоп оценивается как центральный элемент, который обогащает смысловой мир сказки «Тахир и Зюхре», усиливая повествование как тематически, так и структурно.

Anahtar Kelimeler

• Турецкая народная литература
• Тахир и Зюхре
• народная сказка
• хронотоп
• Бахтин
• время - пространство

KRONOTOP KURAMI ÇERÇEVESİNDE TAHİR İLE ZÜHRE HALK HİKÂYESİNİN İNCELENMESİ

Öz

Tahir ile Zühre halk hikâyesi, Türk halk edebiyatının en bilinen ve köklü anlatılarından biri olup, içerdiği zengin zaman ve mekân tasvirleriyle dikkat çekmektedir. Bu çalışmanın temel amacı, hikâyede yer alan zaman ve mekân unsurlarının, anlatının kurgusu ve karakterlerin psikolojik gelişimi üzerindeki derin etkilerini incelemektir. Bu analiz, Mikhail Bakhtin’in kronotop kuramı çerçevesinde gerçekleştirilmiştir. Bakhtin’in yaklaşımına göre kronotop, zamanın ve mekânın ayrılmaz bir bütünlük içinde, anlatısal birimler oluşturduğu dinamik bir yapıdır. Araştırma, nitel bir yaklaşım benimseyerek, Tahir ile Zühre hikâyesi metninin derinlemesine çözümlenmesine dayalı betimleyici bir yöntem izlemiştir. Bu yöntem, mekân ve zamanın sadece fiziksel değil, aynı zamanda sembolik ve duygusal anlamlarını da ortaya çıkarmayı amaçlamıştır. Yapılan incelemede zindan, saray, yolculuk ve doğa gibi mekânlar; aşk, ayrılık, mücadele ve dönüşüm gibi temel temalarla ilişkilendirilmiştir. Özellikle Tahir’in zindandaki uzun bekleyişi, zamansal bir duraklama hissi yaratırken, Tahir’in kişisel dönüşümünün de mekânı olmuştur. Benzer şekilde, Zühre’nin saraydaki yalnızlığı ve dış dünyadan soyutlanmış konumu, onun yaşadığı duygusal hapsoluşu ve toplumsal engelleri somutlaştıran güçlü bir kronotop örneği sunmaktadır. Elde edilen bulgular, zaman-mekân ilişkilerinin halk hikâyesinin yalnızca olay örgüsünü değil, aynı zamanda duygusal, psikolojik ve kültürel derinliğini de artırdığını göstermiştir. Sonuç olarak kronotop, Tahir ile Zühre halk hikâyesinin anlam dünyasını zenginleştiren, anlatıyı hem tematik hem de yapısal olarak güçlendiren merkezi bir unsur olarak değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Türk Halk Edebiyatı
• Tahir ile Zühre
• halk hikâyesi
• kronotop
• Bakhtin
• zaman- mekân.

Kaynakça

1. Alptekin, Ali Berat. 2021. Halk hikâyelerinin motif yapısı. Ankara: Akçağ Yayınları.
2. Bachelard, Gaston. 2014. Mekânın poetikası. Çev. A. Tümertekin. İstanbul: İthaki Yayınları. (Orijinal çalışma 1958).
3. Bahtin, Mihail. 2001. Karnavaldan romana. Çev. C. Soydemir. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
4. Boratav, Pertev Naili. 1981. “Halk hikâyesi”. Türk dili ve edebiyatı ansiklopedisi, C. 6, s. 57. İstanbul: Dergâh Yayınları.
5. Brandist, Craig. 2011. Bahtin ve çevresi: Felsefe, kültü ve politika. Çev. C. Soydemir. Ankara: Doğu Batı Yayınları.
6. Çulhaoğlu, Gülçin. 2004. “Şeyhî'nin Hüsrev ü Şîrîn mesnevisindeki aşk ilişkileri”. Doğu Batı Düşünce Dergisi, (26): 151–174.
7. Demir, Ayhan. 2011. Mekânın hikâyesi hikâyenin mekânı: Türk hikâyesinde mekân (1870-1922 dönemi). İstanbul: Kesit Yayınları.
8. Doğan, Mehmet Naci. 2004. “Dîvan şiirinde aşk”. Doğu Batı Düşünce Dergisi, (26): 33–54.

9. Düzgün, Dursun. 2014. “Âşık edebiyatı”. İç. M. Ö. (Ed.), Türk Halk Edebiyatı El Kitabı, s. 317. [Yayınevi bilgisi yok].
10. Elçin, Şükrü. 1986. Halk edebiyatına giriş. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
11. Erkman Akerson, Fatma. 2012. Edebiyat ve kuramlar. 2. bs. İstanbul: İthaki Yayınları.
12. Esen, Nüket. 2012. Modern Türk edebiyatı üzerine okumalar. İstanbul: İletişim Yayınları.
13. Freud, Sigmund. 2019. Psikanaliz üzerine. Çev. K. Şipal. İzmir: Cem Yayınevi.
14. Rank, Otto. 2020. Doğum travması. 3. bs. İstanbul: Metis Yayınları.
15. Şimşek, F. Betül. 2019. “Bireysel tarihin kronotopu olarak kent ve kent unsurları: Demir Özlü örneği”. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
16. Türkmen, Fikret. 1998. Tahir ile Zühre. 2. bs. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı.