AZERBAYCAN MASALLARINDA AK VE KARA CADILAR

Öz

Halk anlatıları içerisinde hayalî unsurların yoğunlukta olması yönüyle destan, efsane gibi türlerden daha ayrı bir yerde konumlandırılan masallar, görünenin ötesinde gerçeklikten ve yaşanmışlıklardan da beslenen sözlü kültür ürünüdür. Toplumların geçirmiş olduğu derin sarsıntılar, önemli olaylar ve kültürel değişiklikler edebiyat ürünlerinde motifler üzerinden işlenerek canlılığını devam ettirir ve bu yönüyle her motif ait olduğu veya kültürel etkileşimlerde bulunduğu toplumlara dair zengin veriler sunar. Bu verilerden biri de büyü, büyücülük ve bunların faili durumunda olduğu kabullenilen cadılarla ilgilidir. Avcılık dönemiyle birlikte eril güce duyulan ihtiyaç, toplayıcılık döneminde iç ve dış mekânda aktif konumda rol alan şifacı, otacı, bilge, kâhin ve ocağın koruyucusu olup ilk şamanlar olarak görülen kadının konumunda önemli bir değişikliğe neden olmuştur. Ataerkil düzenle birlikte kadınlara atfedilen olumlu niteliklerin bir kısmının zaman içerisinde olumsuzlaştığını ve bu durumun şifacı kadın şamanlardan cadılara ve cadılığa doğru bir seyirle devam ettiğini söylemek mümkündür. Söz konusu kültürel değişimlerin yansımaları da gerek yazılı gerekse sözlü edebiyat ürünlerinde tespit edilebilmektedir. Bu çalışmada Azerbaycan sahası masallarında motif olarak yer alan cadı ve cadılığa dair genel bir değerlendirme yapılmış, bu özelliği taşıyan “garı”, “küpe giren garı”, “küpe binen garı”, “imansız garı”, “habis garı” vb. sıfatlarla verilen yaşlı kadınların masal metinleri içerisinde taşıdığı işlevler ve üstlendikleri roller tespit edilmiştir. İnceleme neticesinde ak ve kara cadı olarak iki başlık altında tasnif edilen işlevler, yaygın olarak olumsuz tip ve özellikleriyle bilinen bu figürün az da olsa rehberlik, bilgelik, şifacılık ve ebelik gibi topluma fayda sağlayan yönlerini koruduğunu da göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Azerbaycan
• masal
• cadı
• küpe giren kadın
• kadın şaman.

WHITE AND BLACK WITCHES IN AZERBAIJANI FOLKTALES

Öz

Folktales, which are positioned separately from genres such as epics and legends due to the prevalence of imaginary elements within folk narratives, are products of oral culture that draw on realities and experiences beyond the visible. The profound upheavals, significant events, and cultural changes experienced by societies continue to live on in literary works through motifs, and in this respect, each motif provides rich data about the societies to which it belongs or with which it has cultural interactions. One such piece of data concerns magic, sorcery, and witches, who are accepted as the perpetrators of these acts. The need for masculine power that emerged with the hunting period led to a significant change in the position of women, who were seen as the first shamans, playing an active role in both internal and external spaces during the gathering period as healers, herbalists, wise women, fortune tellers, and protectors of the hearth. It is possible to say that with the patriarchal order, some of the positive qualities attributed to women became negative over time, and this situation continued with a trajectory from female shaman healers to witches and witchcraft. Reflections of these cultural changes can be identified in both written and oral literary works. This study provides a general assessment of witches and witchcraft as motifs in Azerbaijani folktales, identifying the functions and roles assumed by elderly women with attributes such as ‘garı’, ‘küpe giren garı’, ‘küpe binen garı’, ‘imansız garı’, ‘habis garı’, etc. The functions and roles assumed by these elderly women in the fairy tale texts have been identified. The analysis reveals that these functions, categorised under the two headings of white and black witches, show that this figure, commonly known for its negative traits and characteristics, nevertheless retains aspects that benefit society, albeit to a lesser extent, such as guidance, wisdom, healing, and midwifery.

Anahtar Kelimeler

• Azerbaijan
• folktale
• witch
• woman entering the earring
• female shaman

Kaynakça

1. Ahundov, Ehliman. 2005a. Azerbaycan Nağılları. C. 3. Bakı: Şerg-Gerb.
2. Ahundov, Ehliman. 2005b. Azerbaycan Nağılları. C. 4. Bakı: Şerg-Gerb.
3. Akın, Haydar. 2008. “Genç Ortaçağ ve Yeniçağ Avrupasında Çocuk Cadılar ve Çocuk Cadı Avı”. Yüksek Lisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
4. Altınay, Ramazan ve Dağdeviren, Habibe Ceren. 2022. “Ortaçağ’da Kadının Sağaltım Uygulamalarında Şaman (İyi) ve Cadı (Kötü) olarak Temsili”. Millî Folklor 17(136): 48-59.
5. Altunkurt, Oğuzhan. 2024. “Sinemada Folklorik Korku Bağlamında Cadı Kültüne Bakış”. Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
6. Arı, Ahmet. 2001. “Cadı”. ss. 498-499 içinde Türk Dünyası Edebiyat Kavramları ve Terimleri Ansiklopedik Sözlüğü. C. 1. Ankara: AKMB Yayınları.
7. Arslan Karaküçük, Suna. 2010. “Korkunun Kadınları: Cadılar ve Cadıcılık”. Sosyoloji Araştırmaları Dergisi 13(2): 41-64.
8. Bayat, Fuzuli. 2020. Türk Kültüründe Kadın Şamanlar. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 7. baskı.

9. Berktay, Fatmagül. 2018. “Avrupa’da Cadılık ve Cadı Avı: Çok Katmanlı Bir Karanlık Tarihsel Olgu”. Doğu Batı (84): 57-84.
10. Black, Jeremy ve Green, Anthony. 2003. Mezopotamya Mitolojisi Sözlüğü. İstanbul: Aram Yayınları.
11. Boratav, Pertev Naili. 2012. Türk Mitolojisi. Çev. Recep Özbay. Ankara: Bilgesu Yayıncılık.
12. Boratav, Pertev Naili. 2016. 100 Soruda Türk Folkloru (3. bs.). Ankara: Bilgesu Yayıncılık.
13. Campbell, Joseph. 2010. Kahramanın Sonsuz Yolculuğu. Çev. Sabri Gürses. (2. bs.). İstanbul: Kabalcı Yayınları.
14. Çeker, Sema. 2019. “Şamandan Günümüz Hikâye-Masal Anlatıcısına: Kadın”. Haliç Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 2(1): 151-175.
15. Çetinkaya, Gülnaz. 2017. “Türk Masallarında Korkunun Sembolik Kodları”. International Journal of Language Academy 5(8): 407-419.
16. Dilek, İbrahim. 2021. Türk Mitoloji Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
17. Durmuş, Aleyna. 2023. “Ortaçağ Avrupasında Korkulan Kadın Figürleri ve Cadılık”. Ahmet Yesevi Dergisi 1(2): 61-72.
18. Erdoğan, Kübra. 2020. “Anadolu Sahası Türk Masallarında Büyü, Büyücülük ve Kocakarı (Cadı) İlişkisi”. Yüksek Lisans Tezi, Akdeniz Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Antalya.
19. Ehrenreich, Barbara ve English, Deirdre. 2024. Cadılar, Ebeler ve Hemşireler. Kadın Şifacıların Tarihi. Çev. Gökçen İleri. (4. bs.). İstanbul: Pinhan Yayınları.