İLHANLI YÖNETİMİNDE BÜROKRATİK DEVAMLILIK: ZENGÎ/FERYÛMEDÎ AİLESİ ÜZERİNE BİR İNCELEME

Yıl 2026, Cilt: 14 Sayı: 1 , 324 - 335 , 15.03.2026

Kurban Durmuşoğlu

https://doi.org/10.33692/avrasyad.1806100

https://izlik.org/JA38AZ82CF

Öz

Cengiz Han’ın torunu Hülegü tarafından İran merkezli şube bir Moğol devleti olarak kurulan İlhanlılar, Horasan bölgesine siyasî, askerî ve idarî bakımdan özel bir önem atfetmiştir. Horasan, İlhanlılar döneminde stratejik ve idarî açıdan ayrıcalıklı bir konuma sahip olmuş ve bu nedenle bölgenin idarî teşkilatı ile bürokratik yapısı devletin genel siyasî stratejisi içinde önemli bir rol oynamıştır. Bu makale, İlhanlılar döneminde Horasan bölgesinde bürokratik sürekliliğin, idarî geleneklerin ve yerel elitlerin devlet mekanizmasına dâhil edilmesinin kurumsal bir örneği olarak Zengî/Feryûmedî ailesini incelemektedir. Çalışmanın temel amacı, Moğol istilâsının ardından İlhanlıların İran coğrafyasındaki siyasal hâkimiyetlerini meşrulaştırma ve pekiştirme sürecinde yerleşik İran bürokratik geleneğiyle kurdukları ilişkilerin niteliğini bir aile örneği üzerinden analiz etmektir. Bu bağlamda Zengî/Feryûmedî ailesinin kökenine dair rivayetler, tarihî, biyografik ve edebî kaynakların verileri doğrultusunda değerlendirilmekte; ailenin önde gelen mensuplarının idarî kariyerleri, atandıkları görevler, yürüttükleri mâlî, idarî ve siyasî faaliyetler ayrıntılı biçimde ele alınmaktadır. Çalışmada özellikle İlhanlı idaresi altında bu ailenin birkaç kuşak boyunca vezirlik, müstevfîlik ve diğer yüksek dereceli görevlerde bulunmasının Moğol yönetiminin yerel unsurlarla kurduğu pragmatik ittifakları nasıl kurumsallaştırdığına ışık tuttuğu vurgulanmaktadır. Bu durum İlhanlıların yalnızca askerî güç ve siyasî baskı yoluyla değil aynı zamanda İran’ın köklü idarî mirasını dönüştürerek yeniden nasıl etkin bir biçimde kullandığını ve yerli bürokratik kadrolarla iş birliği içinde yönetimlerini sürdürdüklerini göstermektedir. Sonuç olarak çalışma, Zengî/Feryûmedî ailesi örneği üzerinden İlhanlı idarî yapısında yerli geleneklerin sürekliliğini Moğol sonrası İran’da bürokratik meşruiyetin yeniden inşasını ve devlet-toplum ilişkilerinin çok katmanlı yapısını ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

İlhanlılar , Horasan , Zengî/Feryûmedî ailesi , Bürokratik süreklilik

BUREAUCRATIC CONTINUITY UNDER THE ILKHANID RULE: A STUDY ON THE ZANGĪ/FARYŪMADĪ FAMILY

https://izlik.org/JA38AZ82CF

Öz

This study examines the Zangī/Faryūmadī family as an institutional case illustrating bureaucratic continuity, administrative tradition, and the integration of local elites into the state apparatus of Khurasan under the Ilkhanids. Founded by Hülegü, the grandson of Chinggis Khan, as a Mongol dynasty centered in Iran, the Ilkhanid state attached particular political, military, and administrative significance to Khurasan, which occupied a strategically and administratively prominent position. The article analyzes how the Ilkhanids, following the Mongol conquest, sought to legitimize and consolidate their rule in Iran by engaging with and adapting established Iranian bureaucratic traditions. Drawing from historical, biographical, and literary sources, this study investigates the origins of the Zangī/Faryūmadī family, the administrative careers of its prominent members, their appointments, and their fiscal, administrative, and political activities. The family’s sustained service across several generations in high-ranking offices, such as wazīrs and mustawfī, demonstrates the institutionalization of pragmatic alliances between the Ilkhanid state and local elites. The study argues that Ilkhanid governance relied not solely on military power and political coercion but also on the transformation, revitalization, and effective utilization of Iran’s longstanding administrative heritage through collaboration with native bureaucratic cadres. By focusing on the Zangī/Faryūmadī family, the study highlights the continuity of local traditions within the Ilkhanid administrative system, the reconstruction of bureaucratic legitimacy in post-Mongol Iran, and the multilayered dynamics of state–society relations.

Anahtar Kelimeler

Ilkhanids , Khurasan , Zangī/Faryūmadī family , Bureaucratic continuity

Kaynakça

• Alâeddin Ata Melik b. Bahâeddin b. Muhammed b. Muhammed Cüveynî. 1329hş. Târîh-i Cihânguşâ. C. 1-3. Ths. Muhammed b. Abdulvahhâb Kazvînî. Tahran: İntişârât-i Donyâ-yi Kitâb.
• Bilgin, Orhan. 1993. “Cüveynî Atâ Melik”. ss. 140-141 içinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. C. 8. İstanbul: TDV Yayınları.
• Boyle, John. 1991. “Djuwayni”. ss. 606-607 içinde The Encyclopaedia of Islam. Vol. 3. Leiden: E. J. Brill.
• Browne, Edward Granville. 1928. A Literary History of Persia the Tartar Dominion (1265-1502). C. 1-4. London: Cambridge at the University Press.
• Dayı, Özkan. 2018. “Vezir Şemseddin Muhammed Cüveynî’nin İlhanlı Devletindeki Faaliyetleri (1263-1284)”. Bayburt Üniversitesi İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi Dergisi, 1(1): 95-111.
• Durmuşoğlu, Kurban. 2021. “Horasan’ın İdarî Bürokrasisinde İlhanlı Şehzâdeleri ve Devlet Adamları (1256-1335)”. Ortaçağ Araştırmaları Dergisi, 4(1): 81-94.
• Durmuşoğlu, Kurban. 2023. “İlhanlılar Döneminde Horasan (1256-1335)”. Doktora Tezi, Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Ankara.
• Ebû’l-Kâsım Abdullâh b. Muhammed Kâşânî. 1348hş. Târîh-i Ûlcâytû. Neşr. Mehîn Hambelî. Tahran.
• Emîr Devletşâh Semerkandî. 1338hş. Tezkiretu’ş-şuʿarâ. Tsh. Muhammed Ramazânî. İntişârât-i Pedîde-i Hâver.
• Fasîh Ahmed b. Celâleddin Muhammed Hâfî. 1340-1439hş. Mucmel-i Fasîhî. C. 1-3. Tsh. Mahmûd Ferruh. Meşhed: Kitâbufuruş-i Bastan.
• Gıyâseddîn b. Humâmeddîn el-Hüseynî Hândmîr. 1333hş. Habîbu’s-siyer. C.1-4. Haz. Muhammed Debîr Siyâkî. Tahran: Kitâbfurûş-i Hayyâm.
• Gördegir, Ercan. 2025. İlhanlı Tarihinin Etkin Figürleri: Bûlûgân Hatunlar. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 13/43, 27-43. https://doi.org/10.33692/avrasyad.1579744
• Hâfız-ı Ebrû. 1317hş. Zeyl-i Câmiʿu’t-tevârîh-i Reşîdî. Neşr. Hânbâbâ Beyânî. Tahran: Şirketi Tezâmuni İlmî.
• Hâfız-ı Ebrû. 1349hş. Coğrafyâ-yi Hâfız-ı Ebrû Kısmet-i Rub‘ı Horâsân Herât. Tsh. Gulâm Rızâ Mâyil-i Herevî. Tahran: İntişârât-i Bonyâd-i Ferhengi Îrân.
• Hâfız-ı Ebrû. 1380hş. Zubdetü’t-Tevârîh. C. 1-4. Tsh. Seyyid Kemâl Hâc Seyyid Cevâdî. Tahran: İntişârât-i Vezâret-i Ferheng ve İrşâd-i İslâmî.
• Hamdullah Mustevfî-yi Kazvînî. 1387hş. Târîh-i Guzîde. Haz. Abdulhüseyn Nevâ’î. Tahran: İntişârât-i Emîr Kebîr.
• Hamdullah Mustevfî-yi Kazvînî. 1915. Nuzhetu’l-kulûb. Neşr. G. L. Strange, Neşr. Leiden-London: E. J. Brill&Luzac.