LIFE AND LIGHT FOR WOMAN DERGİSİNE GÖRE URFA'DA KADIN, EĞİTİM VE MİSYONERLİK

Yıl 2026, Cilt: 14 Sayı: 1 , 358 - 380 , 15.03.2026

İsmail Asoğlu

https://doi.org/10.33692/avrasyad.1809550

https://izlik.org/JA72FA48AC

Öz

Bu makale, geç Osmanlı döneminde Urfa’daki Ermeni kadın ve kızlarına yönelik, modern birey anlayışı çerçevesinde şekillenen Amerikan Protestan misyonerlik faaliyetlerini incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırma, misyoner teşkilatının süreli yayınlarından Life and Light for Woman dergisinin 1877-1910 yılları arasındaki nüshalarının içerik çözümlemesine dayanmaktadır. Başta Corinna Shattuck olmak üzere Henrietta West, Ida Mellinger ve Effie Chambers gibi misyoner kadınların gözlem ve raporları Urfa’daki eğitimsel, dinî ve sosyo-ekonomik pratikleri detaylandırmaktadır. İnceleme, misyonerlik faaliyetlerinin üç temel noktaya yoğunlaştığını göstermektedir. Eğitim boyutunda, teşkil edilen anaokulu ve kız sınıfları aracılığıyla okuryazarlık, aritmetik, coğrafya ve İncil derslerinin yanı sıra el işi eğitimi verilmiştir. Dinî örgütlenme açısından mahalle içi dua ve pazar toplantılarıyla birlikte Gregoryen cemaatle birleşik okul sistemi kadınların kamusal görünürlüğünü arttırmıştır. Ekonomik alanda ise dantel, mendil ve yün işleri üzerinden binlerce kadının istihdamı sağlanmış; hane gelirleri çeşitlenmiş, erken evlilik, içki ve tütün alışkanlıklarında davranışsal değişimler sağlanmıştır. 1895 olayları ve kolera salgınları gibi krizler geçici kesintilere yol açsa da oluşturulan ağlar yeniden tesis edilmiştir. Urfa, Antep’teki Merkezi Türkiye Misyonuna bağlı bir dış istasyon olmasına rağmen, misyoner kadınların kurduğu eğitim, sanayi ve ibadet temelli yapılar, Ermeni kadınların aile ve cemaat içindeki rollerini yeniden tanımlamış ve kamusal alandaki etkinliklerini genişletmiştir. Çalışma, kadın misyoner anlatılarının dergi aracılığıyla Batı kamuoyunda kaynak teminini güçlendirdiğini ve mikro düzeyde modernleşme kalıplarını Hristiyan cemaat arasında hızlandırdığını da ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

Urfa , Kadın ve Kız , Dergi , Eğitim , Protestan Misyonerliği

WOMEN, EDUCATION, AND MISSIONARY WORK IN URFA ACCORDING TO LIFE AND LIGHT FOR WOMAN MAGAZINE

https://izlik.org/JA72FA48AC

Öz

This article aims to examine American Protestant missionary activities towards Armenian women and girls in Urfa during the late Ottoman period, which were shaped within the framework of the modern understanding of the individual. The study is based on the content analysis of the issues of the Life and Light for Woman Magazine, which was one of the periodicals belonging to the missionary organization, between 1877 and 1910. The observations and reports by female missionaries, including Corinna Shattuck, Henrietta West, Ida Mellinger, and Effie Chambers, offer detailed insights into the educational, religious, and socio-economic practices in Urfa. The study reveals that missionary work focused on three main areas of concern for Armenian society. In terms of education, it focused on literacy, numeracy, geography, and Bible lessons, as well as handiwork training, through the establishment of kindergartens and girls' classes. In terms of religious organization, the school system integrated with the Gregorian congregation, along with neighbourhood prayer and Sunday meetings, increased women's public visibility. In terms of economy, thousands of women were employed through lace, handkerchief, and wool works; household incomes were diversified, and behavioural changes were made in early marriage, drinking, and tobacco habits. Although crises such as the 1895 events and cholera epidemics caused temporary disruptions, the established networks were eventually restored. Although Urfa was an outstation affiliated with the Central Turkey Mission in Gaziantep, the educational, industrial, and religious structures established by female missionaries redefined Armenian women's roles within the family and community and expanded their influence in the public sphere. The study also reveals that female missionary narratives strengthened the Western public's supply of resources through the magazine and accelerated micro-level modernization patterns among the Christian community.

Anahtar Kelimeler

Urfa , Women and Girls , Magazine , Education , Protestant Missionary

Kaynakça

• Aksu, Ayşe. 2017. Robert Kolejin İzinde Türkiye’de Amerikan Misyonerliğinin Eğitim Stratejisi. İstanbul: Dergâh Yayınları.
• Alan, Gülbadi. 2015. Osmanlı İmparatorluğu’nda Amerikan Protestan Okulları, Ankara: TTK Yayınları.
• Amstutz, Mark. 2014. Evangelicals and American Foreign Policy. New York: Oxford University Press.
• Barton, James. 1908. Daybreak in Turkey. New York - Chicago: The Pilgrim Press.
• Bayly, Elisabeth. 1933. A Brief Memoir of Ida Mellinger. London: Jarrold and Sons.
• Demir, Cenk. 2022. Osmanlı’da Amerikan Kızılhaçı. İstanbul: Yeditepe Akademi.
• Döşkaya, Füsun, Çoban. 2018. “Amerikan Board ve Misyoner Corinna Shattuck’ın Urfa Faaliyetleri”. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi 5(14): 84-119.
• Döşkaya, Füsun, Çoban. 2019. “Corinna Shattuck’un Hayatı ve Bazı Yazılarının Analizi”. Modern Dönemde Edebiyat, Eğitim, Sanat ve İktisat, Ed. Osman Köse, Emel İslamoğlu. 137-162. Ankara: Berikan Yayınevi.
• Döşkaya, Füsun, Çoban. 2023. “Osmanlı Devleti’nde Amerikalı Kadın Misyonerler”. Osmanlı Devleti’nde Amerikan Board’ın Kadın Misyonerleri, Ed. Füsun Çoban Döşkaya. 3-35. Ankara: Berikan Yayınevi.
• Döşkaya, Füsun, Çoban. 2023. Osmanlı Devleti’nde Amerikan Board’ın Kadın Misyonerleri. Ankara: Berikan Yayınevi.
• Düstur, I. Tertip, C. II.