IRAK SELÇUKLU DEVLETİ ÖRNEĞİNDE ATABEYLERİN SİYASİ ROLLERİ

Öz

Kadim Türk tarihinin doğal siyasi serüveninin bir neticesi olan atabeylik kurumu, asıl itibarı ile Selçuklu Devleti’nde gerçek hüviyetine kavuşmuş görünmektedir. Taht adayı meliklerin, hem devlet adamı kimliği kazanması hem de şahsi niteliklerinin Türk toplum yapısına uyarlanması açısından usta öğretici vasıflara sahip atabeyler, özellikle Irak Selçuklu iktidarının siyasi mecrasında mühim bir mevkii işgal etmişlerdir. Atabeylerin henüz kurumsal özelliklere sahip olmadığı ilk dönemlerinde dahi geniş yetkilere sahip olan bu devlet adamları, Irak Selçuklu devrinde iç ve dış siyasette tam anlamı ile bir denge unsuru olarak ortaya çıkmışlardır. Atabeyler; kendilerine verilen geniş salahiyetleri siyasi avantaja çevirmişler, siyasi olarak zayıf pozisyonda kalan Irak Selçuklu sultanları devrinde gerçek karar vericiler haline gelmişlerdir. Şemseddîn İldeniz ve Nûreddîn Zengî gibi sadece Irak sahasında değil çevre coğrafyalarda da şöhret sahibi olan atabeylerin, Irak Selçuklu iktidarında ortaya çıkması pek tesadüfî görünmemektedir. Irak Selçuklu atabeyleri, siyasi zeminin müsait olduğu zaman dilimlerinde şahsi otoritelerini pekiştirmek için; diğer siyasi organizasyonlar ve hatta halifelik makamı ile de siyasi münasebetlere girmekten çekinmemişlerdi. Devletin otoritesini sarsmakla birlikte Irak Selçuklu atabeyleri devletin gücünün, en azından Irak sahasında, bir müddet daha devam etmesinde birinci derecede rol oynamışlardır. İnşa ettikleri eserler ve sahip oldukları sahalara Türkmenleri yerleştirmek suretiyle Türk kültürünün Yakındoğu’da kökleşmesinde önemli pay sahibi olmuşlardır.

Anahtar Kelimeler

• Irak Selçukluları
• Atabey
• Siyaset
• Rekabet
• Otorite

POLITICAL INFLUENCE OF THE ATABEGS IN THE EXAMPLE OF THE IRAQI SELJUK STATE

Öz

The institution of atabeg, which is a natural political outcome of ancient Turkish history, seems to have gained its identity primarily within the Seljuk State. Atabegs with their masterful teaching qualities, particularly prominent in the political course of the Iraqi Seljuk authority, played a significant role in both guiding potential throne claimants to acquire statesmanlike attributes and adapting their personal characteristics to the Turkish societal structure. Even in the initial stages when Atabegs didn't possess fully institutional features, these statesmen with broad authorities emerged as a pivotal balance in both domestic and foreign policies during the era of the Iraqi Seljuk rule. Leveraging the extensive powers bestowed upon them, Atabegs turned these into political advantages, ultimately becoming the true decision-makers during periods of weakness in the political positions of the Iraqi Seljuk sultans. The emergence of Atabegs with renown not only in the Iraqi domain but also in the surrounding regions, such as Shams al-Din Ildeniz and Nur al-Din Zengi, does not appear to be purely coincidental during the rule of the Iraqi Seljuks. Iraqi Seljuk Atabegs, in periods when the political environment was favourable, didn't hesitate to strengthen their personal authority by engaging in political relations with other political organizations and even the office of the caliphate. While their actions sometimes shook the state's authority, the Iraqi Seljuk Atabegs played a primary role in maintaining the state's power, at least within the Iraqi region, for a certain period. Through the construction of structures and by settling Turkmen in the areas they possessed, they significantly contributed to the establishment of Turkish culture in the Near East region.

Anahtar Kelimeler

• Iraq Seljuks
• Atabey
• Politics
• Rivalry
• Authority.

Kaynakça

1. Abdülmü’min el- Hôyî. 2018. “Selçuklu İnşâ Sanatı”. Haz. Cevdet Yakupoğlu, Namiq Musalı, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
2. Ahmed bin Mahmud. 2018. “Selçuknâme. Haz. Erdoğan Merçil. İstanbul: Bilge-Kültür-Sanat Yayınları.
3. Ahmed Eflâkî.1973. “Âriflerin Menkıbeleri”. Çev. Tahsin Yazıcı. İstanbul: Hürriyet Yayınları.
4. Akdağ, Mustafa. 1999. “Türkiye’nin İktisadî ve İçtimaî Tarihi”. Ankara: Barış Yayınları.
5. Alptekin, Coşkun. 1989. “Irak Selçukluları”, Doğuştan Günümüze Büyük İslam Ansiklopedisi, C. VII, İstanbul: Çağ Yayınları.
6. Altın, Kader, Kömürcü, Elif. 2022. “Türk Tarihinin Siyasi Evliliklerine Bir Örnek: Atabey Evlilikleri”, İstanbul: 5/1 Ortaçağ Araştırmaları Dergisi.
7. Azîmî. “Azîmî Tarihi”. 2006. Çev. Ali Sevim. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
8. Bezer, Gülay Öğün. 2002. “Zengiler”, C.IV. Türkler Ansiklopedisi. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.

9. Bundâri, 1999. “Zübdetü’n-Nusra ve Nuhbetü’l-Usra (Irak ve Horasan Selçukluları Tarihi)”. Çev. Kıvameddin Burslan. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
10. Cahen, Claude.1994. “Osmanlılardan Önce Anadolu’da Türkler” İstanbul.
11. Cüveynî,2022. “Tarih-i Cihan Güşa”. Çev. Mürsel Öztürk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
12. Ebü’l Ferec İbnü’l İbrî. 2011. “Târîhu Muhtasari’d- Düvel”. Çev. Şerafeddin Yaltkaya. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
13. Gregory Abû’l-Farac,1950. “Abû’l- Farac Tarihi”. Çev. Ömer Riza Doğrul. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
14. Grousset, Rêne, 2019. “Bozkır İmparatorluğu”. M.Reşat Uzmen. İstanbul: Ötüken Yayınları.
15. “Gürcistan Tarihi.”2003. Çev. Marie Felicite Brosset. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
16. Hamdullah Kazvinî, 2018. “Târih-i Güzide”. Çev. Mürsel Öztürk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
17. İbn-i Bibi. 2020. “Selçuknâme El-Evâmirül Alâ’iyye Fî’l Umûri’l Alâ’iyye”. Çev. Mürsel Öztürk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
18. İbnü’l Esir. 2022. “El-Kâmil’de Selçuklular.” Çev. Abdülkerim Özaydın. İstanbul: Bilge-Kültür-Sanat Yayınları.
19. Kafesoğlu, İbrahim. 1992. “Selçuklu Tarihi”. İstanbul: MEB Yayınları.
20. Kafesoğlu, İbrahim. 2021. ”Selçuklular ve Selçuklu Tarihi Üzerine Araştırmalar. İstanbul: Ötüken Yayınları.
21. Kafesoğlu, İbrahim. 1996. “Türk Milli Kültürü”. İstanbul: Boğaziçi Yayınları.
22. Kayhan, Hüseyin, 2002. “Irak Selçukluları”. C.IV. Türkler Ansiklopedisi. Yeni Türkiye Yayınları, Ankara.