ÇATIŞMA BÖLGELERİNDE GÖÇMEN HAVALELERİ VE EKONOMİK BÜYÜME: SURİYE, IRAK VE AFGANİSTAN ÖRNEĞİ

Öz

Göçmen havaleleri, makroekonomik şoklara karşı dirençli yapısı ve gelişmekte olan ülkeler için doğrudan yabancı yatırımları ile resmî kalkınma yardımlarını hacimsel olarak geride bırakan dış finansman kapasitesiyle kritik bir ekonomik aktarım mekanizması hâline gelmiştir. Literatürde havalelerin mikro düzeyde hanehalkı yoksulluğunu azaltıcı etkileri konusunda geniş bir uzlaşı bulunmasına karşın, makro düzeyde ekonomik büyümeyi nasıl etkilediği tartışmalıdır; bilhassa çatışma ortamlarında bu ilişkinin nasıl şekillendiği ise büyük ölçüde aydınlatılamamıştır. Bu boşluktan hareketle yapısal kırılmaların ve enformel ağların yoğun olduğu Suriye, Irak ve Afganistan ekonomileri bağlamında 2000–2023 dönemini kapsayan 83 gözlemden oluşan dengesiz panel veri seti üzerinde sabit etkiler panel regresyonu ve çatışma etkileşim terimleriyle üç temel hipotez sınanmaktadır: Bunlar; göçmen havalelerinin barış döneminde büyümeyi pozitif etkilediği (H1), çatışma dönemlerinin bu etkiyi zayıflattığı ya da tersine çevirdiği (H2) ve finansal gelişmişlik düzeyinin ilişkiyi güçlendiren bir moderatör işlevi gördüğü (H3) hipotezleridir.. Ampirik bulgular, çatışma koşulları kontrol edilmediğinde havalelerin büyüme üzerindeki etkisinin anlamsız ya da negatif göründüğünü; ancak çatışma etkileşim terimi modele dahil edildiğinde asimetrik yapının belirginleştiğini ortaya koymaktadır. Barış dönemlerine ait havale katsayısı istatistiksel olarak anlamlı ve pozitif çıkmaktadır (β₁ = +1,251; p<0,05). Buna karşın aktif çatışma dönemlerinde bu etki tamamen ortadan kalkmakta ve yön değiştirmektedir (β₂ = −2,712; p<0,001; net etki = −1,461). Olumsuz net etkinin arkasında iki mekanizma yer almaktadır: çatışma ortamında resmî finansal mimarinin çökmesiyle akışların hawala gibi kayıt dışı ağlara kayması ve fonların üretken yatırımlar yerine acil insani ihtiyaçlar ile göç maliyetlerine yönelmesi. H3 ise örneklemdeki finansal sistemlerin yetersiz derinliği ve homojen yapısı nedeniyle ampirik destek bulmamaktadır. Sağlamlık testleri, Suriye’nin örneklem dinamiklerini şekillendirmede belirleyici bir analitik role sahip olduğunu göstermektedir. Elde edilen ampirik kanıtlar, göçmen havalelerinin bir kalkınma finansmanı olarak konumlandırılmasının ancak siyasi ve ekonomik istikrarın tesis edildiği dönemlerde mümkün olabileceğini; çatışma süreçlerinde ise makroekonomik büyüme motoru değil, yoksulluğu hafifleten ve hanehalkı refahını koruyan bir sosyal güvenlik ağı olarak değerlendirilmesi gerektiğini vurgulamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Göçmen havaleleri
• ekonomik büyüme
• çatışma bölgeleri
• dengesiz panel veri analizi
• Suriye
• Irak
• Afganistan.

MIGRANT REMITTANCES AND ECONOMIC GROWTH IN CONFLICT ZONES: EVIDENCE FROM SYRIA, IRAQ, AND AFGHANISTAN

Öz

Migrant remittances have emerged as a critical economic transmission mechanism, notable for their resilience to macroeconomic shocks and their capacity to surpass foreign direct investment and official development assistance in volume as an external financing source for developing countries. While the literature broadly agrees on the poverty reducing effects of remittances at the household level, their impact on economic growth at the macro level remains contested; in particular, the dynamics of this relationship in conflict affected environments have yet to be adequately clarified. To address this gap, the present study employs an unbalanced panel dataset comprising 83 observations for the period 2000–2023, focusing on the economies of Syria, Iraq, and Afghanistan—contexts marked by structural breaks and the prevalence of informal networks. Using fixed effects panel regression augmented with conflict interaction terms, three core hypotheses are tested: that remittances positively affect growth during periods of peace (H1); that conflict episodes attenuate or reverse this effect (H2); and that financial development functions as a moderating factor strengthening the relationship (H3). The empirical findings indicate that, when conflict conditions are not controlled for, the effect of remittances on growth appears statistically insignificant or negative. Once the conflict interaction term is incorporated, however, an asymmetric structure becomes evident. The remittance coefficient for peacetime periods is statistically significant and positive (β₁ = +1.251; p<0.05). In contrast, during active conflict periods this effect disappears and reverses in sign (β₂ = −2.712; p<0.001; net effect = −1.461). Two mechanisms underpin this adverse net effect: the collapse of formal financial infrastructure under conflict conditions, which diverts flows toward informal channels such as hawala networks, and the reallocation of funds away from productive investment toward urgent humanitarian needs and migration costs. H3 receives no empirical support, reflecting the shallow depth and structural homogeneity of the financial systems in the sample. Robustness checks further highlight Syria’s decisive role in shaping the overall sample dynamics. Taken together, the empirical evidence underscores that positioning migrant remittances as a development finance instrument is viable only in periods of political and economic stability. In contexts of active conflict, remittances should be regarded not as a macroeconomic growth engine but as a social safety net that alleviates poverty and sustains household welfare.

Anahtar Kelimeler

• Migrant remittances
• economic growth
• conflict zones
• unbalanced panel data analysis
• Syria
• Iraq
• Afghanistan.

Kaynakça

1. Adams, R. H. ve Page, J. (2005). Do international migration and remittances reduce poverty in developing countries? World Development, 33(10), 1645-1669. https://doi.org/10.1016/j.worlddev.2005.05.004.
2. Ahmed, J., Mughal, M. ve Martínez-Zarzoso, I. (2021). Sending money home: Transaction cost and remittances to developing countries. The World Economy, 44(8), 2433-2459. https://doi.org/10.1111/twec.13110.
3. Aljasem, A., Aljasem, A., Shabou, F., Sayah, L. ve Al-Abdullah, S. (2025). Refugees' remittances to precarious IDPs in North Syria, Al-Raeai, between 2017 and 2023. Journal of Social and Development Sciences, 15(3), 1-12. https://doi.org/10.22610/jsds.v15i3(S).
4. Alshogeathri, M. A., Harrathi, N. ve Al-Abdulrazag, B. (2024). Remittances and economic growth in North Africa: A panel cointegration analysis. Journal of Economic Studies, 16(2), 127. https://doi.org/10.33948/ESJ-16-2-6.
5. Altıner, A. (2019). Toplam faktör verimliliği ve ekonomik büyüme: Gelişmekte olan ülkeler için panel veri analizi. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 7(18), 123-141. https://doi.org/10.33692/avrasyad.595477
6. Azizi, S. (2020). Impacts of remittances on financial development. Journal of Economic Studies, 47(3), 467-477. https://doi.org/10.1108/JES-01-2019-0045.
7. Azizi, S. (2019). The impacts of workers' remittances on poverty and inequality in developing countries. Empirical Economics, 60, 969-991. https://doi.org/10.1007/s00181-019-01764-8.
8. Azizi, S., Aftabi, A., Azizkhani, M. ve Yektansani, K. (2024). Remittances and economic growth: A blessing for middle-income countries, ineffective for low-income countries. Journal of Economic Studies, 51(6), 1285-1303. https://doi.org/10.1108/JES-04-2023-0207.

9. Barak, D. ve Ünlü, M. (2024). Economic policy uncertainty and remittance nexus: Evidence from top 10 remittance-receiving countries. Politická ekonomie, 72(4), 653-675. https://doi.org/10.18267/j.polek.1430
10. Barlas, A. W., Elo, M. ve Chand, M. (2025). Impact of remittances from the Afghan diaspora: A case study on the effects in the Samangan province. South Asian Journal of Business Studies, 14(2), 237-253. https://doi.org/10.1108/sajbs-02-2024-0082.
11. Cameron, A. C. ve Miller, D. L. (2015). A practitioner’s guide to cluster-robust inference. Journal of Human Resources, 50(2), 317–372. https://doi.org/10.3368/jhr.50.2.317
12. Cazachevici, A., Havranek, T. ve Horvath, R. (2020). Remittances and economic growth: A meta-analysis. World Development, 134, 105021. https://doi.org/10.1016/j.worlddev.2020.105021.
13. Chuc, A. T., Li, W., Phi, N. T. M., Le, Q. T., Yoshino, N. ve Taghizadeh-Hesary, F. (2021). The necessity of financial inclusion for enhancing the economic impacts of remittances. Borsa İstanbul Review, 22(1), 47-56. https://doi.org/10.1016/j.bir.2020.12.007
14. Eggoh, J., Bangake, C. ve Semedo, G. (2019). Do remittances spur economic growth? Evidence from developing countries. The Journal of International Trade & Economic Development, 28(4), 391-418. https://doi.org/10.1080/09638199.2019.1568522.