İRAN'DA SİYASİ PARTİLER

19. yüzyıl modernleşme sürecinin kaçınılmaz sonuçlarından biri de devletin dönüşümü ve siyasi iktidarın niteliğinin değişmesi olmuştur. İran’da devlet, başka ülke örneklerindeki modernleşme süreçlerinde olduğu gibi çok geçmeden Batı tarzı modern kurumların oluşturduğu modern bir devlete doğru evrilmeye başlamıştır. Bu modern kurumlardan biri de parlamentodur. İran’da 1906 yılında Muzeffereddin Şah’ın emriyle Milli Meclis kurulmuş ve Meşrutiyet devrimi gerçekleşmiştir. Diğer taraftan meclisin ilk kurulduğu andan itibaren siyasi partiler de ortaya çıkmıştır. Bir anlamda İranlılar partiyi, meclis işlevlerinin bir parçası olarak görüyorlardı. Ancak sonradan Rıza Pehlevi gerçekleştirdiği darbe ile Kaçar hanedanlığına son verdi. Rıza Şah, özgürlükler ve demokrasi yoluyla değil; otoriter bir tarzda siyasal ve toplumsal hayatı dönüştürerek İran’ı modern bir ulus-devlet haline getirmeyi amaçlamıştır. Bu dönemde biçimsel olarak parlamento korunmakla birlikte Rıza Şah seçimlerde adayları belirlemiştir. Bu dönemden itibaren meclis, Şah’ın müdahalelerinden uzak kalamamıştır. Bu nedenle Rıza Pehlevi dönemiyle birlikte İran siyasetinde siyasi partilerin etkisi ve önemi azalmaya başlamış ve bu özellik daha sonraki dönemlerde de süreklilik kazanmıştır. Sonradan iktidara gelen Muhammed Rıza Pehlevi de babası gibi parlamento seçimlerine müdahale ederek seçilecek adayları belirlemiştir. 1979 İslam Devrimiyle birlikte ilk başlarda tüm ideolojileri ve fikirleri temsil eden grupların ve siyasi partilerin faaliyet göstermesine izin verileceği yönünde iyimser bir beklenti oluşmuştur. Şah’ın otoriter rejiminin yerine İran’da demokratik yeni bir dönem başlayacağı umut edilmiştir. Ancak devrimin ilk yıllarında sol partiler ve gruplar bastırılmış ve ardından iktidara uygulamalarına karşı eleştiri yönelten, farklı düşünen tüm gruplar ve onların partileri kapatılmış ve böylece demokratik umutlar sönmüştür. Bu çalışmada modern İran siyasetinde Pehleviler döneminden başlayarak İran İslam Cumhuriyetinde önemli yeri olan siyasi partiler ve bunların rolleri ve konumları incelenmiştir.