Çerkes Diasporasında Kolektif Kimlik İnşası: Anderson’ın “Hayali Cemaatler” Kavramı Üzerinden Bir İnceleme

Öz

Diasporik topluluklar, göçmen olmanın beraberinde getirdiği sosyoekonomik ve kültürel zorluklarla başa çıkmaya çalışırken, aynı zamanda geldikleri ülkenin kültürel mirasını koruma ve sürdürme sorumluluğunu da üstlenmektedirler. Ortak kimlik, inanç ve dil etrafında birleşen, ancak bireysel olarak birbirlerini tanımayan göçmenler, Benedict Anderson’ın kavramsallaştırdığı biçimiyle bir “hayali cemaat” inşa etmektedirler. Bu çalışma, Benedict Anderson’ın “hayali cemaatler” kavramı çerçevesinde diaspora topluluklarının kolektif kimlik inşa süreçlerini analiz etmeyi amaçlamaktadır. Kuramsal çerçeve olarak Anderson’ın yaklaşımı benimsenmiş, kavramsal inceleme kapsamında Çerkes diasporası örneklem olarak ele alınmıştır. Çerkes toplulukları, tarihsel sürgün deneyimi ve dağınık yerleşim yapılarıyla, diaspora kimliğinin hem tarihsel hem de çağdaş biçimlerini anlamak için özgün bir zemin sunmaktadır. Bu doğrultuda, klasik ve çağdaş literatür taranarak diaspora ve hayali cemaatler kavramları arasındaki ilişki teorik olarak değerlendirilmiştir. Özellikle kültürel ritüellerin ve kolektif hafızanın diaspora kimliğini nasıl inşa ettiğine odaklanılmıştır. Çalışmanın sonucunda, diaspora topluluklarının sadece kültürel unsurların taşıyıcısı değil, aynı zamanda kimliklerini sürekli yeniden kuran dinamik yapılar olduğu ortaya konmuştur. Bu bağlamda diaspora, zamansal ve mekânsal olarak parçalanmış olsa da ortak bir “hayali cemaat” duygusu etrafında bütünleşmektedir.

Anahtar Kelimeler

• diaspora
• kimlik
• kültürel hafıza
• hayali cemaatler
• Çerkes diasporası

Collective Identity Construction in the Circassian Diaspora: A Study on Anderson's Concept of “Imagined Communities”

Öz

Diasporic communities face a dual challenge: coping with the socioeconomic and cultural difficulties of migration while preserving and transmitting the cultural heritage of their homeland. Although members of such communities often do not know each other personally, they unite around a shared identity, faith, and language, thereby constructing what Benedict Anderson conceptualizes as an “imagined community.” This study aims to analyze the processes of collective identity construction among diaspora communities within the framework of Anderson’s notion of imagined communities. The Circassian diaspora is employed as the case study, as its historical experience of exile and geographically dispersed structure provide a unique context for examining both the historical and contemporary dimensions of diasporic identity. Drawing upon classical and contemporary literature, the relationship between diaspora and imagined communities is theoretically evaluated. Particular emphasis is placed on how cultural rituals, digital communication networks, and collective memory contribute to the construction and reproduction of diasporic identity. The findings suggest that diasporic communities are not merely preservers of cultural elements but dynamic social entities that continuously reconstruct their identities within transnational and digital spaces. In this context, the diaspora, though temporally and spatially fragmented, remains unified through a shared sense of an “imagined community.”

Anahtar Kelimeler

• diaspora
• identity
• cultural memory
• Imagined Communities
• Circassian Diaspora

Kaynakça

1. Ages, A. (1973). The diaspora: origin and meaning. In: The diaspora dimension. Springer, Dordrecht. https://doi.org/10.1007/978-94-010-2456-3_1
2. Agnew, V. (Ed.). (2005). Diaspora, memory and identity: A search for home. Toronto: University of Toronto Press.
3. Anderson, B. (1995). Hayali cemaatler: Milliyetçiliğin yayılması ve kökenleri (2. Baskı). İstanbul: Metis Yayınları.
4. Assmann, J. (2011). Cultural memory and early civilization. Cambridge UP.
5. Besleney, Z. (2014). The circassian diaspora in Turkey: A political history. Routledge.
6. Bourdieu, P. (1986). The forms of capital. In J. Richardson (Ed.), Handbook of Theory and Research for the Sociology of Education (241-258). New York: Greenwood.
7. Brah, A. (1996). Cartographies of diaspora: contesting ıdentities. London: Routledge.
8. Bram, C. (1999). Circassian re-immigration to the Caucasus. W S. Weil (Ed.), Routes and roots: Emigration in a global perspective. (205–222). Jerusalem: Magnes. https://21mayis.org/content/pdf/diaspora/1999_ChenBram.pdf adresinden 28 Ocak 2026 tarihinde edinilmiştir.

9. Brubaker, R. (2005). The “diaspora” diaspora. Ethnic and racial studies, 28(1), 1-19. https://doi.org/10.1080/0141987042000289997
10. Chen, B. (2021). The politics of memory, diaspora and identity in Lillian Ng’s Silver Sister. SAGE Open, 11(3), 1–9. https://doi.org/10.1177/21582440211026274
11. Clifford, J. (1994). Diasporas. Cultural Anthropology, 9(3), 302–338. Cohen, R. (2008). Global diasporas: An introduction (2nd ed.). Routledge.
12. Durkheim, E. (1984) The division of labour in society W.D. Halls (Çev.), Macmillan.
13. Gilroy, P. (1994). Diaspora. Paragraph, 17(3), 207–212.
14. Halbwachs, M. (1992). On collective memory (L. A. Coser, Ed. & Trans.). Chicago: University of Chicago Press.
15. Hall, S. (1990). Cultural identity and diaspora. In J. Rutherford (Ed.), Identity: Community, culture and difference (222-237). London: Lawrence and Wishart Pub.
16. Karpat, K. H. Ottoman Population, 1830–1914. University of Wisconsin Press, 1985.
17. Kaya, A. (2005). Cultural reification in circassian diaspora: stereotypes, prejudices and ethnic relations. Journal of Ethnic and Migration Studies, 31(1), 129–149. doi:10.1080/136918304200030571
18. Kaya, A. (2011). Türkiye’de Çerkesler: Diasporada geleneğin yeniden icadı. İstanbul: Bilgi Üniversitesi Yayınları.
19. Kim, S. S. H. C. (2007). Redefining diaspora through a phenomenology of postmemory. Diaspora: A Journal of Transnational Studies, 16(3), 337-352. https://doi.org/10.1353/dsp.2007.0015
20. King, C. (2008). The ghost of freedom: A history of the Caucasus. Oxford University Press.
21. Nora, P. (1989). Between memory and history: Les lieux de mémoire. Representations, 26, 7–24.
22. Okçuoğlu, B. A. (2019). Türkiye’de Çerkes Diasporası: Kimlik İnşası ve Referansları. Sosyoloji Araştırmaları Dergisi, 22(1), 122-156. https://doi.org/10.18490/sosars.559096
23. Qutait, T.. (2021). Nostalgia in Anglophone Arab literature: Nationalism, identity and diaspora. London: Bloomsbury Publishing.
24. Richmond, W. (2013). The Circassian genocide. Rutgers University Press.
25. Shain, Y., & Barth, A. (2003). Diasporas and international relations theory. International organization, 57(3), 449-479. https://doi.org/10.1017/S0020818303573015
26. Sirkeci, İ. (2012). Transnasyonal mobilite ve çatışma- Transnational mobility and conflict. Migration Letters, 9(4), 353–363. https://doi.org/10.59670/ml.v9i4.121
27. Taylor, C. (1992). The politics of recognition. In A. Gutmann (Ed.), Multiculturalism and the politics of recognition (25-74). Princeton: Princeton University Press.
28. Tsagarousianou, R. (2007). Diasporic cultures and globalisation. Maastricht: Shaker Publishing.
29. Wickramasekara, P. (2009). Diasporas and development: Perspectives on definitions and contributions. Perspectives on Labour Migration Working Paper No. 9. http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.1837943