Nazire Geleneğinin Ötesinde Bir Tetebbu Örneği: Hatâ’î ve Yunus Emre’nin “Söz” Şiirleri Üzerine Bir İnceleme

Öz

Bu çalışmada, XVI. yüzyıl Türk-İslam tarihinin önemli siyasi ve edebî siması Şah İsmail Hatâ’î (öl. 1524)’nin “Söz” redifli şiiri ile XIII. yüzyıl Türk tasavvuf şiirinin öncüsü Yunus Emre (öl. 1320)’nin aynı redifli manzumesi arasındaki metinler arası ilişki incelenmiştir. Karşılaştırmalı çözümleme tekniğinin kullanıldığı araştırmada; her iki metin biçim, içerik ve dil özellikleri bakımından mukayese edilmiştir. Klasik Türk edebiyatındaki “nazire” geleneği; şairin selefine nazaran hüner gösterme, rekabet etme ve daha güzelini söyleme esasına dayanmaktadır. Ancak yapılan incelemede Hatâ’î’nin; Yunus Emre’nin şiirindeki kafiye örgüsünü, redifi ve anlamsal yapıyı birebir takip ettiği, rekabet unsurundan bilinçli olarak uzak durduğu görülmüştür. Bu bağlamda Hatâ’î’nin şiirinin, kaynaklarda ifade edildiği gibi salt bir uyarlama veya nazire olmaktan öte; bir iz sürme, manevi mirası devralma ve saygı ifadesi olan “tetebbu” kavramı çerçevesinde değerlendirilmesi gerektiği sonucuna varılmıştır. Bu çalışmanın giriş bölümünde Şah İsmail Hatâ’î’nin hayatına ve edebî kişiliğine yer verilmiştir. Ardından birinci bölümde tetebbu kavramına dair bilgi verildikten sonra, nazire ve tetebbu kavramları arasındaki farklara kısaca değinilmiştir. Çalışmanın ikinci bölümünde ise her iki şairin şiiri ayrıntılı bir şekilde incelenip tetebbu bağlamında çeşitli değerlendirmeler yapılmıştır. Sonuç olarak “Sahib-i seyf ü kalem” olan Hatâ’î’nin, Yunus Emre ile kurduğu bu ilişki, siyasi bir liderin kültürel meşruiyet arayışı ve “mana mirasına” sadakati bağlamında yorumlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Yunus Emre
• Şah İsmail Hatâ’î
• Nazire
• Tetebbu

An Example Of Tetebbu Beyond The Nazire Tradition: An Analysis Of The "Söz" Poems By Khatai And Yunus Emre

Öz

This study investigates the intertextual relationship between the poem with the redif “Söz” (The Word) by Shah Ismail Khatai (d. 1524), a prominent political and literary figure of 16th-century Turkish-Islamic history, and the poem sharing the same redif by Yunus Emre (d. 1320), the pioneer of 13th-century Turkish Sufi poetry. Employing a comparative analysis method, the study examines both texts in terms of form, content, and linguistic features. The tradition of “nazire” (poetic response) in Classical Turkish literature is fundamentally based on the principles of displaying skill, competing with a predecessor, and attempting to surpass their work. However, the analysis reveals that Khatai strictly adhered to the rhyme scheme, redif, and semantic structure of Yunus Emre’s poem, consciously eschewing the element of competition. Consequently, it is argued that Khatai’s poem should be evaluated not merely as an adaptation or a standard nazire, as often cited in sources, but within the framework of “tetebbu”—a concept denoting a respectful tracing of footsteps and the inheritance of a spiritual legacy. The study begins with an overview of the life and literary persona of Shah Ismail Khatai. The first section elucidates the concept of tetebbu and briefly outlines the distinctions between nazire and tetebbu. The second section provides a detailed comparative analysis of both poems, offering various evaluations within the context of this concept. Ultimately, this relationship established by Khatai, known as the “Sahib-i seyf ü kalem” (Master of the Pen and the Sword), with Yunus Emre is interpreted as a political leader's quest for cultural legitimacy and his fidelity to a “spiritual heritage”.

Anahtar Kelimeler

• Yunus Emre
• Şah İsmail Hatâ’î
• Nazire
• Tracing/Following

Kaynakça

1. Ahmet Vefik Paşa. (2000). Lehçe-i Osmani. Haz. Recep Toparlı. Ankara. TDK Yayınları.
2. Aslan, Ü. (2018). Âşık Çelebi’nin Tetebbu’ Şiirleri. Bir Devr-i Kadîm Efendisi Prof. Dr. Tahir Üzgör’e Armağan.
3. Aydın, R. (2021). Şah İsmail’i Hatayi Eden Cevher. Alevi Ocağı. https://aleviocagi.org/sah-ismaili-hatayi-eden-cevher--riza-aydin Erişim tarihi: 20.11.2025.
4. Ayverdi, İ. (2006). Misalli Büyük Türkçe Sözlük. İstanbul. Kubbealtı Neşriyat.
5. Bars, M. E. (2021). Şah İsmail Hatayî’de “kutup/mehdi” İnancı. Sinop Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 5(1), 1-26.
6. Bilgin, A. A. (2019). Yunus Emre’de Sözün Gücü. Vakıf İnsan Prof. Dr. Hikmet Özdemir Armağanı içinde. İstanbul. Kriter Yayınevi.
7. Cengiz, H. E. (1983). Divan Şiiri Antolojisi. Ankara. Bilgi Yayınevi.
8. Cunbur, M. (1991). Yunus Emre’nin Ahmed Yesevî’ye Bir Naziresi. Türk Halk Kültürü Araştırmaları, Yunus Emre Özel Sayısı, 1-4.

9. Dedeoğlu, H. (2019). Şah İsmail’in şiirlerindeki ‘Hatayi’ Mahlası Nereden Geliyor? Hamdullah Dedeoğlu Blog. https://hamdullahdedeoglu.blogspot.com/2019/03/sah-ismailin-siirlerindeki-hatayi.html Erişim tarihi: 15.11.2025.
10. Ekinci, M. (2004). Şah İsmail’in Mahlası “Hatai” Kelimesinin Etimolojisi. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 10(13), 159.
11. Konar, A. H. (2018). 16. Yüzyıl Osmanlı Şair Tezkireleri Bağlamında Eser Üretme Yöntemleri: Terminoloji Çözümlemesi. [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Boğaziçi Üniversitesi.
12. Köksal, F. (2018). Sana Benzer Güzel Olmaz: Divan Şiirinde Nazire. İstanbul. Büyüyen Ay Yayınları.
13. Kurnaz, C. (2009). Bana Seni Gerek Seni. A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi Prof. Dr. Hüseyin AYAN Özel Sayısı, 39, 147-160.
14. Macit, M. (2017). Hatâyî Dîvânı. İstanbul. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
15. Macit, M. (2020). Hatâyî, Şâh İsmail. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/sah-ismail-hatayi Erişim tarihi: 24.11.2025.
16. Necef, E. N. ve Cavanşir, B. (2006). Şah İsmail Hatâ’î külliyatı. İstanbul. Kaknüs Yayınları.
17. Onarlı, İ. (2000). Şah İsmail. İstanbul. Can Yayınları.
18. Pala, İ. (1996). Divan Edebiyatı (2. baskı). İstanbul. Ötüken Neşriyat.
19. Sami, Ş. (1978). Kâmûs-ı Türkî. İstanbul: Çağrı Yayınları.
20. Şimşir, S. (2019). Şah İsmail: Hayatı ve Şahsiyeti. Akademik ve Düşünce Dergisi, 6(6), 74-86.
21. Tan, N. (1999). Yunus Emre’nin Söz Şiirine, Hatâyî Nazire Yazmış Olabilir Mi? Türk Dili, (571), 636.
22. Tatçı, M. (1990). Yunus Emre Dîvânı. Ankara. Başbakanlık Basımevi.