Ünal Tekeli v. Türkiye Kararından 20 Yıl Sonra: Kadınların Kendi Soyadını Kullanma Mücadelesi

Öz

Amaç: Bu makale, Ünal Tekeli v. Türkiye kararının mirasını ve Türkiye’de kadınların evlilik sonrasında kendi soyadlarını koruma hakkı üzerindeki etkisini incelemektedir. Çalışma, Tekeli kararının uzun vadeli etkilerini izlemeyi ve ulusalüstü ve ulusal düzeydeki yargısal müdahalelerin toplumsal cinsiyet eşitliği ve kişisel özerklik bağlamında hukuki reform süreçlerini nasıl şekillendirdiğini analiz etmeyi amaçlamaktadır. Yöntemler: Çalışma, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) içtihadı, Türkiye Cumhuriyeti Anayasa Mahkemesi kararları, yasama gelişmeleri ve stratejik insan hakları davacılığına dayanan nitel bir hukuki analiz yöntemi benimsemektedir. İlgili hukuki metinler, yargı kararları ve politika tartışmaları, normatif değişim ile kararların uygulanması pratiklerini değerlendirmek üzere sosyo-hukuki ve feminist bir bakış açısıyla incelenmiştir. Bulgular: Bulgular, Ünal Tekeli kararının Türkiye’de toplumsal cinsiyet eşitliği açısından önemli bir uluslararası kazanım oluşturduğunu; ancak kararın iç hukuktaki uygulanmasının uzun yıllar geciktiğini ve tutarsız kaldığını ortaya koymaktadır. Ataerkil normlar, yasama organının hareketsizliği ve siyasi direnç, kararın dönüştürücü potansiyelini sınırlamıştır. Türk Medeni Kanunu’nun 187. maddesinin 2023 yılında iptal edilmesi önemli bir ilerleme sağlamakla birlikte, sonraki yasama taslakları ve siyasi söylemler, kadınların bağımsız hukuki kimliğinin tam olarak tanınmasına yönelik süregiden direnci ve belirsizliği ortaya koymaktadır. Sonuç: Makale, yargısal kazanımların tek başına maddi (gerçek) toplumsal cinsiyet eşitliğini sağlamaya yeterli olmadığını ortaya koymaktadır. Türkiye örneği, ulusalüstü mahkemeler, ulusal kurumlar ve siyasal iktidar arasındaki etkileşimin, hukuki normların yapısal ve toplumsal değişime dönüştürülmesinde belirleyici olduğunu göstermektedir. Ünal Tekeli kararının mirası, anlamlı ve kalıcı reformlar için sürekli hukuki mobilizasyonun ve güçlü bir siyasi iradenin gerekliliğini vurgulamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• kadın hakları
• stratejik davalama
• Ünal Tekeli v. Türkiye
• toplumsal cinsiyet eşitliği
• evlenmeden önceki soyadı

20 Years After Ünal Tekeli v. Türkiye: Struggle for a Name of One’s Own

Öz

Objective: This article examines the legacy of Ünal Tekeli v. Türkiye and its impact on women’s right to retain their own surnames upon marriage in Türkiye. It aims to trace long term effects of Tekeli and analyze how judicial interventions at the supranational and domestic levels have shaped legal reform processes concerning gender equality and personal autonomy. Methods: The study adopts a qualitative legal analysis based on European Court of Human Rights (ECtHR) jurisprudence, Turkish Constitutional Court decisions, legislative developments, and strategic human rights litigation. Relevant legal texts, court judgments, and policy debates are examined through a socio-legal and feminist lens to assess both normative change and implementation practices. Results: The findings demonstrate that while the Ünal Tekeli judgment constituted a landmark international victory for gender equality in Türkiye, its domestic implementation remained delayed and inconsistent for many years. Persistent patriarchal norms, legislative inertia, and administrative resistance limited the transformative potential of the ruling. Although the annulment of Article 187 of the Turkish Civil Code in 2023 marked a significant advancement, subsequent legislative proposals and political discourse reveal continuing resistance and uncertainty in fully recognizing women’s independent legal identity. Conclusion: The article concludes that judicial victories alone are insufficient to secure substantive gender equality. The Turkish experience illustrates the complex interaction between supranational courts, domestic institutions, and political power in translating legal norms into structural and societal change. The legacy of Ünal Tekeli underscores the importance of sustained legal mobilization and political will in achieving meaningful and lasting reform.

Anahtar Kelimeler

• maiden name
• women’s rights
• strategic litigation
• Ünal Tekeli v. Türkiye
• gender equality

Kaynakça

1. Anthony, D. (2018). Eradicating women's surnames: Law, tradition, and the politics of memory. Columbia Journal of Gender and Law, 37(1), 1–35. https://doi.org/10.7916/cjgl.v37i1.2783
2. Burghartz v. Switzerland, Application No. 16213/90, Judgment of 22 February 1994. European Court of Human Rights.
3. Constitutional Court of Türkiye, Decision E.1997/61, K.1998/59 (29 September 1998).
4. Constitutional Court of Türkiye, Decision E.2009/85, K.2011/49 (10 March 2011).
5. Constitutional Court of Türkiye, Decision E.2022/155, K.2023/38 (22 February 2023).
6. Constitutional Court of Türkiye, Gülsim Genç, Application No. 2013/4439 (6 March 2014).
7. Constitutional Court of Türkiye, Neşe Aslanbay Akbıyık, Application No. 2014/5836 (16 April 2015).
8. Çakmak, U. R. (2024). İnsan hakları hukuku perspektifinden Türk hukukunda evli kadının soyadı. Legal Hukuk Dergisi, 22(254), 483-504.

9. Çalı, B. (2014, January 29). Third time lucky? The dynamics of the internationalisation of domestic courts, the Turkish Constitutional Court and women’s right to identity in international law. EJIL: Talk! https://www.ejiltalk.org/third-time-lucky-the-dynamics-of-the-internationalisation-of-domestic-courts-the-turkish-constitutional-court-and-womens-right-to-identity-in-international-law/
10. Duffy, H. (2018). Strategic human rights litigation: Understanding and maximising impact. Hart Publishing.
11. EŞİK. (2024, May 30). 9. Yargı Paketi Taslağında Kadına Soyadı Dayatması ve Çocuk Bahanesi. https://esikplatform.net/kategori/9-yargi-paketi-raporlar-arastirmalar/74245/9.-yargi-paketi-taslaginda-kadina-soyadi-dayatmasi-ve-cocuk-bahanesi/
12. Hirschl, R. (2004). Juristocracy—Political, not juridical. The Good Society, 13(3), 6–11.
13. Kadın ve İnsan Hakları Derneği. (2018). CEDAW, Turkey 6th report. https://kadinininsanhaklari.org/wp-content/uploads/2018/06/CedawTR6.pdf
14. Kadın ve İnsan Hakları Derneği. (2022). Shadow report 8: Updated version for 2022. https://kadinininsanhaklari.org/wp-content/uploads/2022/02/8.-Golge-Raporu-2022-yilinda-guncellenmis-versiyonu.pdf
15. Leventoğlu Abdulkadiroğlu v. Türkiye, Application No. 7971/07, Judgment of 28 May 2013. European Court of Human Rights.
16. Medyascope. (2024, July 12). AYM kararı komisyonda hiçe sayıldı: TBMM kabul ederse kadınlar soyadını tek başına kullanamayacak [Constitutional Court decision disregarded in commission: If passed by Parliament, women will not be able to use their surnames alone]. https://medyascope.tv/2024/07/12/aym-karari-hice-sayildi-kadinlar-soyadini-tek-basina-kullanamayacak/
17. Picq, M. L. (2012). Between the dock and a hard place: Hazards and opportunities of legal pluralism for indigenous women in Ecuador. Latin American Politics and Society, 54(2), 1–33. https://doi.org/10.1111/j.1548-2456.2012.00151.x
18. Shakespeare, W. (1597/2003). Romeo and Juliet (Act II, Scene ii). Cambridge University Press.
19. T.C. Sağlık Bakanlığı [Turkish Ministry of Health]. (2025, May 23). “Doğal Olan Normal Doğum” temasıyla Normal Doğum Eylem Planı tanıtım toplantısı yapıldı [“Natural Birth is Natural” theme introduced in the launch event for the Vaginal Birth Action Plan]. https://www.saglik.gov.tr/TR-105999/dogal-olan-normal-dogum-temasiyla-normal-dogum-eylem-plani-tanitim-toplantisi-yapildi.html
20. Tirosh, Y. (2010). A name of one’s own: Gender and symbolic legal personhood in the European Court of Human Rights. Harvard Journal of Law and Gender, 33, 248–307.
21. Tuncer Güneş v. Türkiye, Application No. 26268/08, Judgment of 3 October 2013. European Court of Human Rights.
22. Tanbay Tüten v. Türkiye, Application No. 38249/09, Judgment of 10 December 2013. European Court of Human Rights.
23. United Nations Committee on the Elimination of Discrimination against Women. (2022). Concluding observations on the seventh periodic report of Turkey. https://docs.un.org/en/CEDAW/C/TUR/CO/7
24. Ünal Tekeli v. Türkiye, Application No. 29865/96, Judgment of 16 November 2004. European Court of Human Rights.