ترجمة "رسالة لغوية عن الرتب والألقاب المصرية لرجال الجيش والهيئات العلمية والقلمية منذ عهد أمير المؤمنين عمر الفاروق لأحمد تيمور باشا"

Öz

Translation of Ahmed Taymour Pasha's Work Entitled A Linguistic Treatise on the Ranks and Titles of the Military, Ilmiye, and Kalemiye Classes in Egypt Since the Era of Caliph Umar ibn al-Khattab

Öz

The treatise entitled “A Linguistic Essay on Egyptian Ranks and Titles of MilitaryScholarly and Scribal Classes since the Era of the Commander of the Faithful Umar ibn al-Khattab,” authored by the Egyptian historian and litterateur Ahmad Taymur Pasha, constitutes a rigorous linguistic and historical study that traces the development of systems of ranks and titles in Egypt across different periods. The work examines these titles from the time of Caliph ʿUmar through the Ottoman era and beyond, focusing on their military, scholarly, and bureaucratic contexts. The author adopts a methodology that combines linguistic analysis with historical investigation, examining titles within their various functional contexts, identifying their etymological roots in Arabic, Turkish, and Persian, and analyzing their semantic and functional transformations in relation to changing political and administrative structures. Furthermore, the treatise highlights the close relationship between language and social structure, demonstrating that ranks and titles are not merely linguistic forms but also markers of authority, social hierarchy, and institutional organization. Drawing on classical sources and historical documents, the work provides reliable material for understanding the evolution of administrative, military, and scholarly terminology in Egypt. In this regard, translating this treatise into Turkish represents a significant scholarly contribution, making this linguistic-historical heritage accessible to a broader academic audience, particularly in the fields of Ottoman studies, Islamic history, and historical linguistics. It also facilitates comparative analysis between Arabic and Turkish terminology, shedding light on the cultural and linguistic interactions between the Arab and Ottoman worlds while preserving the precise meanings of terms within their historical contexts

Anahtar Kelimeler

• Arabic language and rhetoric
• ranks and titles
• historical linguistics
• administrative terminology
• Ottoman influence

Ahmed Teymur Paşa'nın Hz.Ömer Döneminden İtibaren Mısır'daki Askerî, İlmiye ve Kalemiye Sınıflarının Rütbe ve Unvanlarına Dair Bir Dil Risalesi Adlı Eserinin Tercümesi

Öz

Mısırlı edip Ahmed Teymur Paşa tarafından kaleme alınan “Risâle lugaviyye ʿani’r-rutab ve’l-elkāb el-mısriyye li-ricâli’l-ceyş ve’l-heyʾâti’l-ʿilmiyye ve’l-ḳalemiyye munzü ʿahd Emîrü’l-Müʾminîn Ömer b. Hattâb başlıklı eser, Mısır’da unvan ve rütbe sisteminin tarihsel gelişimini inceleyen ciddi bir dilbilimsel-tarihsel çalışmadır. Eser, Hz. Ömer döneminden başlayarak Osmanlı ve daha sonraki dönemlere kadar uzanan süreçte askerî, ilmî ve bürokratik unvanların gelişimini ele alır. Müellif, dilbilimsel inceleme ile tarihsel takibi birleştiren bir yöntem izleyerek bu unvanları farklı bağlamları içinde değerlendirir; kökenlerini Arapça, Türkçe ve Farsça gibi çeşitli dil kaynaklarına dayandırır ve anlam ile kullanım değişimlerini siyasî ve idarî yapıların dönüşümü ışığında analiz eder. Ayrıca eser, dil ile toplumsal yapı arasındaki güçlü ilişkiyi ortaya koymakta; unvan ve rütbelerin yalnızca dilsel formlar olmadığını, aynı zamanda otorite, toplumsal statü ve kurumsal düzenin birer yansıması olduğunu göstermektedir. Klasik metinler ve tarihî belgelerden hareketle sunulan bu çalışma, idarî, askerî ve ilmî terminolojinin Mısır’daki gelişimini anlamaya önemli katkılar sağlar. Bu çerçevede, eserin Türkçeye tercümesi bilimsel açıdan büyük önem taşımakta; özellikle Osmanlı çalışmaları, İslam tarihi ve tarihsel dilbilim alanlarında çalışan araştırmacılar için değerli bir kaynak sunmaktadır. Aynı zamanda bu çeviri, Arapça ve Türkçe terminoloji arasındaki ilişkileri karşılaştırmalı biçimde inceleme imkânı sağlayarak iki kültürel alan arasındaki dilsel ve tarihsel etkileşimi daha görünür kılmayı amaçlamaktadır

Anahtar Kelimeler

• Arap dili ve belâgatı
• rütbeler ve unvanlar
• tarihsel dilbilim
• idari terminoloji
• Osmanlı etkisi

Kaynakça

1. Fîrûzâbâdî, Mecdüddîn Ebû Tâhir Muhammed b. Yaʿkûb. el-Kâmûsü’l-Muhît. thk. Muhammed Naîm el-Araksûsî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2005.
2. Huzâî, Alî b. Muhammed. Tahrîcü’d-Delâlâti’s-Semʿiyye alâ mâ kâne fî ahdi Resûlillâh mine’l-Hiref ve’s-Sanâyiʿ ve’l-Amelâti’ş-Şerʿiyye. thk. İhsân Abbâs. Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 1419.
3. İbn Ebî er-Rabîʿ, Şihâbüddîn Ahmed b. Muhammed. Sülûkü’l-Mâlik fî Tedbîri’l-Memâlik. thk. Ârif Ahmed. Abdülğanî. Dımaşk: Dâr Kenân, 1996.
4. İbn Manzûr, Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-Arab. thk. İbrâhim el-Yâzecî. Beyrut: Dâr Sâdır, 1994.
5. İbn Sîde, Ebü’l-Hasen Alî b. İsmâîl b. Sîde el-Mürsî. el-Muhassas. thk. Halîl İbrâhim Ceffâl. Beyrut: Dâr İhyâʾi’t-Türâsi’l-Arabî, 1996.
6. İbnü’l-Abbâs, Hasan b. Abdillâh. Âsârü’l-Evvel fî Tertîbi’d-Düvel. Kahire: Matbaat Bûlâk (el-Emîriyye), 1878.
7. İbnü’l-Esîr, Ebü’l-Hasen Alî b. Ebî’l-Kerem Muhammed el-Cezerî. el-Kâmil fi’t-Târîh. thk. Ömer Abdüsselâm. Tedmürî. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabî, 1997.
8. Kefevî, Ebü’l-Bekâ Eyyûb b. Mûsâ. el-Külliyyât: Muʿcem fî’l-Mustalahât ve’l-Furûkı’l-Lugaviyye. thk. Adnân Dervîş - Muhammed el-Mısrî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, ts.

9. Kutluoğlu, Muhammed Hanefi. “Kavalalı Mehmed Ali Paşa”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 25/62-65. Ankara: TDV Yayınları, 2022.
10. Makrîzî, Takiyyüddîn Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Alî b. Abdülkâdir el-Ubeydî. el-Mevâʿiz ve’l-İʿtibâr bi Zikri’l-Hitat ve’l-Âsâr. thk. Halîl Mansûr. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1998.
11. Mesʿûdî, Ebü’l-Hasen Alî b. Hüseyin. Mürûcü’z-Zeheb ve Meʿâdinü’l-Cevher. ed. Kemâl Hasan Merʿî. Beyrut: el-Mektebetü’l-Asriyye, 2005.
12. Sagânî, Radıyyüddîn Hasan b. Muhammed. ş-Şevârid (Mâ Teferrade bihî Baʿzu Eimmeti’l-Luga). Thk. Mustafa Hicâzî. thk. Mustafa Hicâzî. Kahire: el-Heyʾetü’l-Âmme li-Şuʾûni’l-Matâbiʿi’l-Emîriyye, 1983.
13. Sehâvî, Alemüddîn. Seferü’s-Saʿâde ve Sefîrü’l-İfâde. thk. Muhammed ed-Dâlî. Beyrut: Dâr Sâdır, 1995.
14. Süheylî, Abdurrahman. er-Ravzü’l-Ünüf fî Şerhi’s-Sîreti’n-Nebeviyye li-İbn Hişâm. thk. Abdurrahmân el-Vekîl el-Vekîl. Kahire: Dârü’l-Kütübi’l-Hadîse, 1970.
15. Şîrâzî, Abdurrahmân b. Nasr. el-Menhecü’l-Meslûk fî Siyâseti’l-Mülûk. thk. Alî Abdullâh el-Mûsâ. Ürdün: Mektebetü’l-Menâr, 1987.
16. Teymur Paşa, Ahmed. er-Rutab ve’l-Elkābü’l-Mısriyye. Kahire: Müessesetü Hindâvî, 2013.
17. Unnâbî, Muhammed b. Mahmûd. es-Saʿyü’l-Mahmûd fî Nizâmi’l-Cünûd. thk. Muhammed b. Abdülkerîm el-Cezâirî. Cezayir: el-Müessesetü’l-Vataniyye li’l-Kitâb, 1983.
18. Zâhirî, Garsüddîn Halîl b. Şâhîn. Zübdetü Keşfi’l-Memâlik ve Beyânü’t-Turuk ve’l-Mesâlik. Kahire: Dârü’l-Arab li’l-Bustânî, 1988.
19. Ziriklî, Hayreddîn. el-Aʿlâm. Beyrut: Dâru’l-ʿİlm li’l-Melâyîn, 2002.