TÜRKİYE’DE YATIRIM YOLUYLA İSTİSNAİ VATANDAŞLIK UYGULAMALARI VE POLİTİK YANSIMALARI

Yıl 2025, Cilt: 16 Sayı: 2, 636 - 660, 29.12.2025

Recep Yiğit , Erkan Doğan

https://doi.org/10.54688/ayd.1738175

Öz

Vatandaşlık, bir devleti oluşturan en önemli unsurlardan biri olarak birey ile kurulan hukuki, siyasi, tarihsel, psikolojik ve sosyo-kültürel bağlara işaret eder. Hukuki olarak her ne kadar nesnel bir statü olsa da vatandaşlık, bir topluluğa ait olmakla ilişkilendirilen milli kimlik, ortak tarih, kültür ve aidiyet gibi subjektif öğeleri de içermektedir. Vatandaşlık aslen doğumla veya kan bağıyla kazanılmaktadır; fakat tarihsel süreç içinde vatandaşlığın sonradan kazanılmasına yönelik çeşitli yöntemler geliştirilmiştir. Sonradan vatandaşlık kazanma yöntemlerinden birisi olan yatırım yoluyla vatandaşlık yöntemleri dünya genelinde artan uluslararası göç ve küreselleşmenin de etkisiyle birçok ülkede uygulanmaktadır. Ekonomik yatırımları çekmek amacıyla uygulanan yatırım vatandaşlığı için ülkeler belirli bir miktar yatırım yapmak veya belirlenmiş sürelerde ikamet etmek gibi kriterler belirlemektedirler. Golden visa (altın vize) veya golden passport (altın pasaport) elde etmek ve vatandaş olmak için belirlenen bu kriterler dünyada olduğu gibi Türkiye’de de birçok politik tartışmayı beraberinde getirmektedir. Vatandaşlığın alınıp satılabilen bir meta haline geldiği ve piyasalaşarak değersizleştiğine ilişkin eleştiriler bu kapsamda tartışmaların odak noktasını oluşturmaktadır. Bu makale, yatırım yoluyla vatandaşlık uygulamalarının Türkiye’deki politik yansımalarını, Avrupa ülkelerinden örnekler de vererek eleştirel olarak ele almayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Vatandaşlık , Yatırım Vatandaşlığı , AB , Türkiye

EXCEPTİONAL CİTİZENSHİP THROUGH INVESTMENT PRACTİCES AND POLİTİCAL REFLECTİONS İN TÜRKİYE

Öz

Citizenship, as one of the most important elements constituting a state, refers to the legal, political, historical, psychological and socio-cultural ties established between an individual and a state. Although legally an objective status, citizenship also includes subjective elements such as national identity, shared history, culture and belonging to a community. Citizenship is originally acquired by birth or by blood ties, but various methods of acquiring citizenship have been developed throughout the history. One such very recent method, citizenship by investment, is being implemented in many countries around the world due to the increasing international migration and globalization. For investment citizenship, which is applied to attract economic investments, countries set criteria such as investing a certain amount or residing for a certain period of time. These criteria for obtaining a golden visa or golden passport and becoming a citizen sparks many political debates in Turkey and in the world. Criticisms that citizenship has become a commodity that can be bought and sold and that it has been devalued through commodification are the focal point of these debates. This article aims to critically examine the political implications of citizenship by investment practices in Turkey by also referring to examples from European countries.

Anahtar Kelimeler

Citizenship , Investment Citizenship , EU , Türkiye

Kaynakça

• Adım, L. (2017). Between benefit and abuse: Immigrant investment programs. Saint Louis University Law Journal, 62(1), 120–136
• Armstrong, C. (2018). “The Price of Selling Citizenship.” (ed: R. Bauböck), Debating Transformations of National Citizenship, IMISCOE Research Series.
• Aybay R., Özbek, N. ve Perçin G. E. (2019). Vatandaşlık Hukuku. Ankara: Siyasal Kitabevi.
• Aybay, R., Özbek, N. (2015). Vatandaşlık Hukuku, İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
• Ayelet, S. (2017). “Citizenship For Sale?” The Oxford Handbook of Citizenship, Oxford University Press, p: 794–796.
• Balta, E. ve Olcay A. (2017). Satılık pasaportlar: Neoliberal çağda vatandaşlık pratikleri. Birikim, 338, 14-21.
• Barbulescu, R. (2018). “Global Mobility Corridors fort he Ultra- Rich The Neoliberal Transformation of Citizenship.” (ed: R. Bauböck), Debating Transformations of National Citizenship, IMISCOE Research Series.
• Batır, K. (2018). Uluslararası hukukta vatandaşlık. Ankara: Adalet Yayınevi.
• Baüböck, R. (2006). “Concepts and Coutroversies” (ed: Rainer Baüböck) Migration and Citizenship: Amsterdam: Amsterdam University Press.
• Baüböck, R. (2018). “What is Wrong with Selling Citizenship? It Corrupts Democracy!” (ed: R. Bauböck), Debating Transformations of National Citizenship, IMISCOE Research Series.
• Bauder, H. (2013). “Domicile citizenship, human mobility and territoriality, Progress in Human Geography, volume: 38 (ıssue: 1), p. 1-16.
• Bookchin, M. (1987). The Rise of Urbanisation and the Decline of Citizenship, San Fransisco: Sierra Club Books.
• Brubaker, R. (2009). Fransa’da ve Almanya’da Vatandaşlık ve Ulus Ruhu, Ankara: Dost Kitabevi.
• Buchanan J. M. (1965). “An Economic Theory of Clubs.” Economica, New Series, Vol. 32, No: 125, 1-14.
• Çiçekli, B. (2009). Göç Terimleri Sözlüğü (Glossary on Migration), Ankara: International Organization for Migration (IOM).
• Dilek, Ş. (2017). “Yatırım Yoluyla Vatandaşlık” Ekonomik Aktiviteye Katkı Sağlar mı? SETA Perspektif, Sayı: 162.
• Gözler, K. (2015). Devletin Genel Teorisi, Bursa: Ekin Basım Yayım Dağıtım.
• Heater, D. (2007). Yurttaşlığın Kısa Tarihi, Ankara: İmge Yayınları.
• İYİ Parti Milli Göç Doktrini (2022). Suriyeli ve Diğer Ülke Uyruklu Siğinmacilar ve Kaçak Göçmenler, Mevcut Durum ve Çıkış Yolu Önerileri, Milli Güvenlik Politikaları Başkanlığı.
• Joppke, C. (2006). “Citizenship between de and Re-ethnicization (der. Gökçe Yurdakul, Y.- Bodemann, M Migration, Citizenship, Ethnos, New York: Palgrave Macmillan.
• Kaplan, W. (1993). Who Belongs? Changing Concepts of Citizenship and Nationality, (ed: William Kaplan), Belonging: the meaning and future of Canadian citizenship, Canada: Mcgill-Queen’s University Press, 245-264.
• Karakoç, İ. (2012). Hukuk Tarihinde Vatandaşlık, Yabancılık Statüsü, İzmir: Yetkin Yayınları.
• Kaya, T. (2021). Dünyadaki Örnekler Işığında Yatırım Yoluyla Vatandaşlık Uygulamasına Eleştirel Bir Bakış. İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 12(1), 115-132.
• Kayalı, D. (2023). Etkili Vatandaşlık İlkesi ile Yatırım Yoluyla Vatandaşlık Programları Üzerine Bazı Düşünceler. Public and Private International Law Bulletin, 43(1), 105-137.
• Köşgeroğlu, B. Ş. (2017). İstisnai Yoldan Vatandaşlığın Kazanılmasına İlişkin Genel Esaslar ve Son Değişiklikler Çerçevesinde Türk Vatandaşlığının İstisnai Yoldan Kazanılması. Hacettepe Hukuk Fakültesi Dergisi, 7(1), 169-198.
• Lipset, S. M. (1960). Political Man, Garden City, Newyork: Doubleday.
• Nomer, E. (2018). Türk Vatandaşlık Hukuku, İstanbul: Filiz Kitabevi.
• Perruchoud, R.-Jillyanne Redpath (2013). Göç Terimleri Sözlüğü. 2. Baskı. No: 31, International Organization of Migration Publications.
• Pierson, C. (2011). Modern Devlet (çev. Dilek Hattatoğlu), İstanbul: Çhivi yazıları Yayınevi.
• Polat, E. G. (2011). “Osmanlıdan Günümüze Vatandaşlık Anlayışı.” Ankara Barosu Dergisi, (sayı: 2011/3), s: 127-157.
• Scherrer, A.-Elodie T. (2018). “Citizenship By Investment (CBI) And Residency By Investment (RBI) Schemes İn The EU.” PE 627.128, October 2018.
• Shachar, A. (2014). “Dangerous Liasions: Money and Citizenship” (ed: Ayelet Shachar-Rainer Bauböck), Should Citizenship be for Sale? European University Institute.
• Spiro, P. J. (2018). “Cash for Passports and the End of Citizenship” (ed: R. Bauböck), Debating Transformations of National Citizenship, IMISCOE Research Series.
• Surak, K. (2020). “Millionaire Mobility and the Sale of Citizenship.” Journal of Ethnic and Migration Studies, Ahead of Print, (s.1-24).
• Turner, B. S. (1992). “Bir Vatandaşlık Kuramının Ana hatları”, (Haz. Ayşe Kadıoğlu), Vatandaşlığın Dönüşümü İstanbul: Metis Yayınevi, s. 107-139.
• Üstel, F. (1997). Türkiye Cumhuriyetinde Resmi Yurttaş Profilinin Evrimi: Cumhuriyet, demokrasi ve kimlik, İstanbul: Bağlam Yayınları.
• Walzer, M. (1989). “Citizenship”, Political Innovation and Conceptual Change, (ed: T.Ballet-J. Farr-R. Hanson), New York: Cambridge University Press.
• Yılmaz, A.Ç. (2018). “Mukayeseli Hukukta ve Türk Hukukunda Yatırımcı Vatandaşlık Olgusu.” Ius Pecuniae, (2018) (38 PPIL 191).
• https://ec.europa.eu/commission/presscorner/api/files/document/print/hu/ip_20_1925/IP_20_1925_EN.pdf (Erişim Tarihi: 10.01.2025)
• https://www.aa.com.tr/tr/turkiye/cumhurbaskani-erdogan-biz-bu-ulkeyi-cenk-meydanlarinda-kurduk/721844 (erişim tarihi: 10.12.2024).
• https://www.bbc.com/turkce/articles/cmlpw8v0v4po (Erişim Tarihi: 6.12.2024)
• https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/TA-7-2014-0038_EN.html (Erişim Tarihi: 12.12.2024)
• https://gigder.org.tr/yayinlar/as-3-gigderdunyada-goc-ve-yatirimci-iliskisi.pdf (Erişim Tarihi: 10.08.2025)
• https://www.haberturk.com/yerel-haberler/haber/8835959-ekonomi-bakani-zeybekci (erişim tarihi: 24.01.2025).
• https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=6735&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5 (Erişim Tarihi: 10.03.2025).
• https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.5901.pdf (Erişim Tarihi: 10.03.2025).
• https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.6458.pdf (Erişim Tarihi: 10.03.2025).
• https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/21.5.2010139.pdf (Erişim Tarihi: 10.03.2025).
• https://www.mhp.org.tr/htmldocs/mhp/4104/mhp/Milliyetci_Hareket_Partisi_Genel_Baskani_Sayin_Devlet_BAHCELI__nin_Ramazan_Bayrami_nedeniyle_yayinladiklari_mesaj_4_Temmuz_2016.html (erişim tarihi: 22.02.2025).
• https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2017/01/20170112.htm (Erişim Tarihi: 25.02.2025).
• https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2017/01/20170112-24.pdf (Erişim Tarihi: 10.02.2025).
• https://www.sanayi.gov.tr/istatistikler/yatirim-istatistikleri
• https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Konut-Satis-Istatistikleri-Eylul-2024-53762#:~:text=Yabanc%C4%B1lara%20yap%C4%B1lan%20konut%20sat%C4%B1%C5%9Flar%C4%B1%20Ocak,azalarak%2017%20bin%2090%20oldu.&text=Eyl%C3%BCl%20ay%C4%B1nda%20%C3%BClke%20uyruklar%C4%B1na%20g%C3%B6re,139%20ile%20Irak%20vatanda%C5%9Flar%C4%B1na%20yap%C4%B1ld%C4%B1. (Erişim Tarihi: 12.03.2025)
• https://www.tkgm.gov.tr/yabancilar-2021%27de-turkiye%27den-68-bin-600-tasinmaz-edindi#:~:text=%22En%20fazla%20ta%C5%9F%C4%B1nmaz%20edinen%20%C3%BClkelerin,sahil%20b%C3%B6lgelerinde%20yazl%C4%B1k%20tercih%20ediyorlar (Erişim Tarihi: 12.04.2025).
• TBMMTD, Ak Parti Milletvekili, 10.12.2016, 26/2, B.36: 1046
• TBMMTD, CHP Milletvekili, 5.3.2022, 27/5, B.63: 180-181
• TBMMTD, CHP Milletvekili, 28.07.2016, 26/1, B.120: 179
• TBMMTD, CHP Milletvekili, 7.4.2022, 27/5, B.77: 144
• TBMMTD, HDP Milletvekili, 7.04.2022, 27/5, B.77: 145
• TBMMTD, İYİ Parti Milletvekili, 11.5.2022, 27/5, B.89: 50
• TBMMTD, İYİ Parti Milletvekili, 20.10.2022, 27/6, B.10: 568
• TBMMTD, İYİ Parti Milletvekili, 9.12.2022, 27/6, B.33: 822