İKAME EDİLEN ULAŞIM: İSTANBUL TROLEYBÜS DENEYİMİNİN EKONOMİK VE TARİHSEL BAĞLAMDA İNCELENMESİ (1961–1984)

Yıl 2025, Cilt: 16 Sayı: 2, 857 - 890, 29.12.2025

Murat Arısal

https://doi.org/10.54688/ayd.1738342

Öz

1950 sonrası yürütülen İstanbul’un imar hareketleri, şehir içinde yeni yolların açılması ve mevcut yolların karayolu standartlarına uygun olarak geliştirilmesi şeklinde devam etmiş ve şehirde lastik tekerlekli araçların kullanımı hızla artmıştır. Bu kapsamda, toplu ulaşım aracı olarak tramvayların yerine ikamesi önerilen yüksek kapasiteli lastik tekerlekli ulaşım vasıtası troleybüs olmuştur. İstanbul’un emektarı tramvay, yavaşlığından dolayı trafik akışını aksatmakla suçlanarak gözden çıkarılmıştır. Çalışma kapsamında troleybüsün İstanbul şehir içi trafiğinde faaliyette olduğu 1961-1984 yılları arasındaki bütün verileri, arşiv belgelerinden konsolide edilmiştir. Aynı zamanda döneme ait geniş bir basın taramasıyla da kamuoyunun konuyu nasıl gördüğü ele alınmıştır. Belgelerden elde edilen rakamların ışığında, tramvayın yerine troleybüsün tercih edilmesinin etkileri ve sonuçları değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Tramvay , Troleybüs , Ulaşım , Türkiye İktisat Tarihi.

SUBSTITUTE TRANSPORTATION: AN ECONOMIC AND HISTORICAL ANALYSIS OF THE ISTANBUL TROLLEYBUS EXPERIENCE (1961–1984)

Öz

The construction activities of Istanbul, carried out after 1950 continued in the form of opening new roads within the city and developing existing roads in accordance with highway standards, and the use of rubber-tired vehicles in the city increased rapidly. In this context, the high-capacity rubber-tired transportation vehicle suggested to replace trams as a public transportation vehicle was the trolleybus. The veteran tram of Istanbul was dismissed after being accused of disrupting traffic flow due to its slowness. Within the scope of the study, all data from the years 1961-1984, when the trolleybus was in operation in Istanbul's urban traffic, were consolidated from archive documents. At the same time, an extensive press scan of the period was conducted to examine how the public viewed the issue. In the light of the figures obtained from the documents, the effects and results of preferring trolleybuses instead of trams were evaluated.

Anahtar Kelimeler

Tram , Trolleybus , Transportation , Turkish Economic History.

Kaynakça

• Acar F. & Kar F. S. (2015). Bir Zamanlar İstanbul, İstanbul: İETT Yayınları.
• Acun, M. F. & Yalçıner, Ö. Ercoşkun. (2020). Trambüs Sisteminin Ulaşıma ve Çevreye Olan Etkisi: Malatya Örneği, Şehir ve Medeniyet Dergisi, 1308-8386, 215-232.
• Ağralı, S. (1959 Kasım 10). “Troleybüs Hazırlıkları Başlıyor”, Cumhuriyet Gazetesi.
• Akbal O. (1991, Ocak 3). “Hoş geldin Tramvay”, Cumhuriyet Gazetesi.
• Arısal M. (2023b). Dönüşümün Arifesinde İstanbul Ulaşımı (1930-1950), 190-225, Cumhuriyet’in 100 Yıllık Serüveninde Yerel Yönetimler ve Şehircilik, Editör. İlhan Tekeli, 4, Kentsel Altyapı Hizmetlerinin Gelişimi (435sh), İstanbul: Marmara Belediyeler Birliği Kültür Yayınları.
• Arısal M. (2023c). Şehir İçi Otobüs İşletmesinin Ekonomik Tarihi, İstanbul (1927-1977), İstanbul Üniversitesi İktisat Politikası Araştırmaları Dergisi, 10(2), 663-690.
• Arısal, M. (2021). Millileştirme Öncesi İstanbul’da Ulaşım (1869-1938), İstanbul: Kitabevi Yayınları.
• Arısal, M. (2023a). Rayında İlerlemeyen Modernleşme, İstanbul’da Şehir İçi Ulaşım ve Gündelik Hayat (1920-1930). İstanbul: Kitabevi Yayınları.
• Arpad B. (1991). Ocak 15, Tramvaycılık Oyunu, Cumhuriyet Gazetesi.
• Ayyıldız Y. (2024). Modern Mali Devletin Oluşumu Bağlamında Vergi Devletlerinin Yükselişi Adlı Eser Üzerine Bir İnceleme. Çankırı Karatekin Üniversitesi İİBF Dergisi, 14(4), 1242-1250.
• Ayyıldız Y. (2024). Özel Mülkiyetin Dönüşümü ve Gelişmekte Olan Ülkeler. Akademik Yaklaşımlar Dergisi, 15(3), 1420-1449.
• Balcıoğlu Ş. (1954). Mart 6 İstanbul Troleybüs Hattı Nasıl Olacak? Cumhuriyet Gazetesi.
• Bilsel C. F. (2010). Kentsel Ulaşım ve Metro Projesi, İmparatorluk Başkentinden Cumhuriyetin Modern Kentine: Henry Prost’un İstanbul Planlaması 1936-1951. İstanbul: İstanbul Araştırmaları Enstitüsü.
• Çakır, F. H., & Akbayır, Ö. (2017). Metrobüs Sisteminin Enerji Kullanımı ve Çevreye Etkilerinin İncelenmesi, Elektrikli Araçlar ve Trolleybüslerin Kullanım Potansiyellerinin Araştırılması, Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi, Özel Sayı 1, 97-102.
• Edirnekapı-Eminönü Troleybüs Hattı. (7 Eylül 1961). Cumhuriyet Gazetesi.
• Ekinci O. (10 Eylül 1992). Cumhuriyet Kitap, Burhan Arpad’ın Yokedilen İstanbul’u İstanbul’un Yazgısı, (133).
• Eminönü-Bebek Troleybüs Hattı da Açılıyor. (22 Şubat 1962). Cumhuriyet Gazetesi.
• Galatasaray-Tünel Troleybüs Hattı Hizmete Açıldı. (28 Kasım 1961). Cumhuriyet Gazetesi.
• Geçkil T., Karabaş B. & Önce C. B. (2022). Trambüs Sisteminin Seçimi ve Uygulama Koşullarının Değerlendirilmesi: Malatya Örneği, Avrupa Bilim ve Teknoloji Dergisi, 38, 205-217.
• İETT Arşivi. (6Temmuz 1914). Fatih-Edirnekapı Hattının İnşaatı başlıklı belge.
• İETT Dergisi. (Kasım 1956). I, 2, İstanbul: İETT Kültür Yayınları, 2019.
• İETT Umum Müdürlüğüne Umumi Bakış. (1968). İstanbul Belediyesi İstanbul Elektrik, Tramvay ve Tünel İşletmeleri Umum Müdürlüğü, İstanbul: İETT Matbaası.
• İstanbul Elektrik ve Tramvay İşletmesi Umum Müdürlüğü, (1956). 1957 Yılı Bütçesi. İstanbul: Hüsnütabiat Matbaası.
• İstanbul Elektrik ve Tramvay İşletmesi Umum Müdürlüğü, (1957). 1958 Yılı Bütçesi. İstanbul: Hüsnütabiat Matbaası.
• İstanbul Elektrik ve Tramvay İşletmesi Umum Müdürlüğü, (1961). 1960 Senesi Bilançosu ve İşletme Neticeleri. İstanbul: Hüsnütabiat Matbaası.
• İstanbul Elektrik ve Tramvay İşletmesi Umum Müdürlüğü, (1963), 1962 Senesi Bilançosu ve İşletme Neticeleri. İstanbul: Hüsnütabiat Matbaası.
• İstanbul Elektrik ve Tramvay İşletmesi Umum Müdürlüğü, (1964). 1964 Yılı Bütçesi. İstanbul: İETT Matbaası.
• İstanbul Elektrik ve Tramvay İşletmesi Umum Müdürlüğü, (1964). 1963 Senesi Bilançosu ve İşletme Neticeleri. İstanbul: Hüsnütabiat Matbaası.
• İstanbul Elektrik ve Tramvay İşletmesi Umum Müdürlüğü, (1965). 1965 Yılı Bütçesi, İstanbul: İETT Matbaası.
• İstanbul Elektrik ve Tramvay İşletmesi Umum Müdürlüğü, (1965). 1964 Senesi Bilançosu ve İşletme Neticeleri. İstanbul: Hüsnütabiat Matbaası.
• İstanbul Elektrik ve Tramvay İşletmesi Umum Müdürlüğü, (1966). 1966 Yılı Bütçesi, İstanbul: İETT Matbaası.
• İstanbul Elektrik ve Tramvay İşletmesi Umum Müdürlüğü, (1966). 1965 Senesi Bilançosu ve İşletme Neticeleri. İstanbul: Hüsnütabiat Matbaası.
• İstanbul Elektrik ve Tramvay İşletmesi Umum Müdürlüğü, (1967). 1967 Yılı Bütçesi, İstanbul: İETT Matbaası.
• İstanbul Elektrik ve Tramvay İşletmesi Umum Müdürlüğü, (1967), 1966 Senesi Bilançosu ve İşletme Neticeleri. İstanbul: Hüsnütabiat Matbaası.
• İstanbul Elektrik ve Tramvay İşletmesi Umum Müdürlüğü, (1968). 1968 Yılı Bütçesi, İstanbul: İETT Matbaası.
• İstanbul Elektrik ve Tramvay İşletmesi Umum Müdürlüğü, (1968). 1967 Senesi Bilançosu ve İşletme Neticeleri. İstanbul: İETT Matbaası.
• İstanbul Elektrik ve Tramvay İşletmesi Umum Müdürlüğü, (1969). 1969 Yılı Bütçesi, İstanbul: İETT Matbaası.
• İstanbul Elektrik ve Tramvay İşletmesi Umum Müdürlüğü, (1969). 1968 Senesi Bilançosu ve İşletme Neticeleri. İstanbul: İETT Matbaası.
• İstanbul Elektrik ve Tramvay İşletmesi Umum Müdürlüğü, (1970). 1970 Yılı Bütçesi, İstanbul: İETT Matbaası.
• İstanbul Elektrik ve Tramvay İşletmesi Umum Müdürlüğü, (1970). 1969 Senesi Bilançosu ve İşletme Neticeleri. İstanbul: İETT Matbaası.
• İstanbul Elektrik ve Tramvay İşletmesi Umum Müdürlüğü, (1972). 1972 Yılı Bütçesi, İstanbul: İETT Matbaası.
• İstanbul Elektrik ve Tramvay İşletmesi Umum Müdürlüğü, (1974). 1974 Yılı Bütçesi, İstanbul: İETT Matbaası.
• İstanbul Elektrik ve Tramvay İşletmesi Umum Müdürlüğü, (1979). 1978 Senesi Bilançosu ve İşletme Neticeleri. İstanbul: İETT Matbaası.
• İstanbul Elektrik ve Tramvay İşletmesi Umum Müdürlüğü, (1982). 1981 Senesi Bilançosu ve İşletme Neticeleri. İstanbul: İETT Matbaası.
• İstanbul Elektrik ve Tramvay İşletmesi Umum Müdürlüğü, (1983). 1982 Senesi Bilançosu ve İşletme Neticeleri. İstanbul: İETT Matbaası.
• İstanbul Elektrik ve Tramvay İşletmesi Umum Müdürlüğü, (1984). 1983 Senesi Bilançosu ve İşletme Neticeleri. İstanbul: İETT Matbaası.
• İstanbul Elektrik ve Tramvay İşletmesi Umum Müdürlüğü, (1985). 1984 Senesi Bilançosu ve İşletme Neticeleri. İstanbul: İETT Matbaası.
• İstanbul Sokaklarında İlk Defa, Cumhuriyet Gazetesi, 22 Mayıs 1961.
• İstanbul Tramvay ve Otobüsleri Günde Bir Milyon Yolcu (16 Mart 1958). Taşıyor, Cumhuriyet Gazetesi.
• Jane’s Transport Data, Jane’s Urban Transport System (1991). Surrey, United Kingdom, Jane’s Information Group.
• Jansson, J. O. (1993). Transport System Optimization and Pricing. New York: John Wiley & Sons.
• Kadıköy Yakasında Troleybüs Çalışacak (8 Kasım 19649. Cumhuriyet Gazetesi.
• Kemal M. (1989, Ekim 18), Biri Yapar Biri Bozar, Cumhuriyet Gazetesi.
• Kesler S., Şehirden Röportajlar, İstanbullular Tramvay Derdinden Kurtulacak, (23.11.1941) Tan Gazetesi.
• Kuban, D. (2004). İstanbul Bir Kent Tarihi, 3. Basım, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
• Kurtoğlu A., “Üsküdar Şehir İçi Ulaşım Tarihi”, Uluslararası Üsküdar Sempozyumu VII Bildirileri: 1352’den Bugüne Şehir (2-4 Kasım 2012), İstanbul 2014, 516-573.
• Kurtoğlu, A. (2012). Atlı Tramvaydan Metrobüse Toplu Ulaşım Araçları, İstanbul: İETT Yayınları.
• Kurtoğlu, A. (2015). Fotoğraflarla İstanbul’da Ulaşım, İstanbul: İETT Yayınları.
• Kutlu, K. (1974). İstanbul Şehri Otobüs İhtiyacı ve Tedariki Hakkında Fizibilite Raporu. İstanbul: İETT Matbaası.
• Langevin, M. & Meizonnet, L. (1953). İstanbul Yolcu Nakliyat İşleri Etüdü, Tercüme Saadettin Özil, İstanbul: Hüsnütabiat Matbaası.
• Marmara Üniversitesi Taha Toros Arşivi, Belge No: 001504033006 http://hdl.handle.net/11424/166100.
• Mayıs Sonuna Kadar Tramvaylar Şehirden Kaldırılacak, (25 Nisan 196) Cumhuriyet Gazetes,.
• OECD/ITF. (2008). The Cost and Efficiency of Urban Public Transport. Paris: International Transport Forum.
• Özdeniz N. (12 Ocak 1973). İstanbul ve Trafik Sorunu, Cumhuriyet Gazetesi.
• Pucher, J., & Lefèvre, C. (1996). The Urban Transport Crisis in Europe and North America. London: Macmillan.
• Societe Française D’etudes Et De Realisation De Transports Urbains (Sofretu), (1976). Taşıt Servislerinin Mali, İdari ve Organizasyon Etütleri. İstanbul: İETT İşletmeleri Genel Müdürlüğü.
• Som D. (20 Temmuz 1982). “Metro Masalı 1”, Cumhuriyet Gazetesi.
• Şehir Haberleri, (11 Ağustos 1961). Cumhuriyet Gazetesi.
• Şehrimizde Troleybüs İşletmesi, (25 Şubat 1939). Son Telgraf Gazetesi.
• Şimşek S., (24 Ekim 1961). “Troleybüs Eyüp Sultan’ı Ziyaret Edecek mi?”, Cumhuriyet Gazetesi.
• Şişli-Tünel Tramvayı Yarın Kaldırılıyor. (7 Aralık 1952). Cumhuriyet Gazetesi.
• Şişli-Yenikapı Troleybüs Havai Hat Çalışmaları. (18 Ağustos 1961). Cumhuriyet Gazetesi.
• Tekeli, İ. (2009). Toplu Eserler 9 İstanbul Kent İçi Ulaşımın Gelişimi (1927-1985), İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
• Trafiğin Yoğun Olduğu Hatlardan Troleybüs Seferleri Kaldırılacak, (22 Ocak 1975). Cumhuriyet Gazetesi.
• Transport for London. (2018). Research Guide No. 42: Trolleybuses in London. London: TfL Archives.
• Tramvayların Vatman Sahanlıklarında 4 Yolcu Bulunması Kararı. (01 08 1943). Tan Gazetesi.
• Troleybüs Hatları İçin Hazırlık, (8 Ağustos 1961). Cumhuriyet Gazetesi.
• Troleybüs Hazırlığı İlerliyor, (8 Ekim 1956). Cumhuriyet Gazetesi.
• Troleybüs Seferleri Başladı, (29 Mayıs 1961). Cumhuriyet Gazetesi.
• Tünel Tramvay Hattı Kaldırılıyor, (9 Temmuz 1939). Son Telgraf Gazetesi.
• Tünel Troleybüs Şebekesi ile Bağlanıyor, (16 Kasım 1961). Cumhuriyet Gazetesi.
• Ünal E., (2 Şubat 1979). “Tramvayları Boşuna mı İdam Ettik?”, Yıllar Boyu Tarih, Hürgün Gazetecilik ve Matbaacılık, yıl: 1, II.
• Vuchic, V. R. (2005). Urban Transit: Operations, Planning, and Economics. Hoboken, NJ: John Wiley & Sons.
• Yalçıner S., (16 Haziran 1979). “İETT Eski Otobüslerden Yeni Troleybüsler Yapıyor”, Cumhuriyet Gazetesi.
• Yenikapı-Şişli Troleybüs Hattı Çalışmaları, (29 Haziran 1961). Cumhuriyet Gazetesi.