Gıda İsrafını Önleme Motivasyonu Ölçeğinin Türkçe’ye Uyarlanması

Öz

Son yıllarda dünyada acil önlem alınması ve çözüm oluşturulması gereken konuların başında gıda israfı gelmektedir. Gıda israfının önlenmesine yönelik çalışmalar gün geçtikçe artmaktadır. Bu çalışma, gıda israfını önleme motivasyonu ölçeğinin Türkçe versiyonunun geçerli ve güvenilir bir ölçme aracı olup olmadığını belirlemek amacıyla gerçekleştirilmiştir. Sosyal, çevresel, finansal ve ahlaki olmak üzere dört boyuttan oluşan ölçek uygun biçimde Türkçe’ye çevrilmiştir. Geçerlik ve güvenirlik analizlerinin uygulanmasının ardından, çevresel boyutta yer alan tek bir ifade dışında tüm boyutların orijinal ölçekle uyumlu olduğu belirlenmiştir. İlgili ifadenin çıkarılmasının ardından, ölçeğin faktör yapısı açıklayıcı faktör analizi (AFA) ve doğrulayıcı faktör analizi (DFA) ile incelenmiştir. Elde edilen bulgular, uyum indekslerinin kabul edilebilir sınırlar içinde olduğunu göstermiş ve ölçeğin özgün dört faktörlü yapısını desteklemiştir. Ölçeğin birleşme ve ayrışma geçerliğini de sağladığı belirlenmiştir. Yapılan analizler neticesinde, gıda israfını önleme motivasyonu ölçeğinin Türkçe uyarlamasının geçerli ve güvenilir bir ölçüm aracı olduğu sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Gıda israfını önleme motivasyonu ölçeği
• gıda israfı
• ölçek uyarlama

Adaptation of the Food Waste Prevention Motivation Scale to Turkish

Öz

In recent years, food waste is one of the issues that urgent measures should be taken and solutions should be created in the world. Studies on reducing food waste are increasing day by day. In this study, it is aimed to examine the validity and reliability of the Motivation to Avoid Food Waste Scale developed by Ribbers et al. (2023) under Turkish conditions. The scale, which consists of four dimensions: social, environmental, financial and moral, was appropriately translated into Turkish. Reliability and validity analyses were then conducted and as a result of the analyses, it was found that the statements of all dimensions except for one item in the environmental dimension were in accordance with the original scale. After the removal of one statement, the factor structure of the scale was tested by exploratory factor analysis (EFA) and confirmatory factor analysis (CFA). As findings, the fit indices were found to be at acceptable values and the scale confirmed the four-factor structure of the original scale. It was determined that the scale also provided convergent and divergent validity. it was concluded that the Turkish version of the ‘Motivation to Avoid Food Waste Scale’ is a valid and reliable measurement tool.

Anahtar Kelimeler

• Motivation to avoid food waste scale
• food waste
• scale adaptation

Kaynakça

1. Akmeşe, H., İlyasov, A. K. (2022). Açık büfe servis sisteminde gıda israfı: Rus misafirler üzerine bir inceleme. Journal of Global Tourism and Technology Research, 3(1), 1– 14.
2. Aschemann-Witzel, J., Gimenez, A., Ares, G. (2019). Household food waste in an emerging country and the reasons why: Consumer’s own accounts and how it differs for target groups. Resources, Conservation and Recycling, 145, 332–338. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0921344919301077
3. Atasoy, B. (2002). Fen öğrenimi ve öğretimi. Gündüz Eğitim ve Yayıncılık
4. Aydın, O. (2007). Tutumlar: Davranış bilimlerine giriş. Anadolu Üniversitesi
5. Aydın, F., Yıldız, Ş. (2011). Sivas ilinde ekmek tüketim alışkanlıkları ve tüketici dinamiklerinin belirlenmesi. Atatürk Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 42(2), 165–180.
6. Aydın, A. E., Yıldırım, P. (2021). Understanding food waste behavior: the role of morals, habits and knowledge. Journal of Cleaner Production, 280, 124250. https://ui.adsabs.harvard.edu/link_gateway/2021JCPro.28024250A/doi:10.1016/j.jclepro.2020.124250
7. Bagozzi, R. P., Yi, Y. (1988). On the evaluation of structural equation models. Journal of The Academy of Marketing Science, 16, 74–94.
8. Bamberg, S. (2013). Changing environmentally harmful behaviors: A stage model of self regulated behavioral change. Journal of Environmental Psychology, 34, 151–159.

9. Bollen, K. A., Long, J. S. (1993). Testing structural equation models. Sage.
10. Boston Consulting Group. (2025). Tackling the 1.6-billion-ton food loss and waste crisis. https://www.bcg.com/publications/2018/tackling-1.6-billion-ton-food-loss-and-waste-crisis adresinden 02.03.2025 tarihinde alınmıştır.
11. Creswell, J. W., Creswell, J. D. (2017). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches. Sage.
12. Çamoğlu, O. (2020). Samsun kent merkezindeki hane halklarının gıda israf düzeylerinin ve etkili faktörlerin araştırılması (Tez no. 624299) [Yüksek lisans tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
13. Dawes, J. (2008). Do data characteristics change according to the number of scale points used? An experiment using 5-point, 7-point and 10-point scales. International Journal of Market Research, 50(1), 61–104.
14. Daysal, H., Demirbaş, N. (2021). Tüketicilerin gıda israfının önlenmesine yönelik tutum ve davranışlarının belirlenmesi: İzmir ili örneği. Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 58 (2), 253–261.
15. Demirel, Ö. (2010). Eğitim sözlüğü (4. baskı). Pegem Yayıncılık.
16. Doron, N. (2013). Waste not want not: How fairness concerns can shift attitudes to food waste. Fabian Society.
17. Dölekoğlu, C. Ö., Giray, F. H., Şahin, A. (2014). Mutfaktan çöpe ekmek: Tüketim ve değerlendirme. Akademik Bakış Uluslararası Hakemli Sosyal Bilimler Dergisi, (44). https://dergipark.org.tr/tr/pub/abuhsbd/issue/32936/365904
18. Dörnyei, Z., Ushioda, E. (2021). Teaching and researching motivation. Routledge.
19. Ertürk, A., Arslantaş, N., Sarıca, D., Demircan, V. (2015). Isparta ili kentsel alanda ailelerin ekmek tüketimi ve israfı. Akademik Gıda, 13(4), 291–298.
20. European Commission. (2024). Food waste. https://ec.europa.eu/food/safety/food_waste_en adresinden 02.02.2025 tarihinde alınmıştır.
21. Evans, D. (2012). Beyond the throw away society: ordinary domestic practice and a sociological approach to household food waste. Sociology, 46(1), 41–56.
22. Food and Agriculture Organization. (2011) Global food losses and food waste. https://www.fao.org/4/mb060e/mb060e00.pdf adresinden 25.08.2025 tarihinde alınmıştır.
23. Food and Agriculture Organization. (2025). Key facts on food loss and waste. https://openknowledge.fao.org/server/api/core/bitstreams/82e4fdce-6cbb-4837-a615-e249e876acc1/content adresinden 02.01.2025 tarihinde alınmıştır.
24. Fornell, C., Larcker, D.F. (1981). Structural equation models with unobservable variables and measurement error: algebra and statistics. Journal of Maketing Research, 18(3), 382–388.
25. Gemeç, E., Gürbüz, İ. B. (2022). Gıda israfının önlenmesine yönelik tutum ve davranışların belirlenmesi; üniversite öğrencileri üzerine bir inceleme. Balkan ve Near Eastern Journal of Social Sciences (BNEJSS), 8 (özel sayı), 164–175
26. Graham-Rowe, E., Jessop, D.C., Sparks, P. (2014). Identifying motivations and barriers to minimising household food waste. Resources, Conservation and Recycling, 84, 15–23.
27. Gümüş, S. (2012). Motivasyonun örgütsel bağlılığa ve performansa etkisi. Hiperlink Yayınları
28. Güneren, E., Hökelekli, N. A., Yıldız, M. (2022). The effect of neophobia, neophilia and variety seeking on the food waste behavior of customers in restaurants. Journal of Tourism ve Gastronomy Studies, 10(4), 3193–3212.
29. Hair, J. F., Anderson, R. E., Tatham, R. L., Black, W. C. (1998). Multivariate data analysis. (5. Baskı). Prentice Hall.
30. Işık, N., Yıldırım, E. (2018). Türkiye’de helal konseptli otel işletmelerinde israf önleme yöntemlerinin araştırılması. Türkbilim, 8 (özel sayı), 98–110
31. İlyasov, A. (2017). Türk misafirlerin gıda israfı tutumları üzerine beş yıldızlı otel işletmelerinde bir araştırma: Alanya örneği (Tez no. 453239) [Yüksek Lisans tezi, Süleyman Demirel Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. Joshi A., Kale S., Chandel S., Pal D. K. (2015). Likert scale: Explored and explained. British Journal of Applied Science ve Technology, 7(4), 396–403. https://doi.org/10.9734/BJAST/2015/14975
32. Jörissen J., Priefer C., Brautigam K. (2015). Food waste generation at household level: results of a survey among employees of two European research centers in Italy and Germany. Sustainability, 7, 2695–2715.
33. Kağıtçıbaşı, Ç. (1988). Günümüzde insan ve insanlar: Sosyal psikolojiye giriş. Evrim Yayınları. Klein, R.B. (2016). Principles and practice of structural equation modeling. Guilford Press.
34. Köklü, N., Büyüköztürk, Ş., Çokluk-Bökeoğlu, Ö. (2007). Sosyal bilimler için istatistik. Pegem Akademi Yayıncılık.
35. Krejcie, R. V., Morgan, D. W. (1970). Determining sample size for research activities. Educational and Psychological Measurement, 30(3), 607–610.
36. Leary, M.R. (2019). Self-presentation: Impression management and interpersonal behavior. Routledge. McCarthy, B., Liu, H.B. (2017). Food waste and the ‘green’consumer”. Australasian Marketing Journal, 25(2), 126–132.
37. Neff, R. A., Spiker, M. L., Truant, P. L. (2015). Wasted food: U.S. consumers’ reported awareness, attitudes, and behaviors, PLoS One, 10(6), e0127881. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0127881
38. Nguyen, T. T. T., Malek, L., Umberger, W. J., O'Connor, P. J. (2023). Motivations behind daily preventative household food waste behaviours: the role of gain, hedonic, normative and competing goals. Sustainable Production and Consumption, 43, 278–296.
39. Nunnally, J.C. (1978). Psychometric methods. McGraw Hill.
40. Onurlubaş, Ö. Ü. E., Altunışık, R. (2019). Ekmek tüketim alışkanlıkları ve israf eğilimi üzerine bir araştırma: Bursa ili örneği. D.K. Dimitrov, D. Nikoloski, R. Yılmaz (Ed.), Proceedings of International Balkan and Near Eastern Social Sciences Congress Series-Tekirdağ/Turkey içinde (s. 257–267). IBANESS.
41. Osbaldiston R., Schott JP. (2012). Environmental sustainability and behavioral science: Meta-analysis of pro-environmental behavior experiments. Environment and Behavior, 44, 257–299.
42. Öztürk, A.T., Çerçi, A. (2019). Türkçe öğretmenlerinin ders kitaplarına bağlılıkları ölçeği’nin geliştirilmesi: geçerlilik ve güvenilirlik çalışması. Ana Dili Eğitimi Dergisi, 7(4), 876–897
43. Porpino, G., Parente, J., Wansink, B. (2015). Food waste paradox: Antecedents of food disposal in low ıncome households. International Journal of Consumer Studies, 39(6), 619–629.
44. Qi, D., Roe, B.E. (2016). Household food waste: Multivariate regression and principal components analyses of awareness and attitudes among U.S. consumers. PLoS One, 11(7), e0159250. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0159250
45. Revilla, M. A., Saris, W. E., Krosnick, J. A. (2014). Choosing the number of categories in agree–disagree scales. Sociological Methods ve Research, 43(1), 73–97.
46. Ribbers, D., Geuens, M., Pandelaere, M., van Herpen, E. (2023). Development and validation of the motivation to avoid food waste scale. Global Environmental Change, 78, 102626. https://doi.org/10.1016/j.gloenvcha.2022.102626
47. Richter, B., (2017). Knowledge and perception of food waste among German consumers. Journal of Cleaner Production, 166, 641–648.
48. Roodhuyzen, D. M. A., Luning, P. A., Fogliano, V., Steenbekkers, L. P. A. (2017). Putting together the puzzle of consumer food waste: towards an ıntegral perspective. Trends in Food Science ve Technology, 68, 37–50.
49. Russell, S. V., Young, C. W., Unsworth, K. L., Robinson, C. (2017). Bringing habits and emotions into food waste behaviour. Resources, Conservation and Recycling, 125, 107–114.
50. Schanes, K., Dobernig, K., Gözet, B. (2018). Food waste matters - a systematic review of household food waste practices and their policy implications. Journal of Cleaner Production, 182, 978–991.
51. Stefan, V., Herpen, E., Tudoran, A. ve Liisa, L. (2013). Avoiding food waste by romanian consumers: The importance of planning and shopping routines, Food Quality and Preference, 28(1), 375–380.
52. Şahin, S., Bekar, A. (2018). Küresel bir sorun “gıda atıkları”: Otel işletmelerindeki boyutları. Journal of Tourism and Gastronomy Studies, 6(4), 1039–1061.
53. Şeker, H., Gençdoğan, B. (2006). Psikolojide ve eğitimde ölçme aracı geliştirme. Nobel Akademik Yayıncılık. Şimşek, M. Ş., Çelik, A., Akgemci, T. (2015). Davranış bilimlerine giriş ve örgütlerde davranış. Eğitim Yayınevi.
54. Tahmaz, G. S., ve Aksoy, M. (2022). Gıda israfı, gıda kaybı ve gıda atığı üzerine kavramsal bir inceleme (a conceptual study on food wastage, food loss and food waste). Journal of Tourism ve Gastronomy Studies, 10(2), 944-956.
55. Tekin, Ö. A., Yüce, S., Ergürbüz, E. (2021). Üniversite öğrencilerinin gıda israfı tutumları üzerine ampirik bir araştırma. C. Çobanoğlu, E. G. Küçükaltan, M. Tuna, A. Başoda, S. Doğan (Ed.), Daha iyi bir dünya için turizm içinde (s.174-191). USF M3 Publishing. https://www.doi.org/10.5038/9781955833028
56. Türkiye İsraf Önleme Vakfı. (2023) 2023 Yılı İsraf Raporu. https://www.tgmp.net/eyayin/israf_raporu_2023.html adresinden 02.01.2025 tarihinde alınmıştır.
57. United Nations Environment Programme. (2022). Annual Reports 2021. https://www.unep.org/resources/annual-report-2021
58. Utkugün, C. (2022). Ortaokul öğrencilerinin israfa ilişkin görüşleri. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 21(82), 645–660.
59. Van Geffen, L., van Herpen, E., Sijtsema, S., Van Trijp, H. (2020). Food waste as the consequence of competing motivations, lack of opportunities and insufficient abilities. Resources, Conservation ve Recycling: X, 5, 100026. https://doi.org/10.1016/j.rcrx.2019.100026
60. Vartanian, L.R. (2015). Impression management and food intake. Current directions in research. Appetite 86, 74–80
61. Vermeir, I., Weijters, B., De Houwer, J., Geuens, M., Slabbinck, H., Spruyt, A., Van Kerckhove, A., Van Lippevelde, W., De Steur, H., Verbeke, W. (2020). Environmentally sustainable food consumption: a review and research agenda from a goal-directed perspective. Frontiers in Psychology, 11, 1603. https://psycnet.apa.org/doi/10.3389/fpsyg.2020.01603
62. Walterman, A.S. (2005). When effort is enjoyed: two studies of ıntrinsic motivation for personally salient activities. Motivation and Emotion, 29(3), 165–188.
63. Whittaker, T. A. (2012). Using the modification index and standardized expected parameter change for model modification. The Journal of Experimental Education, 80(1), 26–44.
64. Yıldırım, H., Capone, R., Karanlık, A., Bottalıco, F., Debs, P., El Bılalı, H. (2016). Food wastage in Turkey: An exploratory survey on household food waste, Journal of Food and Nutrition Research, 4 (8), 483–489.