Araştırma Makalesi

Komplo Teorilerine İnanmanın Temelleri: Nesne İlişkileri ve Ahlaki Uzaklaşma Etkisi

Cilt: 13 Sayı: 1 31 Ocak 2026
PDF İndir
TR EN

Komplo Teorilerine İnanmanın Temelleri: Nesne İlişkileri ve Ahlaki Uzaklaşma Etkisi

Öz

Bu çalışma; nesne ilişkileri, ahlaki uzaklaşma ve komplo teorilerine olan inanç arasındaki ilişkileri incelemeyi ve ahlaki uzaklaşmanın bu süreçteki aracı rolünü test etmeyi amaçlamaktadır. Nesne ilişkileri kuramı, erken dönem bağlanma deneyimlerinin bireyin dünyayı algılayışını ve ahlaki değerlerini şekillendirdiğini savunur. Ahlaki uzaklaşma, etik dışı davranışları meşrulaştıran bilişsel mekanizmaları; komplo teorileri ise olayların gizli ve kötü niyetli gruplarca yönetildiğine dair inançları ifade eder. Kartopu örnekleme yöntemiyle Türkiye genelinden ulaşılan 434 katılımcıdan; Bell Nesne İlişkileri Envanteri, Genel Komplo İnançları Ölçeği ve Ahlaki Uzaklaşma Ölçeği aracılığıyla veri toplanmıştır. JAMOVI yazılımı ile yapılan analizler; nesne ilişkilerinin alt boyutları, ahlaki uzaklaşma ve komplo inançları arasında anlamlı pozitif ilişkiler olduğunu göstermiştir. Bulgular, ahlaki uzaklaşmanın, benmerkezciliğin tüm komplo inancı boyutları üzerindeki etkisinde aracı rol oynadığını ortaya koymuştur. Ayrıca, güvensiz bağlanmanın gizli güçlere olan inancı pozitif yönde yordadığı saptanmıştır. Bu sonuçlar, benmerkezci eğilimleri olan bireylerin, ahlaki sorumluluğu dışsallaştırarak komplo inançlarını rasyonalize edebildiklerini göstermektedir. Ayrıca, güvensiz bağlanma örüntülerinin dünyayı tehdit edici ve kontrol edilemez bir yer olarak algılamaya katkıda bulunarak gizli güçlere olan inancı artırdığı değerlendirilebilir. Bu çalışma, komplo teorilerinin psikolojik kökenlerini anlamada erken dönem ilişkisel örüntülerin ve ahlaki bilişsel süreçlerin önemini vurgulamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Destekleyen Kurum

Yazarlar herhangi bir finansal destek almadıklarını beyan etmektedir.

Etik Beyan

Balıkesir Üniversitesi Sosyal ve Beşerî Bilimler Etik Komisyonu’nun 30.12.2024 tarihindeki 2024/12-30 sayılı toplantısında onay alınmıştır.

Kaynakça

  1. Akçakaya, N. (2023). Türkiye’de komplo teorileri: Temalar, kökenler ve kaynaklar üzerine bütüncül bir soruşturma. Mülkiye Dergisi, 47(4), 1191–1224.
  2. Akkurt, S. B., ve Yalçındağ, B. (2023). Komplo teorilerine inanç ve Kovid-19 pandemisi. Kocatepe Beşerî Bilimler Dergisi, 2(1), 12–47. https://doi.org/10.5281/zenodo.8091121
  3. Alper, S., Bayrak, F., ve Yılmaz, O. (2021). Psychological correlates of Covıd-19 conspiracy beliefs and preventive measures: Evidence from Turkey. Current Psychology, 40(11), 5708–5717. https://doi.org/10.1007/s12144-020-00903-0
  4. Aquino, K., ve Reed, A. II. (2002). The self-importance of moral identity. Journal of Personality and Social Psychology, 83(6), 1423–1440. https://doi.org/10.1037/0022-3514.83.6.1423
  5. Baez, S., Flichtentrei, D., Prats, M., Mastandueno, R., García, A. M., Cetkovich, M., ve Ibáñez, A. (2017). Men, women…who cares? A population-based study on sex differences and gender roles in empathy and moral cognition. PlosOne, 12(6), Article e0179336. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0179336
  6. Bandura, A., Barbaranelli, C., Caprara, G. V., ve Pastorelli, C. (1996). Mechanism of moral disengagement in the exercise of moral agency. Journal of Personality and Social Psychology, 71(2), 364–374. https://doi.org/10.1037/0022-3514.71.2.364
  7. Bandura, A. (1999). Moral disengagement in the perpetration of inhumanities. Personality and Social Psychology Review, 3(3), 193–209. https://doi.org/10.1207/s15327957pspr0303_3
  8. Bell, M. D. (1995). Bell Object Relations and Reality Testing Inventory: BORRTI (1. Basım). Western Psychological Services.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Kişilik ve Bireysel Farklılıklar

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yayımlanma Tarihi

31 Ocak 2026

Gönderilme Tarihi

21 Mart 2025

Kabul Tarihi

6 Ocak 2026

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2026 Cilt: 13 Sayı: 1

Kaynak Göster

APA
Şenyurt, A. Y., & Adatepe, G. (2026). Komplo Teorilerine İnanmanın Temelleri: Nesne İlişkileri ve Ahlaki Uzaklaşma Etkisi. AYNA Klinik Psikoloji Dergisi, 13(1), 85-111. https://doi.org/10.31682/ayna.1662551
AMA
1.Şenyurt AY, Adatepe G. Komplo Teorilerine İnanmanın Temelleri: Nesne İlişkileri ve Ahlaki Uzaklaşma Etkisi. AYNA Klinik Psikoloji Dergisi. 2026;13(1):85-111. doi:10.31682/ayna.1662551
Chicago
Şenyurt, Ahmet Yasin, ve Gizem Adatepe. 2026. “Komplo Teorilerine İnanmanın Temelleri: Nesne İlişkileri ve Ahlaki Uzaklaşma Etkisi”. AYNA Klinik Psikoloji Dergisi 13 (1): 85-111. https://doi.org/10.31682/ayna.1662551.
EndNote
Şenyurt AY, Adatepe G (01 Ocak 2026) Komplo Teorilerine İnanmanın Temelleri: Nesne İlişkileri ve Ahlaki Uzaklaşma Etkisi. AYNA Klinik Psikoloji Dergisi 13 1 85–111.
IEEE
[1]A. Y. Şenyurt ve G. Adatepe, “Komplo Teorilerine İnanmanın Temelleri: Nesne İlişkileri ve Ahlaki Uzaklaşma Etkisi”, AYNA Klinik Psikoloji Dergisi, c. 13, sy 1, ss. 85–111, Oca. 2026, doi: 10.31682/ayna.1662551.
ISNAD
Şenyurt, Ahmet Yasin - Adatepe, Gizem. “Komplo Teorilerine İnanmanın Temelleri: Nesne İlişkileri ve Ahlaki Uzaklaşma Etkisi”. AYNA Klinik Psikoloji Dergisi 13/1 (01 Ocak 2026): 85-111. https://doi.org/10.31682/ayna.1662551.
JAMA
1.Şenyurt AY, Adatepe G. Komplo Teorilerine İnanmanın Temelleri: Nesne İlişkileri ve Ahlaki Uzaklaşma Etkisi. AYNA Klinik Psikoloji Dergisi. 2026;13:85–111.
MLA
Şenyurt, Ahmet Yasin, ve Gizem Adatepe. “Komplo Teorilerine İnanmanın Temelleri: Nesne İlişkileri ve Ahlaki Uzaklaşma Etkisi”. AYNA Klinik Psikoloji Dergisi, c. 13, sy 1, Ocak 2026, ss. 85-111, doi:10.31682/ayna.1662551.
Vancouver
1.Ahmet Yasin Şenyurt, Gizem Adatepe. Komplo Teorilerine İnanmanın Temelleri: Nesne İlişkileri ve Ahlaki Uzaklaşma Etkisi. AYNA Klinik Psikoloji Dergisi. 01 Ocak 2026;13(1):85-111. doi:10.31682/ayna.1662551