SEYİT KASKABASOV’UN KAVRAMSAL DÜNYASINDAN HAREKETLE KAZAK FOLKLORUNDA AÑIZ VE EFSANE TÜRLERİ
Öz
Genel folklor araştırmalarında olduğu gibi, Kazak folklor araştırmalarında da tür ve tasnif meselesi en önemli araştırma sahalarından birisini oluşturmuştur. Bu mesele hakkında pek çok araştırmacı çeşitli görüşler ileri sürseler de, tüm araştırmacıların ortak tür tanımı ve tasnifinden söz etmek oldukça güçtür. Kazak folklor araştırmalarında elbette bu durumun birkaç sebebi bulunmaktadır. Dönemin ideolojik anlayışının folklor üzerindeki etkisi bunlardan belki de en önemlisidir. Bu anlayışın dışına çıkan Seyit Askarulı Kaskabasov Kazak folklorunda özellikle mensur türler üzerine derin araştırmalar yürütmüş; türlerin tanımı, kaynağı, gelişim yolları, poetikası ve işlevleri gibi özellikleri hakkında önemli bilgiler sunmuştur. Onun tür ve tasnif meselesi hakkındaki görüşleri dönemine göre yenilikçi ve tatmin edici bulunmuş, ondan sonraki folklor araştırmacıları tarafından da bu görüşler sürdürülüp desteklenmiştir. Bu çalışmada Kaskabasov tarafından birer müstakil tür olan “añız” ve “efsane” üzerinde durularak konu sınırlandırılmıştır. Söz konusu iki türün o döneme kadar “añız” başlığı altında birlikte değerlendirilmesi ve iki tür üzerine olan mukayeseli araştırmaların sınırlı olması bu çalışmanın gerçekleştirilme sebebidir. Çalışmada añız ve efsane türleri ayrı ayrı değerlendirilecek, iki türün birbiriyle olan benzerlikleri ve farklılıkları üzerinde durularak añız ve efsanenin türsel sınırları ortaya konulacaktır.
Anahtar Kelimeler
ТИПЫ АНЫЗА И ЛЕГЕНД В КАЗАХСКОМ ФОЛЬКЛОРЕ НА ОСНОВЕ КОНЦЕПТУАЛЬНОЙ КАРТИНЫ МИРА СЕЙИТА КАСКАБАСОВА
Öz
Проблема жанровой принадлежности и классификации является одним из ключевых направлений исследований в казахской фольклористике, как и в фольклористике в целом. Несмотря на множество точек зрения, предложенных различными исследователями, выработать универсальное определение жанров и их классификацию, приемлемую для всех специалистов, представляется весьма сложной задачей. Такая ситуация обусловлена рядом факторов, среди которых наиболее значимой является идеологическая интерпретация фольклорного материала, характерная для определённых исторических периодов. Сейит Аскарулы Каскабасов, преодолев влияние идеологических установок, провёл глубокое исследование казахского фольклора, уделив особое внимание прозаическим жанрам. В своих работах он предоставил значимые сведения, касающиеся определения, происхождения, путей развития, поэтики и функций жанров. Его подход к жанровой проблематике и классификации получил признание как новаторский и соответствующий научным запросам своего времени, что способствовало его последующему развитию и поддержке со стороны других исследователей фольклора. В рамках своего исследования Каскабасов сосредоточился на анализе жанров аныз и легенда, рассматриваемых им как самостоятельные жанровые формы. Причина выбора данного направления связана с тем, что ранее оба жанра нередко рассматривались в совокупности под общим названием аныз, а их сравнительный анализ носил ограниченный характер. В представленной работе жанры аныз и легенда будут исследованы раздельно, с акцентом на выявление сходств и различий между ними, а также на определение жанровых границ каждого из них.
Anahtar Kelimeler
ANIZ AND LEGEND TYPES IN KAZAKH FOLKORE BASED ON SEİT KASKABASOV’S CONCEPTUAL WORLD
Öz
As in general folklore studies, the issue of genre and classification has been one of the most significant research areas in Kazakh folklore studies. Although many researchers have presented various perspectives on this issue, reaching a unified definition and classification of genres among scholars remains challenging. This situation in Kazakh folklore research can be attributed to several factors, with the ideological influence of the period on folklore being perhaps the most significant.
Seyit Askaruli Kaskabasov, who transcended this ideological framework, conducted extensive research on Kazakh folklore, particularly on prose genres. He provided critical insights into the definition, origin, developmental trajectories, poetics, and functions of these genres. His perspectives on genre and classification were regarded as innovative and comprehensive for his time, subsequently influencing and being supported by later folklore researchers.
In this study, Kaskabasov’s approach is narrowed down to focus on anız and legend, which he treated as independent genres. The rationale for this study lies in the fact that, until then, the two genres had often been grouped together under the title of anız, and comparative research on them was limited. This study evaluates anız and legend as distinct genres, highlights their similarities and differences, and delineates their boundaries.
Anahtar Kelimeler
СЕЙІТ ҚАСҚАБАСОВТЫҢ КОНЦЕПТУАЛДЫҚ ДҮНИЕСІ НЕГІЗІНДЕ ҚАЗАҚ ФОЛКЛОРЫНДАҒЫ АҢЫЗ ПЕН ӘПСАНА ЖАНРЛАРЫ
Öz
Жалпы фольклорлық зерттеулердегідей жанр мен классификация мәселесі қазақ фольклортану зерттеулерінде де маңызды зерттеу бағыттарының біріне айналды. Бұл мәселе бойынша көптеген зерттеушілер әртүрлі көзқарастарды алға тартқанымен, барлық зерттеушілердің ортақ түр анықтамасы мен классификациясы туралы айту өте қиын. Әрине, қазақ фольклорлық зерттеулеріндегі бұл жағдайдың бірнеше себептері бар. Сол кезеңнің идеологиялық түсінігінің фольклорға тигізетін әсері солардың ішіндегі ең маңыздысы болса керек. Осы түсініктен шығып, Сейіт Асқарұлы Қасқабасов қазақ фольклорына, әсіресе проза жанрларына терең зерттеу жүргізді; Ол жанрлардың анықтамасы, қайнар көзі, даму жолдары, поэтикасы мен қызметі сияқты ерекшеліктері туралы маңызды мәліметтер берді. Оның жанр, жіктеу мәселесіне қатысты пікірлері өз заманына жаңалық, қанағаттанарлық деп танылып, бұл пікірлерді кейінгі фольклор зерттеушілері жалғастырып, қолдады. Бұл зерттеуде С.Қасқабасов зерттеген дербес жанр болып табылатын «әпсана» және «аңыз» тақырыптарына талдау жасаладыі. Бұл зерттеуді жүргізу себебі, аталған екі түрдің сол кезеңге дейін «аңыз» деген атпен бірге қарастырылуы және екі түрге қатысты салыстырмалы зерттеулердің шектеулі болуы. Зерттеуде әпсана пен аңыз түрлеріне жеке баға беріліп, екі түрдің ұқсастығы мен айырмашылығына тоқталу арқылы әпсана пен аңыздың жалпылық шекарасы ашылады.
Anahtar Kelimeler
