TÜRKİSTAN’DA DİL AYRILIĞI: NİKOLAY İLMİNSKİY MODELİ VE SONUÇLARI

Yıl 2026, Sayı: 125, 127 - 152, 18.03.2026

Muhammet Karataş

https://izlik.org/JA62YW92EA

Öz

1552 yılında Kazan’ı işgal eden Çarlık Rusya, ele geçirdiği bölgelerde Müslüman ve Türk toplulukları arasındaki kültürel ve tarihî bağı kopararak Ortodoks Rus kimliğine dayalı homojen bir toplum oluşturmayı hedeflemiştir. Bu doğrultuda IV. İvan döneminde başlatılan asimilasyon amaçlı misyonerlik faaliyetleri, ilk aşamada dayatma usulüyle yürütülmüş; baskı, şiddet ve sürgün esasına dayanmıştır. Ancak zamanla bu politikaların istenilen sonucu vermemesi üzerine strateji değiştiren Ruslar, daha ılımlı bir politika geliştirerek misyonerlik faaliyetlerinin en temel aracı olarak eğitim temelli yeni bir model hazırlanmıştır. Sovyet döneminde de sürdürülen bu misyonerlik faaliyetlerinin öncüsü olan Nikolay İlminskiy, Türk ve Müslüman toplulukların birlikteliğinden duyduğu rahatsızlık sebebiyle onları birbirinden ayırmayı, ancak bunu zor kullanmadan gerçekleştirmeyi amaçlayan çalışmalar yürütmüştür. Uzun süre Müslüman ve Türk toplulukları üzerine araştırmalar yapan İlminskiy, dilleri arasındaki farklılıkları belirleyerek her bir boy için ayrı alfabeler oluşturmuş ve yeni kimlikler tanımlayarak aralarındaki bağı koparmayı hedeflemiştir. Rus harfleriyle oluşturulan bu alfabeler aracılığıyla hem Rusça hem de ana dilde eğitim verilmesini sağlayarak dilsel ayrışmayı körüklemiştir. Böylece Türk toplulukları arasında kültürel bütünlük parçalanmış, ortak kimlik bilinci zayıflamış ve Rusların bölgesel kontrolü kolaylaşmıştır. Bu süreç, Türk dünyasında uzun vadeli ayrışmalara yol açmıştır.

Anahtar Kelimeler

Çarlık Rusya , Misyonerlik , Asimilasyon , Dil Politikası , Türk Toplulukları.

LINGUISTIC DIVISION IN TURKESTAN: THE NIKOLAY ILMINSKIY MODEL AND ITS OUTCOMES

https://izlik.org/JA62YW92EA

Öz

In 1552, following the conquest of Kazan, Tsarist Russia sought to dismantle the cultural and historical ties among Muslim and Turkic communities in the annexed regions, aiming to construct a homogeneous society rooted in Orthodox Russian identity. During the reign of Ivan IV, missionary activities intended for assimilation were initially carried out through coercive measures such as oppression, violence, and exile. However, when these policies failed to produce the desired outcomes, Russian authorities revised their strategy and adopted a more moderate approach by designing an education-based missionary model. Nikolay Ilminsky, a leading figure in this mission that later continued under Soviet rule, aimed to separate Turkic and Muslim groups peacefully, disturbed by their cultural and religious unity. Through extensive research on these communities, he identified linguistic variations, developed distinct alphabets for each group, and assigned them separate identities to weaken their intercommunal cohesion. By promoting bilingual education in both Russian and native languages through alphabets based on Russian letters, Ilminsky deepened linguistic fragmentation. As a result, cultural integrity among Turkic peoples deteriorated, collective identity diminished, and Russian regional control was significantly strengthened. This policy ultimately caused enduring divisions within the Turkic world.

Anahtar Kelimeler

Tsarist Russia , Missionary activity , Assimilation , Language Policy , Turkic Communities

ЯЗЫКОВОЕ РАЗДЕЛЕНИЕ В ТУРКЕСТАНЕ: МОДЕЛЬ НИКОЛАЯ ИЛЬМИНСКИЙ И ЕЁ РЕЗУЛЬТАТЫ

https://izlik.org/JA62YW92EA

Öz

В 1552 году, захватив Казань, царская Россия, стремясь создать однородное общество, основанное на православной русской идентичности, разорвала культурные и исторические связи между мусульманскими и тюркскими народами в захваченных территориях. В этом контексте, в период правления Ивана IV, были начаты миссионерские мероприятия, направленные на ассимиляцию, которые в первой стадии проводились с применением принуждения, насилия и ссылок. Однако, поскольку эти политические меры не дали ожидаемых результатов, русские изменили стратегию, разработав более мягкую политику, в рамках которой миссионерская деятельность стала опираться на образование как на основной инструмент. Николай Илминский, ставший лидером этих миссионерских действий в советский период, был обеспокоен единством тюркских и мусульманских народов, стремясь разделить их, но без применения насилия. Долгое время занимаясь исследованиями мусульманских и тюркских народов, Илминский выявил различия между их языками, создал отдельные алфавиты для каждого народа и, определив новые идентичности, стремился разрушить их связь. Через эти алфавиты, созданные с использованием русских букв, была обеспечена двуязычность в обучении — как на русском, так и на родном языке, что способствовало языковому расколу. В результате культурная целостность тюркских народов была разрушена, ослабло чувство общей идентичности, а региональный контроль России стал легче осуществимым. Этот процесс привел к долгосрочным расколам в тюркском мире.

Anahtar Kelimeler

Царская Россия , Миссионерская деятельность , Ассимиляция , Языковая политика , Тюркские народы

«ТҮРКІСТАНДАҒЫ ТІЛДІК БӨЛІНІС: НИКОЛАЙ ИЛЬМИНСКИЙ МОДЕЛІ ЖӘНЕ ОНЫҢ НӘТИЖЕЛЕРІ»

https://izlik.org/JA62YW92EA

Öz

1552 жылы Қазанны басып алған Ресей империясы, жаулап алған аймақтарында мұсылман және түрік қауымдарының мәдени және тарихи байланыстарын үзіп, православтық орыс идентификациясына негізделген гомогенді қоғам қалыптастыруды мақсат еткен. Осы бағытта IV. Иван кезеңінде басталған ассимиляциялық мақсаттағы миссионерлік әрекеттер алғашқы кезеңде күшпен жүзеге асырылып, қысым, зорлық-зомбылық және қоныс аудару негізінде жүргізілді. Алайда уақыт өте келе бұл саясаттардың қалаған нәтижеге жетпеуі салдарынан ресейліктер стратегиясын өзгертіп, жұмсақ саясатты қолданып, миссионерлік жұмыстардың негізгі құралы ретінде білім беру негізінде жаңа модель жасалды. Совет кезеңінде де жалғасқан бұл миссионерлік әрекеттердің көшбасшысы Николай Ілминский, түрік және мұсылман қауымдарының бірлігінен алаңдап, оларды бір-бірінен ажыратуды, бірақ оны күш қолданбай жүзеге асыруды көздеген жұмыстар атқарды. Ұзақ уақыт бойы мұсылман және түрік қауымдарына қатысты зерттеулер жүргізген Ілминский, олардың тілдеріндегі айырмашылықтарды анықтап, әрбір тайпаға арналған жаңа әліпбилер жасаған және жаңа идентификациялар анықтап, араларындағы байланысты үзуді мақсат еткен. Ресей алфавиті негізінде құрылған бұл әліпбилер арқылы орыс және ана тілдерінде білім беру жүргізіліп, тілдік бөліну күшейтілді. Осылайша, түрік қауымдары арасындағы мәдени бірлік бұзылып, ортақ идентификация санасы әлсіреп, ресейліктердің аймақтық бақылауы жеңілдеді. Бұл процесс түрік әлемінде ұзақ мерзімді бөліністерге алып келді.

Anahtar Kelimeler

Царская Ресей , Миссионерлік , Ассимиляция , Тіл Саясаты , Түрік Қауымдары

Kaynakça

• Aça, M. (2013). Misyoner-Şarkiyatçı Nikolay İvanoviç İlminskiy'in Çarlık Rusya'sının Hristiyanlaştırma ve Ruslaştırma Politikalarındaki Yeri. Yeni Türkiye-Türkçe Özel Sayısı(55), s. 1464-1477.
• Açık, F. (2008). XX. Asrın Başlarında Türk Dünyasında Yaşanan Alfabe Değişikliklerinin Sebepleri, Gelişimi ve Sonuçları. Başkent Üniversitesi ve Türk Dil Kurumu I. Uluslararası Dünya Dili Türkçe Sempozyumu, (s. 1-9). Ankara.
• Adilbayev, A. (2002). Çarlık Döneminde Kazak Topraklarında Yürütülen Ruslaştırma Faaliyetleri. Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi(23), s. 67-90.
• Akar, A. (2010). Lehçe Oluşma Şartları ve Evreleri Bakımından Eski Türkiye Türkçesi. Türklük Bilimi Araştırmaları(28), s. 15-29.
• Akar, A. (2012). Türk Dili Tarihi (5. b.). Ankara: Ötüken.
• Alagöz, Ç. (2014). Nikolay İlmiskiy'den Rusya Federasyonuna Kalan Kurumsal Bir Miras; Ruslaştırma Politikaları ve Yansımaları. Yüksek Lisans Tezi. Kayseri: Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Aslan, B. (2009). Sovyet Rusya Hakimiyetinde Yaşayan Türklerin Ortak "Birleştirilmiş Türk Alfabesi"nden "Rus Kiril" Alfabesine Geçirilmesi. Türkiyat Araştırmaları Dergisi(40), s. 357-374.
• Aslan, Ş. (2025). Zorla Kültürleme Bağlamında Cengiz Dağcı’nın “Onlar da. Kamu Yönetimi Enstitüsü Sosyal Bilimler Dergisi, 5(1), s. 163-183.
• Çetin, N. (2024). Sovyetler Birliği'nin İdeolojik ve Tarihsel Bağlamda Baskı Politikasının Oluşumu ve Gelişimi. Rusya Araştırmaları Dergisi(12), s. 75-96.
• Demirel, M. (2020). Türk Dilinin Geçirdiği Devreler. Haliç Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 3(2), s. 175-197. Doğan, A. (2001). Türkçenin Gücü (7.b). Ankara. Bilgi Yayınevi.
• Doğan, O. (2011). Çarlık Rusya’nın Uyguladığı. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergis(26), s. 117-135.
• Egamberdiyev, M., & Dinasheva, L. (2019). Çarlık Rusyasının Güney Kazakistan'daki Eğitim Politikası (1850-1914). Belleten, 83(297), s. 665-688.
• Ekici, Y. (2017). Bolşevik İhtilalinin Ortaya Çıkması ve Sebepleri. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 27(1), s. 265-275.
• Er, İ. (2025, 31 01). Türkistan’da Ruslaştırma/Asimilasyon Politikaları. 09 10, 2025 tarihinde TUDPAM: https://tudpam.org/turkistanda-ruslastirma-asimilasyon-politikalari/ adresinden alındı
• Erdoğan, A. (2018). Sovyet Rusya Rejiminin Türkistan Halklarına Yönelik Asimile Politikası. Toros Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, s. 251-269.
• Kapağan, E. (2014, Ocak 4). İlminskiy'in Projeleri ile Parçalanan Türkistan'da Yeniden Birlik Çalışmaları Üzerine Görüş ve Öneriler. Tarih Kültür ve Sanat Araştırmaları Dergisi, s. 1-13.
• Kurat, A. N. (1987). Rusya Tarihi Başlangıçtan 1917’ye Kadar (2. b.). Ankara: Türk Tarih Kurumu.
• Kurban, R. (2020, 05 27). 21. Yüzyılda Rusya'nın İşgal ve Asimilasyon Siyaseti. 09 15, 2025 tarihinde Kırım Haber Ajansı: https://www.qha.com.tr/yazarlar/roza-kurban-24/21-yuzyilda-rusya-nin-isgal-ve-asimilasyon-siyaseti-204804 adresinden alındı
• Musahan, A. Y. (2015). Sovyet Rejiminin Müslümanlar Üzerindeki. İLTED(44), s. 227-246.
• Özyetkin, A. M. (2004, 12 04). Tarihten Bugüne Türk Dili Alanı. Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Merkezi, s. 1-27.
• Somuncuoğlu, B. T. (2006). Türkistan'da Eğitim (1865-1917) ve Çarlık Rusya'sının Politik Açıdan Eğitime Yaklaşımı. Doktora Tezi. Ankara: Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Tekin, T. & Ölmez, M. (2003). Türk Dilleri Giriş. İstanbul. Yıldız Dil ve Edebiyat Dizisi: 2.
• Topsakal, İ. (2012, 06 07). Rus İmparatorluğunda Yeni Ortodoks Yapılanma: İlminskiy ve Sistemi 1860-1917. Tarih Dergisi, s. 47-71.
• Tuna, M. Ö. (2004). Gaspıralı İlminskiy'e Karşı: Rusya İmparatorluğu'nun Müslümanları İçin İki Kimlik Projesi. İsmail Bey Gaspıralı İçin, s. 141-171.
• Üstün, K., & Karakurt, M. (2019). İlminskiy'in Eğitim Sistemi Üzerinden Rus Milliyetçiliğinin Kısa Bir Okuması. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, 42, s. 177-187.
• Yüksel, A. (2019). Nikolay İlminskiy'in Kültürel Emperyalizm Politikası ve Türkistan. Genç Kalemler Tarih Araştırmaları Dergisi, 5(6), s. 167-170.
• Yalçın, S. K. (2008). Rusya'da Yaşayan Türklerin Konuşma Dillerinin Yazı Diline Dönüştürülme Süreci ve Ötekileştirme Ekseninde İzlenen Dil Politikaları. Literature and History of Turkish or Turkic, 3(7), s. 662-678.