Justice (Әділдік) and Honesty (Адалдық) as an Ethical System in Kazakh Proverbs

Öz

Proverbs are the condensed form of folk culture with a characteristic of brevity and irony. They are the societal codes of the communities to which proverbs belong: value judgments, moral perspectives, worldviews, beliefs, and ways of life. In other words, proverbs serve as a form of social memory. Every society desires to pass the ethical values, value judgments, and worldview it has on to future generations. Being the reflection of a society's collective memory, proverbs, therefore, have the mission of transmitting these social codes to the next generations. The present paper is devoted to an investigation of the issue of the transmission of social values such as justice (әділдік) and honesty (адалдық) from generation to generation by means of proverbs which represent a major part of oral culture in Kazakh. Three collections of proverbs, namely Turkish Explanatory Kazakh Proverbs (İsmail & Gümüş, 1995), Qazaqtıñ maqaldarı-mätelderi (Nisanalin, 2004), and Qazaqtıñ maqaldarı men mätelderi (Turmanjanov, 2007), were consulted in the study for identifying proverbs related to justice and honesty. Besides printed materials, online sources were also investigated. Collected data from three books and online sources were categorized using content analysis. The results indicate that Kazakh people consider justice and honesty as not only moral virtues but also as the core values of being human. To sum up, proverbs in the Kazakh language not only have an educational function for individuals but also are a strong instrument in passing down the virtues that maintain social order.

Anahtar Kelimeler

• Kazakh proverbs
• justice
• honesty
• ethical values
• Kazakh folk culture

СПРАВЕДЛИВОСТЬ (ӘДІЛДІК) И ЧЕСТНОСТЬ (АДАЛДЫҚ) КАК ЭТИЧЕСКАЯ СИСТЕМА В КАЗАХСКИХ ПОСЛОВИЦАХ

Öz

Пословицы, привлекающие внимание своей краткостью, но глубоким смыслом, в некотором роде являются квинтэссенцией народной культуры. Пословицы, содержащие социальные коды общества, к которому они принадлежат, такие как ценностные суждения, моральная точка зрения, мировоззрение, верования и образ жизни, выполняют функцию социальной памяти. Каждое общество хочет передать свои этические ценности, ценностные суждения и мировоззрение будущим поколениям. Пословицы, отражающие коллективную память общества, имеют миссию передавать социальные коды будущим поколениям. Это исследование изучает, как такие фундаментальные социальные добродетели, как справедливость (әділдік) и честность (адалдық), передаются из поколения в поколение через пословицы, которые являются важной частью казахской устной культуры. В исследовании были проанализированы три сборника пословиц: «Казахские пословицы с толкованиями на турецком языке (Исмаил и Гюмюш, 1995)», «Казахские пословицы и поговорки (Нисаналин, 2004)» и «Казахские пословицы и поговорки (Турманжанов, 2007)», и были выявлены пословицы на тему справедливости и честности. Также были просмотрены цифровые ресурсы. Данные, полученные из этих трех книг и цифровых источников, были классифицированы путем проведения контент-анализа. Результаты показывают, что казахский народ рассматривает справедливость и честность не просто как моральную добродетель, а как универсальную ценность, делающую человека человеком. В результате казахские пословицы, помимо образовательной функции для отдельных людей, являются мощным средством передачи добродетелей, поддерживающих общественный порядок. Ключевые слова: казахские пословицы, справедливость, честность, этические ценности, казахская народная культура

Anahtar Kelimeler

• kazahskiye poslovitsı
• spravedlivost
• çestnost
• etiçeskiye tsennosti
• kazahskaya narodnaya kultura

ҚАЗАҚ МАҚАЛ-МӘТЕЛДЕРІНДЕГІ ЭТИКАЛЫҚ ЖҮЙЕ РЕТІНДЕГІ ӘДІЛДІК ПЕН АДАЛДЫҚ

Öz

Қысқа болса да терең мағыналарымен назар аударатын мақал-мәтелдер халық мәдениетінің бір жағынан сүзгіден өткен, тұнған түрі болып табылады. Мақал-мәтелдер қоғамның құндылықтары, моральдық көзқарастары, дүниетанымы, сенімдері және өмір салты сияқты әлеуметтік кодтарын қамти отырып, әлеуметтік жад қызметін атқарады. Әрбір қоғам өзінің этикалық құндылықтарын, құндылықтарын және дүниетанымын болашақ ұрпаққа жеткізуге тырысады. Қоғамның ұжымдық жадын көрсететін мақал-мәтелдер осы әлеуметтік кодтарды болашақ ұрпаққа жеткізу миссиясын атқарады. Бұл зерттеу әділдік және адалдық сияқты негізгі әлеуметтік ізгі қасиеттердің қазақтың ауызша мәдениетінің маңызды бөлігі саналатын мақал-мәтелдер арқылы ұрпақтан ұрпаққа қалай берілетінін талдайды. Зерттеу барысында “Түрікше түсіндірмелі қазақ мақал-мәтелдері” (Исмаил & Гүміш, 1995), “Қазақтың мақалдары-мәтелдері” (Нысаналин, 2004) және “Қазақтың мақалдары мен мәтелдері” (Тұрманжанов, 2007) атты үш жинақ қарастырылып, әділдік пен адалдық тақырыбындағы мақал-мәтелдер анықталды. Сонымен қатар цифрлық дереккөздер де қарастырылды. Осы үш кітаптан және цифрлық материалдардан алынған деректер мазмұндық талдау арқылы жүйеленіп, жіктелді. Зерттеу нәтижелері қазақ халқының әділдік пен адалдықты тек адамгершілік қасиеттер ретінде ғана емес, сонымен қатар адамдарды адам ететін жалпыадамзаттық құндылықтар ретінде қарастыратынын көрсетеді. Демек, қазақ мақал-мәтелдері тек білім беру функциясын ғана атқарып қоймай, сонымен қатар әлеуметтік тәртіпті қолдайтын қасиеттерді жеткізудің қуатты құралы ретінде де қызмет етеді. Кілт сөздер: қазақ мақал-мәтелдері, әділдік, адалдық, этикалық құндылықтар, қазақ халық мәдениеті

Anahtar Kelimeler

• qazaq maqal-matelderi
• edildik
• adaldık
• etikalık qundılıktar
• qazaq halık medeniyeti

KAZAK ATASÖZLERİNDE ETİK BİR SİSTEM OLARAK ADALET (ÄDİLDİK) VE DÜRÜSTLÜK (ADALDIQ)

Öz

Kısa ama derin anlamlarıyla dikkat çeken atasözleri, halk kültürünün bir anlamda damıtılmış şeklidir. Ait oldukları toplumun değer yargıları, ahlaki bakış açısı, dünya görüşü, inançları, yaşam tarzı gibi toplumsal kodlarını bünyesinde barındıran atasözleri, toplumsal bellek görevi üstlenir. Her toplum, kendi etik değerlerini, değer yargılarını dünya görüşünü sonraki nesillere aktarmak ister. Toplumun kolektif hafızasını yansıtan atasözlerinin toplumsal kodları gelecek nesillere aktarmak gibi bir misyonu vardır. Bu çalışma, adalet (ädildik) ve dürüstlük (adaldıq) gibi temel sosyal erdemlerin Kazak sözlü kültürünün önemli bir parçası olan atasözleri aracılığıyla kuşaktan kuşağa nasıl aktarıldığını incelemektedir. Çalışmada “Türkçe Açıklamalı Kazak Atasözleri (İsmail & Gümüş, 1995)”, “Qazaqtıñ maqaldarı-mätelderi (Nısanalin, 2004)” ve “Qazaqtıñ maqaldarı men mätelderi (Turmanjanov, 2007)” adlı üç atasözü kitabı taranarak adalet ve dürüstlük konulu atasözleri tespit edilmiştir. Ayrıca dijital kaynaklar da taranmıştır. Bu üç kitaptan ve dijital kaynaklardan elde edilen veriler, kendi içerisinde içerik analizi yapılarak sınıflandırılmıştır. Bulgular, Kazak halkının adalet ve dürüstlüğü ahlaki bir erdemin ötesinde, insanı insan yapan evrensel bir değer olarak gördüğünü göstermektedir. Sonuç olarak, Kazak atasözleri bireyleri eğitici bir işleve sahip olduğu gibi, toplumsal düzeni ayakta tutan erdemlerin aktarılmasında da güçlü bir araçtır.

Anahtar Kelimeler

• Kazak atasözleri
• adalet
• dürüstlük
• etik değerler
• Kazak halk kültürü

Kaynakça

1. Akman, Ö. (2024). The Importance of Proverbs for Value Transfer. In M. S. Ozturk, A. Kaban, & M. Unal (Eds.), Proceedings of ICSES 2024- International Conference on Studies in Education and Social Sciences (pp. 225-230), İstanbul, Türkiye. ISTES.
2. Amanbekqızı, J., Sızdıqova, G. O., & Husainova, L. M. (2025). Şäkarim ölenderindeki ömir turalı maqal-mätelderdiñ tanımdıq sipatı. L. N. Gumilev atındaki Evraziya Ulttık Universitetiniñ Habarşısı, 152(3), 28–40. https://doi.org/10.32523/2616-678X-2025-152-3-28-40
3. Bayram, B. (2024). Kazak atasözleri penceresinden modern ulus kimlikler. Bilig, (108), 27–50. https://doi.org/10.12995/bilig.10802
4. Bilim-All. (t.y.). Адал. Әділ. Erişim adresi: https://bilim-all.kz/tag/proverb?tag=адал&әділ
5. Duman, G. B. (2016). Kırgız atasözlerinin söz dizimi bakımından incelenmesi. In O. G. Vladimirova & A. M. Ivanova (Eds.), Aşmarinskiye Çteniya: X Mejdunarodnaya nauçno-praktiçeskaya konferentsiya (Çeboksarı, 20–21 октября 2016 г.) (pp. 105–109). Çeboksarı: İzdatelʹstvo Çuvaşskogo Universiteta.
6. Gürsu, U. (2017). Kazak atasözleri. Türk Dil Kurumu.
7. İsmail, Z., & Gümüş, M. (1995). Türkçe Açıklamalı Kazak Atasözleri. Ankara: Engin Yayınevi.
8. Kıral, B. (2020). Nitel bir veri analizi yöntemi olarak doküman analizi. Siirt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi (Journal of Social Sciences Institute), 15, 170–189. ISSN: 2147-8406.

9. Koç, K., Bayniyazov A.&Başkapan V. (2003). Kazak Türkçesi Türkiye Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Akçağ Yay.
10. Labuschagne, A. (2003). Qualitative research: Airy fairy or fundamental? The Qualitative Report, 8(1).
11. Nısanalin, A. (Der.) (2004). Qazaqtıñ maqaldarı-mätelderi. Almatı: QazAqparat.
12. Nnadi, S. C. (2025). The role of proverbs in the re-enforcement of traditional moral conduct. Ohazurume: Unizik Journal of Culture and Civilization, 4 (2), 65–82.
13. Suleymanova, E. B., & Rahmetova, R. S. (2024). Qazaq maqаl-mätelderiniñ zamanawi kommunikatsiyadağı mañızı: ulttıq qundılıqtаr men filosofıyalıq mäni. Filologiya seriyası, 4(196), 144–155. https://doi.org/10.26577/EJPh.2024.v196.i4.ph13
14. Turmanjanov, Ö. (Der.) (2007). Qazaqtıñ maqaldarı men mätelderi. Almatı: Bilim.
15. Zharar. (t.y.). Adaldyq. Erişim adresi: https://www.zharar.com/kz/makal/36545-adaldyq.html