ABAY’IN GAKLİYA KİTABI’NDA SÖMÜRGESİZLEŞTİRME SÖYLEMİNİN ANALİZİ
Öz
Bu makalede, Abay Kunanbayulı’nın Gakliya Kitabı çerçevesinde sömürgesizleştirme söylemi incelenmekte ve bu bağlamda “Rus dünyası” imgesi ilk kez eleştirel bir perspektifle analiz edilmektedir. Çalışmanın temelini, Tugrul’a ait el yazmasına dayanan eserin 1., 27. ve 28. Bölümleri (sırasıyla 3., 2. ve 25. Sözler olarak biliniyor) oluşturmaktadır. Bu bölümlerde, sömürgesel söylemle ilişkili 15 kelime öbeği tespit edilmiştir. Araştırmada, eserin Viktor Şklovski, Klara Serikbaeva, Rollan Seisenbaev, Satimjan Sanbaev ve Yerbol Jumagul tarafından hazırlanan çeviri ve yorumları karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir. Bu inceleme sonucunda, yaygın yorumlardan ayrılan ve Tuğrul’un el yazmasına dayanan özgün bir çeviri ve yorum önerisi geliştirilmiştir. Karşılaştırmalı analiz yöntemi sayesinde “Rus dili”, “Rus eğitimi” ve “Rus iktidarı” gibi temel kavramların içerikleri yeniden değerlendirilmiş ve bu kavramların, Abay’ın düşünce dünyasındaki anlamları daha açık bir biçimde ortaya konmuştur. Abay’ın Rusça öğrenmeye verdiği önem, onun dönemin büyük tarihsel dönüşümlerinin farkında olmasından kaynaklanmaktadır. Bu süreçte göçebe yaşam tarzı gerilemekte, geleneksel Kazak yönetim yapıları çözülmekte ve Kazak toplumu Rus İmparatorluğu’nun sömürgesel etkisi altına girmektedir. Bu tarihsel bağlanda Abay’ın önerileri, çağdaşlarını değişen dünyaya anlamaya ve yeni toplumsal gerçekliklere uyum sağlamaya yönlendiren bir bilinç oluşturma çabası olarak değerlendirilebilir. Tuğrul’un el yazmasına dayanan bu çalışma, Abay’ın düşünce sistemine sömürgesizleştirme perspektifinden yeni bir bakış açısı kazandırarak literatüre katkı sunmaktadır.
Anahtar Kelimeler
Destekleyen Kurum
Bu çalışma, Kazakistan Cumhuriyeti Millî Eğitim Bakanlığı Bilim Komitesi tarafından 2024-2026 yılları için “Cas Ğalım” (Genç Bilim İnsanı) programı kapsamında sağlanan hibe desteğiyle yürütülen “Abay’ın Ğakliya Kitabı’nın Çağdaş Yorumu ve Rusçaya Çevirisi” (İRN AP22688129) adlı proje çerçevesinde hazırlanmıştır.
Proje Numarası
İRN AP22688129
Etik Beyan
Bu çalışmanın, özgün bir çalışma olduğunu; çalışmanın hazırlık, veri toplama, analiz ve bilgilerin sunumu olmak üzere tüm aşamalarından bilimsel etik ilke ve kurallarına uygun davrandığımı; bu çalışma kapsamında elde edilmeyen tüm veri ve bilgiler için kaynak gösterdiğimi ve bu kaynaklara kaynakçada yer verdiğimi; kullanılan verilerde herhangi bir değişiklik yapmadığımı, çalışmanın Committee on Publication Ethics (COPE)' in tüm şartlarını ve koşullarını kabul ederek etik görev ve sorumluluklara riayet ettiğimi beyan ederim. Herhangi bir zamanda, çalışmayla ilgili yaptığım bu beyana aykırı bir durumun saptanması durumunda, ortaya çıkacak tüm ahlaki ve hukuki sonuçlara razı olduğumu bildiririm.
Teşekkür
Yazar, bu makaleye ilişkin değerli önerileri için Prof. Dr. Sagımbay Jumagul’a şükranlarını sunar.
ДЕКОЛОНИАЛЬНЫЙ ДИСКУРС В КНИГЕ НАЗИДАНИЙ АБАЯ
Öz
В статье впервые предпринят анализ репрезентации образа «русского мира» с точки зрения деколониального дискурса. Материалом исследования послужили 1-я, 27-я и 28-я главы Книги назиданий на основе рукописи Тугрула (известные соответственно под 3, 2 и 25-м словами), в которых в рамках данного концепта выявлено 15 словосочетаний. В работе анализируются переводческие версии произведения, представленные Виктором Шкловским, Кларой Серикбаевой и Ролланом Сейсенбаевым, Сатимжаном Санбаевым, Ерболом Жумагулом, после чего предлагается авторский перевод на основе рукописи Тугрула, существенно отличающийся от распространённых интерпретаций. Сопоставительный подход позволяет уточнить содержание ключевых понятий таких, как русский язык, русское образование, русская власть, а также выявить их подлинное смысловое наполнение в контексте авторской позиции. Показано, что обращение Абая к теме изучения русской грамоты было обусловлено осознанием неизбежности масштабных исторических перемен. Кочевая цивилизация утрачивала своё значение, традиционные институты казахской власти разрушались, а Казахское ханство окончательно оказалось в колониальной зависимости от Российской империи. В этих условиях назидания Абая можно рассматривать как попытку побудить современников к осмыслению новой исторической реальности и необходимости адаптации к изменяющемуся миру. Таким образом проведенный анализ на основе рукописи Тугрула введённой в научный оборот относительно недавно позволил по-новому взглянуть на исконные мировоззренческие установки Абая.
Anahtar Kelimeler
Destekleyen Kurum
Статья опубликована в рамках проекта «Современная интерпретация и перевод на русский язык назиданий Абая» (ИРН AP22688129), финансируемого Комитетом науки Министерства науки и высшего образования Республики Казахстан по гранту «Жас ғалым» на 2024-2026 годы.
Proje Numarası
İRN AP22688129
Etik Beyan
Автор настоящей статьи заявляет, что исследование проведено в соответствии с общепринятыми этическими нормами научной работы. Все источники информации использованы корректно, соблюдены авторские права и нормы цитирования. Конфликт интересов отсутствует.
Teşekkür
Автор выражает глубокую признательность профессору Сагымбаю Жумагулу за ценные рекомендации, способствовавшие подготовке данной статьи.
АБАЙДЫҢ ҒАҚЛИЯ КІТАБЫНДАҒЫ ДЕКОЛОНИЯЛЫҚ ДИСКУРС
Öz
Мақалада алғаш рет «орыс әлемі» бейнесінің репрезентациясы деколониялық дискурс тұрғысынан талданады. Зерттеу материалы ретінде Тұғрұл қолжазбасы негізіндегі Ғақлия кітабының 1, 27 және 28 баптары (тиісінше 3, 2 және 25-сөздер ретінде белгілі) алынып, аталған мән-мәтін аясында 15 сөз тіркесі айқындалды. Жұмыста қара сөздердің Виктор Шкловский, Клара Серікбаева, Роллан Сейсенбаев, Сәтімжан Санбаев және Ербол Жұмағұл ұсынған аударма нұсқалары талданып, одан кейін Тұғрұл қолжазбасына негізделген, кең таралған интерпретациялардан едәуір ерекшеленетін авторлық аударма ұсынылады. Салыстырмалы тәсіл орыс тілі, орыс білімі, орыс үкіметі секілді түйінді ұғымдардың мазмұнын нақтылауға, сондай-ақ олардың авторлық ұстаным контексіндегі шынайы семантикалық мәнін ашуға мүмкіндік береді. Абайдың орысша сауат ашу мәселесіне назар аударуы ауқымды тарихи өзгерістердің орын алатынын терең пайымдауымен байланысты болғаны көрсетіледі. Көшпелі өркениет өзінің тарихи маңызын жоғалтып, қазақ билігінің дәстүрлі институттары ыдырады, ал Қазақ хандығы біржола Ресей империясының отарлығына түсті. Осыған байланысты Абайдың Ғақлиясын замандастарын жаңа тарихи шындықты ұғынуға және өзгермелі әлемге бейімделу қажеттігін түсінуге бағытталған зияткерлік үндеу ретінде қарастыруға болады. Тұғрұл қолжазбасы негізінде, ғылыми айналымға салыстырмалы түрде жуырда енгізілген дереккөзге сүйене отырып жүргізілген талдау Абайдың іргелі дүниетанымдық ұстанымдарына жаңаша көзқарас қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Anahtar Kelimeler
Destekleyen Kurum
Мақала «Абайдың ғақлиясын жаңаша пайымдау және орыс тіліне тәржімелеу» жобасы (ИРН AP22688129) аясында жарияланды, жоба Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Ғылым комитеті тарапынан 2024–2026 жылдарға арналған «Жас ғалым» гранты бойынша қаржыландырылды.
Proje Numarası
İRN AP22688129
Etik Beyan
Осы мақаланың авторы жүргізілген зерттеу ғылыми жұмыстың жалпы қабылданған этикалық нормаларына сәйкес өткізілгенін жариялайды. Барлық ақпарат көздері дұрыс пайдаланылған, авторлық құқықтар мен дәйектеу нормалары сақталған. Мүдделер қақтығысы жоқ.
Teşekkür
Автор осы мақаланы дайындауда берген құнды ұсыныстары үшін профессор Сагымбай Жумагулға шын жүректен алғыс білдіреді.
DECOLONIAL DISCOURSE IN ABAI’S BOOK OF EDIFICATION
Öz
This article is the first attempt to analyze the representation of the “Russian world” from the perspective of decolonial discourse. The research material consists of Articles 1, 27, and 28 of the Book of Edification based on Tugrul’s manuscript (known respectively as Words 3, 2, and 25), in which 15 phraseological units are identified within the framework of this concept. The study analyzes the translations by Viktor Shklovsky, Klara Serikbaeva and Rollan Seisenbaev, Satimzhan Sanbaev, and Yerbol Zhumagul, after which the author proposes an alternative translation based on Tugrul’s manuscript that differs significantly from common interpretations. A comparative approach allows us to clarify the content of key concepts such as the Russian language, Russian education, and Russian authority, and to reveal their true meaning in the context of the author’s position. It is shown that Abai’s appeal to the study of Russian literacy was conditioned by his awareness of the inevitability of large-scale historical change. The nomadic civilization was losing its significance, the traditional institutions of Kazakh power were being destroyed, and the Kazakh Khanate finally found itself in colonial dependence on the Russian Empire. In these circumstances, Abay’s edification can be seen as an attempt to encourage his contemporaries to comprehend the new historical reality and the need to adapt to a changing world. Thus, the analysis based on Tugrul’s manuscript, which was recently introduced to scientific circulation, has allowed us to take a fresh look at Abay’s original worldview.
Anahtar Kelimeler
Destekleyen Kurum
The article was published within the framework of the project “Modern interpretation and translation into Russian of Abai’s edification” (IRN AP22688129), funded by the Science Committee of the Ministry of Science and Higher Education of the Republic of Kazakhstan under the “Young Scientist” grant for 2024–2026.
Proje Numarası
İRN AP22688129
Etik Beyan
The author of this article declares that the research was conducted in accordance with generally accepted ethical standards of scholarly work. All sources of information have been used appropriately, and copyright and citation norms have been observed. There are no conflicts of interest.
Teşekkür
The author expresses sincere gratitude to Professor Sagymbay Zhumagul for his valuable recommendations that contributed to the preparation of this article.
