ERMENİ HARFLİ KIPÇAK TÜRKÇESİNDE DÜZ-DAR ÜNLÜ NÖBETLEŞMESİ ÜZERİNE
Öz
Kendine özgü nitelikleriyle Türk dili tarihinde önemli bir yer tutan Ermeni harfli Kıpçak Türkçesi dönemi, iki farklı kültürün yoğun etkileşiminin açık bir yansımasıdır. Kıpçak Türklerinin Ermeni harflerini kullanarak oluşturdukları bu yazılı gelenek; yalnızca yazı sistemi bakımından değil, ses ve şekil özellikleri açısından da bu temasın izlerini taşımaktadır.
Bu çalışmada da Ermeni harfli Kıpçak Türkçesi metinlerinde yer alan farklı bir ünlü düşmesi türü incelenecektir. Çalışmada bu dönemde bazı eklerde ve kelime gövdelerinde düz-dar ünlülü ya da ünlüsüz yazımın aynı zamanda görülebileceği üzerinde durulmuştur. Elde edilen bulgular, ilgili metinlerden örneklerle desteklenerek somut biçimde gösterilmiş; ayrıca söz konusu kelime ve eklerin diğer tarihî Türk lehçelerindeki karşılıklarıyla karşılaştırılması yapılarak dilin tarihsel sürekliliği ve değişim yönü değerlendirilmiştir. Bu karşılaştırmalar, incelenen ünlü düşmesi konusunun yalnızca belirli bir yazı geleneğine özgü, sınırlı bir özellik olmadığını; Ermeni harfli Kıpçak Türkçesi metinleri içerisinde farklı biçimlerde sistemli bir görünüm sergilediğini ortaya koymaktadır. Söz konusu durum, bu yazı geleneği içerisindeki ses değişmelerinin rastlantısal değil, belirli fonolojik süreçlerle ilişkili olabileceğine işaret etmektedir.
Anahtar Kelimeler
ON THE ALTERNATION OF HIGH UNROUNDED VOWELS IN ARMENIAN-SCRIPT KIPCHAK TURKISH
Öz
The Kipchak Turkish period, written in Armenian script, holding a significant place in the history of the Turkish language for its unique characteristics, is a clear reflection of the intense interaction between two distinct cultures. This written tradition, created by the Kipchak Turks using Armenian script, bears traces of this contact not only in its writing system but also in its phonetic and morphological features.
This study will examine a different type of vowel dropping found in Kipchak Turkish texts written in Armenian script. The study emphasizes that in this period, the simultaneous occurrence of writing with flat-narrow vowels or without vowels can be observed in some suffixes and word stems. The findings are concretely demonstrated with examples from the relevant texts; furthermore, the historical continuity and direction of change of the language are evaluated by comparing these words and suffixes with their counterparts in other historical Turkic dialects. These comparisons reveal that the vowel dropping examined is not a limited feature specific to a particular writing tradition; rather, it appears systematically in different forms across Kipchak Turkish texts written in Armenian script. This suggests that the sound changes within this writing tradition may not be coincidental, but rather related to specific phonological processes.
Anahtar Kelimeler
О ЧЕРЕДОВАНИИ НЕОГУБЛЕННЫХ УЗКИХ ГЛАСНЫХ В КЫПЧАКСКОМ ЯЗЫКЕ НА АРМЯНСКОЙ ГРАФИКЕ
Öz
Занимая важное место в истории тюркских языков благодаря своим своеобразным особенностям, период Кыпчакского языка на армянской графике представляет собой наглядное отражение интенсивного взаимодействия двух различных культур. Сформировавшаяся у кыпчаков письменная традиция на основе армянского алфавита несёт следы данного контакта не только в плане графической системы, но и в фонетических и морфологических особенностях языка.
В настоящем исследовании рассматривается особый тип выпадения гласных, зафиксированный в текстах на кыпчакском языке, записанных армянскими буквами. Основное внимание уделяется тому, что в данный период в некоторых аффиксах и основах слов параллельно могли употребляться варианты написания как с узким неогублённым гласным, так и без гласного. Полученные результаты наглядно представлены и подтверждены примерами из соответствующих текстов; кроме того, проведено сопоставление рассматриваемых слов и аффиксов с их соответствиями в других исторических тюркских языках, что позволило оценить историческую преемственность языка и направление его изменений.
Данные сопоставления показывают, что исследуемое явление выпадения гласных не является ограниченной особенностью, присущей исключительно определённой письменной традиции. Напротив, в текстах на армянской графике кыпчакского языка оно проявляется в различных формах и имеет системный характер. Это свидетельствует о том, что звуковые изменения в рамках данной письменной традиции могли быть не случайными, а связанными с определёнными фонологическими процессами.
Anahtar Kelimeler
АРМЯН ӘЛІПБИІНДЕ ЖАЗЫЛҒАН ҚЫПШАҚ ТІЛІНДЕГІ ЕЗУЛІК-ҚЫСАҢ ДАУЫСТЫЛАРДЫҢ АЛМАСУЫ ТУРАЛЫ
Öz
Түркі тілдері тарихында өзіндік ерекшеліктерімен маңызды орын алатын армян әліпбиінде жазылған қыпшақ тілі кезеңі – екі түрлі мәдениеттің тығыз ықпалдастығының айқын көрінісі. Қыпшақтардың армян графикасын қолдану арқылы қалыптастырған бұл жазба дәстүрі тек жазу жүйесі тұрғысынан ғана емес, дыбыстық және морфологиялық сипаттары жағынан да аталған тілдік байланыстардың ізін сақтаған.
Бұл зерттеуде армян әліпбиінде жазылған қыпшақшамәтіндерде кездесетін дауысты дыбыстың қолданысына қатысты ерекше бір құбылыс талданады. Мақалада аталған кезеңдегі кейбір қосымшалар мен сөз түбірлеріндегі қысаң езулік дауыстының сақталып немесе түсіріліп жазылуының қатар ұшырасу құбылысына назар аударылды. Анықталған тілдік деректер тиісті мәтіндерден алынған мысалдар арқылы дәйектеліп көрсетілді. Сонымен қатар қарастырылған сөздер мен қосымшалардың басқа тарихи түркі тілдеріндегі ұқсас қолданыстарына салыстырмалы талдау жүргізіліп, тілдің тарихи сабақтастығы мен даму бағыты бағаланады.
Жүргізілген салыстырмалы зерттеулер дауыстының түсіп қалу құбылысының белгілі бір жазба дәстүрге ғана тән, шектеулі сипаттағы ерекшелік еместігін, керісінше армян әліпбиінде жазылған қыпшақшамәтіндерде әртүрлі формада жүйелі түрде көрініс табатынын көрсетеді. Бұл жағдай аталған жазба дәстүрі аясындағы дыбыстық өзгерістердің кездейсоқ құбылыс емес, белгілі бір фонологиялық үдерістермен байланысты болуы мүмкін екендігін аңғартады.
Anahtar Kelimeler
